Falentijn, de lekkenwever, hâldde fen stiltme en dy socht ’r alle dagen
alweroan op in wûnderlike menear. Om middei hinne waerde ’r stil wei,
diich hiel foarsichtich de trap-doar op en bigoan him stadich by de
treden op to hisen. Achttsjin wierne ’r, it biderf for de snuten fen
syn lettere pantoffels. Den kaem de souder, der legere syn bisit op
brede planken mei grien saeijene gerdinen derfoar. It hâldde net wer
op, planke oan planke, bêste ikene steunders derûnder. It roek ’r fen
skerpe farwstoffen, fen lekken en nije wolle en ’t meast noch fen
kamfer en toeback. Alle dagen, as François Falentijn sa fier wie,
snúfde ’r mei nocht de frjemde geuren op, as in alderfynst snúfke. Hja
hearden by syn libben as de séwyn by de fiskersman en de krûderige geur
fen it nije hea by de simmerfreugd fen ’e boer. Den sprong de greate
trijekleurde kat ûnforhoeds efter opsteapele balen gûd wei ef fen in
hege balke en streake him om ’e foetten en roan al foar him út nei de
efterkant fen ’e souder ta. Der like ’t wol nacht to wêzen, sa ticht
stie alles der op, oer en troch inoar, hinter troch trinter. In lyts
smel kouwepaedtsje wie frijhâlden en dy-t him der troch wrong, op ’e
taest of en om ’e hoeke knoffele, hoechde mar in âld gerdyn oan kant to
skouwen en stie yn Falentijn syn hillichdom, in lyts souderkeammerke,
mei neat oars deryn as in âld canapé, in tafel en in pear stoellen.
Der wie ’t, det bysitter alle middagen in knipperke diich, sa ’s syn
frjeonen seine, de sparpot telde, hwet de fammen út ’e weverij him
gnyskjend neijoegen, as hja goedernôch wisten, det bysitter syn swart
kalotsje, syn grize bakkebirdtsjes en syn griene kamerjapon efter de
hage fen ’e binneplaets weiwaen wierne.
As nimmen him forwachte, den wie hy der altyd krekt. Gek-jagen se mei
de skippersfeinten yn ’e steech, op ’t selde stuit kaem bysitter bleek
en stil om ’e hoeke, stiene de spoellen ien amerij, as ’t gjin skoft
wie, liniger as ien fanke it koe, bigoan hy sels it jern[1] op ’e
spoellen to winen en smiet se de wever ta, det it rinkele deroer en ’t
fanke krige sa ’n joun dien wirk. Mar in lean as ’r ek joech! hja
fochten om in plakje as jernwynster oan ’e weeftouwen, oan ’e
spinwielen en ienris yn ’t jier, op Sint Severius dei, de skutspetroan
fen ’e wevers, den mochten se spinne en weve om eigen gewin fen
bysitter syn wolle. Den songen se fen:
„Sinte Sevérius, det’s ús petroan.
Wy weve de stikken, wy kenn’ it skoan,
Fen helderom, telderom, joep! joep! joep!
Fen helderom, telderom, tjoep!”
en hiene hiele lange stringen kleurde wolle by de holle delhingjen en
de útsetter wie altyd de joune by moeke Truke „yn ’e forgulden Rasp”
mei thémôlke en waffels. En Heinrich wever wie d’âld oerste fen dy
hiele fleurige binde jongfolk sa ’n dei, as bysitter Falentijn syn
weefstoellen wol gyngen en himsels dochs gjin gewin oanbrochten. En
dochs leine se him gjin wynaeijen.
[1] De hânweverijen hiene se dodestiids yn lege, dampe keamers mei in
liemen flier. Derfendinne in tige ongesoun hânwirk en forklearret de
sizwize: sa wyt as in wever. Ien weefde oan ien weeftou,
skearing/ûndertried, ynslach, boppetried. It jern op ’e spoellen wine
wie frouljueswirk, it weven sels manljueswirk.
De joun foar wykmerkdei strúnde ’r al yn ’t foarhús fen ’e weverij om,
de goezzefearrene pinne efter ’t ear en skreau mar op, hwet der alsa yn
sa ’n skoftsje tiid syn hûs binnedroegen waerd. Hwent sokke dagen like
’t der wol in trachter . . . Om fjouweren hinne bigoan ’t al. Den kamen
de fearskippers met fluessen wolle for tekkenoanrieden ef fyfskaft ef
skieppe-grauwen jern, hege skoukarren fol en wrotten ta de nauwe steech
yn en laken ef flokten, al nei ’t it sin stie. Foar alle finsters fen
’t âld hûs syn heech-oppe eftergevel barnde ljocht, lytse eintsjes
kjers op koperen blêkers. Krekt as hokke al de beuzigens fen ’e hiele
sted hjir by inoar, krekt by dit iene ljochte hûs. Yn ’t efterhûs, der
’t de weverij wie, hantearren de frouljue noch mei hasten de wiffe
spoellen en smieten se de wever ta as boartersgûd. Min seach de jonge,
fine hollen forwegen en sims it skaed fen in spits snútsje op ’e bline,
wite mûrre fen ’e binneplaets. De hiele steech stie fol âlde wiven mei
de skelken om ’e holle en hjar mûlen! nou, dy gyngen as lazarusklappen.
As der wer in karre oankaem, stouden se oan kant, suver in swarm
roeken, dy-t earne op ongânzen loere. It wierne de spinsters, dy-t thús
om lean spoanen for bysitter Falentijn, it fynste sajet for
jiffershoazkes en sêfte wolle for lyts bernegûd. ’t Ald hûs hie as in
brede, wiidopbûgde trachter de greate efterdoar op.... de ljochte gong
slokte alles troch, hwet der mar ta ’n yn rôlle en droegen en sjoud
waerde, ta great formaek fen ’e steechjonges, dy-t der omhinne dounsen
as tsjammen yn ’t skymrige ljocht en sims wol ris de dryste skoen
oanteagen en mei in swier pak gûd ongemirken wei yn ’e hûs slûpten. Op
’e ein fen ’e gong seagen se den op in greate baelsek fol wolle in
bleke âld man sitten, dy skreau mar op yn in sakboekje, aloan en alwei.
Allinne syn fingers forweegden hjar noch, oars koe ’r wol dea wêze,
tochten hja den. En as hja der lang genôch nei stoarre hiene, waerden
se bang en slûpten der stil wer út, by de mûrre lâns.
En de greate trachter stie mar wiid-op to gapjen en ta de nacht út
smieten beuzige hânnen him fol en de oare moarne, wykmerkdei, droegen
wer oare warbere ljue it ta de foardoar út, ladingen. De trachter
dripte nou stadiger.... krekt as woe’r ljeaver bihâlde, hwet ’r
jisterjoune sa mei soarch garre hie. En den kaem ’t op ’e greate,
skjinne souder tolânne, hwer de sang fen ’e spoellen en it snûrjen fen
’e wielen in fier lûd wie, krekt sa lang, det de âlde katrol bigoan to
piipjen en ’t sterke tou ’t as in fangearm twisken himel en ierde
hâldde en einliks sêft delkomme liet op ’e binneplaets. En in set
letter kuiere it as pylekken, rôkstreept ef as bokkebaei noch wer it
âld hûs foarby, hwaens oarelstiensmûrren al wer de wielen gean hearden
en ’e sang fen ’e spinsters, wylt de sinne op ’e binneplaets skynde mei
in smel streekje fel ljocht, der in spin hjar greate webbe yn
glinstere.
Dy spoan ek.... sa moai scoe nimmen fen Falentijns folk it noch kinne.
Dizze middei nei wykmerk klauwde Falentijn ek wer âlderwenst by de trap
op en kuiere nei ’t keammerke ta, bifielde yn ’e stúdzje wei noch gau
efkes twisken tûmme en finger de nije tekkens, dy-t noch swevelich
roeken en foel do mei in sucht op ’e âld mahoniehouten canapé del. De
rol hindere him, hy sette him op ’e groun. De kat sprong ’r boartlik op
en ôf en bleau do mei de stirt oer ’e foarpoaten stil sitten him wiis
oan to sjen en streake him einliks mei ’t fine kopke oer ’e jasmouwe.
Falentijn mirk it net. Hy kúrde mei syn âlde, skerpe eagen nei de loft
troch ’t dakfinster.... de wynwizer stjûrde noch syn pylkje nei ’t
Easten ta en in fris twirke blies jongesêftich om ’t hûs. Bûrmans
doukes trapen op ’e naed fen ’t skûrke om en twa trippelen foreale nei
in hoekje en streaken en bekjeaeijken om inoar hinne, det it hwet
diich. En do bieten se inoar, de skerpe lytse bekjes hingen yn inoars
fear. Ljeafde, dy-t yn warsens forebbe....
Sá gyng ’t mei alles, ja mei alles! ljeafde en haet, komste, kliûwing,
hichte en stadich o sa stadich mindering en.... dea, de ein fen alle
dingen. En François Falentijn tochte om ’e lange jierren, det hy syn
sit hawn hie yn ’t gritenijhûs. Der kaem hy nou noait wer, alles hwet
Oranje wie waerd’ band foargoed. De trijekleurde cocarde pronke ’r en
Liberté, Egalité, Fraternité skearing en ynslach....
Hoe koe ’t sa komme? Forline jier hie ’t wol oeral gest as jong bier en
hy hie net iens sa raer opharke, do-t Ripperda him fortelde, hokfoar
nijs Foppe-om wol net biharke hie yn Berdeau syn hûs, mar is der net
altyd in partij yn ’e wrâld, dy-t oars wol en war docht, om ’t oars to
krijen? En hwa seach ’t sa yn? Ripperda net en hy net en fen Rhé, och
yn sok ding wie hy altyd in sluten boek, likegoed as Herama en de heit
fen Wobbe Easgama, dy hâldden ek altyd in slach om ’e earmtakke, as der
oer praet waerde yn ’e kolfbaen ef op jounpizelerijen. Ho-t se den
harken! en sels diene hja gjin mûle op! Mar jouns let, as nimmen mear
bûtedoar kaem, den slûpten se nei ’t hûs op ’t Waechsplein ta en der
waerde den yn stiltme bikûpe, hwet nou njonkenlytsen yn ’t deiljocht
set waerde.
As in bitûfte hânnelsman hie hy ’t al lang mirken, der broeide hwet, ’t
jildmark syn fynste trillings koe ’r sont lange jierren en dy diich
rare sprongen optheden, ja einliks al in pear winters lang.
En nou gyng ’t der oan wei. In dei ef hwet lyn hie Frankryk ús de
oarloch forklearre![2] Earst koe ’r ’t hast net leauwe, hy wie nei fen
Rhé taflein, dy-t troch syn ambt alles earder wiste as in oar! Do-t ’r
him mar seach, wist ’r alles. It wie sa.... folle slimmer yette. In
toarn letter waerden al de bannisementen to niete makke, mr. Cornelis
fen der Burg scoe weromkomme en him it fjûr wol sa nei oan ’e teannen
lizze, det hy scoe it ambt der wol oan jaen moatte den, sei hy mei in
sûr glimke, do-t Falentijn him ris wer to wird kaem yn ’e greate
efterkeamer fen syn eptige huzing oan ’e Ie-wâl. As hjar degens inoar
noch ris wer krusten, den foel ’r ien wis, profetearre hy koelwei,
wylt hy by de skoarstienmantel stie to smoken, smel en bleek, noch
altyd de heech-eale en strange mr. fen Rhé, „advocaat in den Hove
provinciaal”.
[2] De 1e fen Selle 1795.
En hy, Falentijn roan nei syn oare frjeonen ta, like forslein as hy en
de moarne fen ’e 10de fen Selle (Febrewaris) om alve ûre gyngen se
mei-inoar nei ’t stedshûs en koene der ’t fonnis oanhearre, mei in fyn
gnyske útspritsen fen Borgrink, de president, mei as bysitters de oare
ljue fen ’e Fraternité, Kroon, Ruitinga, Dijkstra en Zeper.
„Burgers!” sei ’r, „’t is ulieden bekend, hoe Gij op een wijze, die
voor een burgerij, welke haar waarde kent en gevoelt, ondragelijk is,
tot deze Uwe betrekkingen gekomen zijt en deze reden is het, waarom het
Comité revolutionair provinciaal, overeenkomstig den wil en last der
burgers, U allen hier heeft verzocht en in haren naam plechtig te
verklaren, dat zij in deze verlichte dagen niet langer door ulieden wil
of kan worden vertegenwoordigd of geregeerd, dat gij dus van Uwe
regeeringsposten wordt ontslagen ten einde terstond van hier te gaan en
met volkomen veiligheid voor U en Uwe goederen in den thans achtbaren
burgerkring weder te keeren.”
En bidaerd-wei andere grytman Viersen: „Wy ha heard, hwet Jy sein
hawwe. Wy geane,” en de iene nei de oare wierne se foartgien, om noait
wer to kommen. It âlde gesach weismiten, it nije, it frjemde mei jubel
en sang ynhelle. En do-t se by ’t parradis fen ’t stêdhûs delkamen,
hwxet seagen se? De hege mest fen in spjirrebeam, opsierd mei linten en
flaggen en boppe-op in blikkene hoed en ’t hoarnmesyk spile de
Marseillaise en ’t púkje fen ’e Ljouwter fammen dânse der omhinne,
alhiel yn ’t wyt mei greate kleurde sjerpen om en de hiele sted stie op
ien-ein! En de middeis hellen se de forbânnenen fen ’87 wer yn mei ’t
lieden fen ’e klokken en mesyk. Nou waerde ommers alles goed, ien stân,
ien pong, ien gelove.
Stil wie hy nei hûs gien, dit swier miel koe hy sa foart ynienen mar
net fortarre en yn dagen kaem ’r net bûtendoar, siet stil yn ’e
peikeamer, mar nachts, den waerde ’r warber; den sette ’r de steechdoar
op en liet tomûk syn frjeonen yn, Viersen, Ripperda, de Witt en Anne
Hopperus hjar omke. De saek lei derta, krektlyk as yn ’87 en nou siet
de oast namsto djipper, ynfretten oan ’t hert ta. De âlden hiene der
fen flustere, de jongerein rôp it út en sette it nou yn dieden om,
dieden, der de mienskip fen siddere yn hjar hechtste skoarstilen.
Nachten sliep hiene se der om brutsen, Ripperda en Viersen rieden
wech-en-der-wear hinne to rieplachtsjen, om noch to redden, hwet to
redden wie, mar nearne founen se mear hael. De ûnthjittings fen it nije
ryk wierne to moai.... it âlde wisten se, hwet brocht hie, ho knypte by
inkelde patriotten de ellinde fen ’e fiif en saun jier finzenis noch
nei, hjar yn ’87 oplei en nou noch mar krekt útsitten, der hjar ambt
mei hinnegien wie, hjar eare fen skeind en der hjar húshâlding it
droech brea fen ’e earmoed troch ite moatten hie. Det forgeaten se net,
né noait!
En de bêste salve op dizze woune brocht de oarlochsforklearring! Dy-t
it nou mei Frankryk hâldde, krige ’t heft yn hânnen en ’e knyft erby en
dy slipen se flimende skerp. It wie de bitterste haet, dy-t partijen
tsjin inoar ynjage. Och, it gyng net allinne om ’t Patriot ef
Prinsmanwêzen, alle persoanlik skeel groeide, arbeide mei.... alle
eigenbilang seach in doar op, om ta eare en oansjen to kommen, hwet
oars mar in inkelden ien takaem as stimrjuchtich man. It wie net sasear
de frijheit sels, dy-t min hjar joech, mar folle mear noch de
ûnthjitting der dingen en det wisten de Frânsken, fine minskekenners,
bjusterbaerlike goed. Net it bisit sels fen in saek jowt de waerde, mar
de winsk om to bisitten, de langstme fen ’e siel nei it takommende, is
de oantruner ta alle dingen, goed en tsjoed.
It âld regear gyng nou—it nije kaem. ’t Folk, los fen ’t ket, scoe nou
ek ris regearje. Mar in baes, dy-t sels lang feint west hast, hinget
altyd noch it skibbige oan fen ’t ûndergeskikt wêzen, hy draecht syn
tsjinstberens mei, fynstimpele yn ’e siel, dy-t alle foroarings mei
ûnforganklike markteikens ynbarnt yn ’e heugenisse. As hy der om
tochte, ho-t der nou miskien guont yn ’t gritenijhûs komm scoene, dy-t
lêze noch skriûwe koene, den moast ’r dochs noch efkes glimkje yn al
syn ellinde, mar de freze bikroep him teffens, scoe ’t ek ta
machtsmisbrûk komme kinne? Hy hie dizze learing al fen wrâldsskiednis
útfikeleare.... it wirde de wreedste hearen, dy-t langst feint west ha.
It nije jier, 1795, wie min ynset.... o sa min. De Stedhâlder nei
Ingelân mei wiif en bern yn ’t kâldst fen ’e dagen, de 18de fen
Jannewaris, wylt it frear, det it ongele en nou smiet Frankryk mei
heftige roerige weagen tûzenen úthongere soldaten oer Hollân en
Fryslân, suver as in onstjûre mar syn goare kriik oan ’e ich.
Fen ’e moarn, wykmerkdei, wierne de earsten kaem, forlit, forsutere,
hongerich en bretael. It nije stedsbestjûr, mei it brede, frjeonlike
gebaer fen in rynske jower, hie se forsoarge as eigen bern. Moarn
scoene der wol mear komme, der de fûgel it goed hat, floitet ’r ommers
syn kornuten en fen oarremans jern is ’t goed reaven hespeljen. André,
syn jongste, moast mar gau trouwe, in troud man wie altyd wis, det ’r
net ûnder tsjinst hoechde en hwa wit, hwer dit allegearre noch op
útrinne scoe! Lokkich, de Stedhâlder hie troch syn flucht it lân
biwarre for oarloch, mar hwer lei it nou foar bleat? De oerhearrigheit
fen inkelen scoe wol wer útsoend wirde moatte mei pongstruisel, det
blinkt, ’t jild wie wakkere krap yn Frankryk, hwer d’iene regearsman
nei de oare kantele as in brôzelich stik stien, net bikwamernôch as ’r
blykte to wêzen, om nije fondaminten to lizzen op it steed, hwer hy
sels de âlden útbikt hie.
’t Woe hjoed hielendal net mei ’t sliepen. Hy bleau sa wach as in
nachtbiddeler yn ’t skaed fen ’e stedspoarte. De kat siet to spinnen op
syn knibbel, in ljeave fielbere frede makke syn herte weak der op ’e
stille souder fen syn âld hûs. Hwet joech ’t gemodder ek yn neare
swierrichheden? Der wie Ien, dy-t de minsken hjar lot yn hânnen hie en
dy-t se troch dizze Reade Sé fen ’e binauwinge ek wer liede koe nei in
Kanäan fen hearlikheit en sunich sei ’r sa for himsels op de wirden fen
’e Psalmist:
„De fijand mach te velde zijn: de Trommel mach alarme gaen;
Het swaerdt mach op de kele staen:
De Lucht mach klaer van blixem zijn: de heel natuer mach syn ontstelt,
En doen haer eijghen selfs gewelt.
Daer mach geschieden wat het wil: Een reijn vroomhertigh Isra’ lyt,
En raeckt het al te samen niet.
Om dat hy God, die meerder is dan al wat datter is en leeft,
Tot sijnen troost en steunsel heeft.”[3]
[3] Psalm LXXIII. Camphuijsen.
Hy loek nei de sechstich, syn pikswart hier wie al lang sa wyt as hwet,
hy fielde de wirden, det de minske neat oars is as stôf, neat oars as
in lyts hântsjefol stôf, det fen in skûrwyn saeid wirdt yn it grêf. It
waerd’ nou tiid, as ’r noch hwet wille ha scoe fen syn âlde dei mei
Pronica. De saken oan kant, hwet blomkje, in pypfol smoke, it scoe in
moaije joun wirde kinne nei syn libbensdei, ljocht en skaed yn
jimmeroane wiksel, op en del as ’t gean fen ’e weversspoellen.
Ynienen bimastere dizze tins him sa.... de hiele reboelje fen ’e lêste
dagen waerde ’r by wei. Op in reinige dei, dy-t gjin klanten
oanbrochte, koe ’r sims ek sa yn ’e winkel sitte en ’t kaem him den
krekt-en-allyk oer’t mot.... En moarns en jouns, as ’r de hinnen foer
brochte yn ’t tún bûten de stedsgreft, der hy ek hwet griente kweke for
aerdigheit. Sims selst yn ’t riedsseal sette it op him ta mei lokjende
bigearte. En nou hjoed bimastere it him wer, ja it bimastere him sa
heftich as in reisger de tins om ’e greate, feilige haven for ’t
útsjend each, de feint de tins om in sib fryster, dy-t fier is. En hwet
him noch noait oerkaem wie! sa stiltsjes wei waerd hy nou ûnderlizzend
partij. O hy joech him sa willich! en de earste plannen, om syn winsk
yn died om to setten, ripen stadich as simmers de moerbeijen yn syn
tún.
Hy hie nou de bern great.... as jimmetiters sieten André en Bet mar
mear mei oan yn ’e peikeamer. Diûke hjar eigen skoarstien rikke al en
Jehannes, de chirurgijn, kaem mar inkeld ris, sa to hea en to gêrs, om
in flau byt út ’e petylje. Bet, syn jongste, koe hy ek al hast great
rekkenje mei ’t hier yn in skeiding en hoepen yn ’e rôk. Op minhear
Baerdt nei wie hy de rykste fen ’e sted. Stil droech ’r syn rykdom....
hie net iens in gouden ket oan ’t heloazje. ’t Swart bantsje mei ’t
gouden singenet diich ’t like goed. Syn namme allinne, dy sei genôch,
as dy mar steil en great ûnder de brieven stie, sa nou en den nei
Amsterdam forstjûrd, den biteikene det ûnbigrinze kredyt. Mar as syn
earste beantsjes boppe de groun kamen, der formakke hy him einliks
dochs noch mear mei as mei soks.
En hwet bitsjutte it den einliks allegear noch by dy earste freugde fen
’t eigen oerfortsjinne jild! It earste flues wolle, as lekken mei
winste forkoft! dodestiids, do-t syn sterke jonge hânnen it âld
affearen rjucht setten en leine yn syn eigene, nije banen, dy-t hy sa
klear en dúdlik foar him seach, as hie hy se sels ôfparke, mar der
âldmoadrige minsken raer oer skodhollen. Nei âlde principes hânnele hy,
howol, ’t nije wie ’r ek net fij fen, seach ’t net mei in skalk each
oan, as ’t rjucht wie for syn gewisse. Hwent rjucht as de lynbaen neist
syn âld tún, wie hy troch ’t libben gien, nimmen koe in neil efter him
krije, syn winste wie net koft mei oarremans leed, det wist ’r.
Nou bigoan de moaije dream wer om him hinne to streakjen.... mei Proan
en Bet yn in nij hûs oan ’e bûtekant fen ’e sted, André yn ’e weverij
en hysels rintenierje en Bet, jong ding ek einliks troud, ljeafst noch
in graedtsje fornamer as heit en mem. Hy fielde suver, ho-t de waerme
sinne him op ’e rêch skine scoe, sa simmerdeis yn ’t tún, der min de
simmer roek út ’e bloeijende blommen en ’e flinters fleanen seach en
net allinne de simmer mar formoede yn in waerme striette út de lûken,
dy-t ticht wierne en ’t stof, det mei greate wolkens ta de winkel
ynfleach.
Hy krige it heloazje út ’e bûs, it roan nei fjouweren.
De sterke stream fen ’e deis-droktme bigoan wer om him hinne to
skûmjen. ’t Wirk wachte op him, altyd itselde en dochs altyd nij....
Pronica, forklaeid en wol, siet al yn ’e sydkeamer foar ’t thébled.
Sims, as ’t in bêste klant wie, waerde ’r ek wol ris efter ’t glêzen
doarke mei syn kamerdoekske gerdyntsjes roppen, mar yn ’e lêste tiid
hâldden bysitter en ’e frou hjar hwette appart. ’t Siet der moai, ’t
great finster seach mei in útsprongkje de oare huzen foarby, oer ’e
Lange Piip op ’e Waech oan. Simmers, as de beammen yn ’t bled wierne,
koe ’t der jouns gau tsjuster wêze, nou lei de grillens fen ’e
Febrewarismiddeisinne hjar erf oer alles as de nije gloed fen krekt út
’e farwekûp kaem gûd en de kleuren fen ’t skildere bihang helderen der
sa fen op, krekt as hie de skilder it langlêsten earst dien krige.
Oan ’e lânsein fen ’e tafel mei ’t gesicht op ’e Piip, siet
bysitterske. Hjar moai brún hier hinge hjar yn lange koarketrekkers
tosiden fen ’e holle, hiel nijmoadrich en ’t frisse read yn hjar roune
wangen koe noch komme en gean as by in jongfaem. Yn hjar klaeijing
markbite min suver de fleurichheit fen hjar wezen.... dy-t in min sin
hie ef swiersettich wie fen aerd, droech gjin wynread pakje en hekke
noch folle minder gitten yn ’t goud om ’e hals, foarenyn mei in
juweelen boat. Oan hjar greate, wite hânnen skittere mar ien ring, de
trouring fen François Falentijn, twa slangkjes, dy hjar kopkes rekken
inoar om in smaragd, djip donkergrien. ’t Ljocht foel krekt op dy
griene stien en ’e wite hânnen mei de bleekreade neils, dy’t it
breidzjen hâldden, in hoazke for it hiele lytse foetsje fen ’t earste
bernsbern. Nou ’t Jehannes noch net troude, wie ’t in hiele treast, det
by Diûke tominsen in widze gyng, scoe min oars suver net fen hartsear
omkomme, as de oare dames fen ’e krâns praettene oer hjarres, hofolle
toskjes as’r hie en det in oaren ien al hântsje by-lâns doarst to
rinnen? Lytse Pronica wie noch net faken op ’t rabat, dy lei noch mar
stil hwet to mûlkjen yn ’t widzke efter de grien demasten gerdyntsjes
en Diûke like noch sa jongfammich mei hjar lyts, fyn kopke en ’t smel
middeltsje, hiel kant út ’e wide hoepelrôk, det mem woe ’t sims suver
hast net iens oan.... hjar hiele beppe-wêzen.
Hja tocht altyd om hwet bysûnders, as Diûke byld hjar foar eagen kaem.
Dy kipte ’r hjar den ek sa seldsum út, út ’e greate, fearige,
bloazjende bern, der hja as mem oer stie, Jehannes en André en Bet,
krekt sa ’s sims in inkelde wite blom fordwale kin yn in park fol bûnte
asters. Hwet harkene se raer op, do-t Diûke op hjar stille, bidaerde
menear, mei gjin foroaring yn ’t bleke antlit, heit en mem frege, ho-t
it hjar talike, as abbekaet Mulier hjar frege ta wiif! Goed fensels!
bêst! hwet bigearde in alder oars as sa ’n skoansoan! En de oare deis
kaem ’r optslach en diich hjar de eare oan, om hjar lytse, bleke Diûke
ta syn wiif to bigearen. Elts-en-ien koe der op sjen.
Falentijn hâldde net fen det lange gefrij yn ’e hûs en seis moanne
letter wie se al troud wiif en makken se in hiele greate, moaije reis
mei ekstra-posten by de Ryn lâns. It koste wit hofolle, wiken en wiken
wierne se ûnderweis en der waerde raer oer beard, hwent hwa kaem det
oer, sa fier foart! Syn eigen koetsier moast mei for de wissichheit en
dy learde earst noch Dútsk fen in âld poep, dy hie Falentijn hawn as
wever yn ’e weverij. Sims kaem ’r in lang brief, dy leine nou allegear
noch yn ’e cassette, om noch ris nei to lêzen. Den waerde de hiele
femylje útforsocht by hjarres en den lies de jonge dokter him foar,
hwet se allegear wol net seagen en det Mulier mei de rike Rothschild[4]
praet hie, dy-t nei min sei, troch syn jild oarloch en frede fen Jerope
yn hânnen hie en Diûke kant kofte for fyftsjin goune de jellen en ek in
servies for mem fen echt Meissner peslein. De greate Elisabeth Mara
hearden se sjongen, wûnder! wûnder moai! Fortsjinne 6000 Thalers yn ’t
jier, suver in kaptael! En op in jountiid wierne se fordwaeld rekke yn
’e omkrite fen Frankfort en kamen foar de stêdspoarte yn ’e neare nacht
en Mulier hie de pong lutsen en do hierden se in kearel, dy gyng foar
hjar út mei in lantearne en brocht se sa wer nei ’t loosjemint, hwer de
koetsier yn ’e poeskoken siet to gûlen. Hy tocht net oars mear, as hja
wierne formoarde der yn ’e frjemdte fen bosken en bergen.
[4] Maier Amschel Rotschild, de stamheit fen ’e bikende femylje,
letter de jildsjitter fen mennich regear en hy yndied troch syn jild
de bislisser oer oarloch en frede.
It lêste brief skreauwne se de 14e fen Maeijemoanne 1792 en in goed
fjirtsjin dagen letter rottele de ekstra-postwein wer by de Piip op, by
de grêft lâns en hâldde foar ’t hûs. Brún, meager en sutrich kamen se
wer by honk.... in lekkere skinke prottele krekt op ’t fjûr en der in
stik grouweiten bôle by en in pofke, it foel der yn, wûnder.
En nou wie ’t al trije jier lyn en noch rekken se net útpraet oer dy
reis. Hy koft in greate kaert en reinige Sneinemiddagen, den reisgen
hja ’t noch ris wer nei en spile Bet op ’t forte-piane de moaije Dútske
sangen, dy-t se der koft hiene en Jehannes mei de fioele der by, och,
hwet joech det in libbenens en selligens yn in húshâlding, as der
fleurige, jonge bern om ’e tafel sieten!
Pronica hjar breidzjen glied yn ’e skoat, hjar hânnen leine stil yn ’e
waerme sinne. Falentijn, kreas forklaeid, wipte de lange jaspannen hwet
op en gyng sitten to wachtsjen op in pantsje-fol thé, lyk foar hjar
oer.
Pronica mirk it net. Hja siet steil en rjucht tsjin ’t bekling oan fen
’e stoel en mûlke yn ’e sliep. Och, hwet like se optheden noch wer
jong! en Falentijn brocht it him fol ljeafde noch ris wer tobinnen, de
earste kear, do-t se togearre yn skimerjoun op ’t bolwirk kuiere hiene.
Reind hie ’t do, reind! de beammen dripten, de wyn swypke mei de krunen
om en by dy iene, in hiele âlden, hwet wiste ’r it noch! hie hy se
stadich nei him ta helle en hjar sêfte lippen roerd, yn blide
forwondering, det it libben ek noch for him, in tritiger, sa ’n ljeafde
bloeije litte woe. En de oare deis kuieren se togearre op de
Bier-Kelders en koft ’r hjar det medaillontsje mei in klaverfjouwer fen
pareltsjes as oantinken oan dy reinjoun, dy loksjoun. Sont hie hja ’t
altyd om.... hy koe hjar moaije, blanke hals net oars.
Hwet koene se nou togearre noch in wille ha! De winkel en ’e hiele
santepatryk fen ’e wolkammerij forkeapje, André allinne it lekkenweven
oanhâlde en ’e greathânnel.... en hja as âlde ljue hjar nei
rintenierjen sette. Hy moast nou yntkoart mar ris prikken yn ’t wirk
stelle, hwet min sloere lit, bidijt nin botsen.
Hy seach ris tofreden ta ’t finster út, nei de platsnoeide beammen,
dy-t as in stammige hage by de Nijesteds greft lâns stiene en nei in
pear Peasumer botfrouljue, drok dwaende om in jan-hinnige húsman mei in
stûr ef hwet to bilazerjen. Einliks kaem de koop klear, de bot fordwoun
yn it boadskipsnetsje. Ien hipte mei in sprong út de koer op ’e
striette, de húsman flokte, de frouljue gniisden, it hiele bonkige
antlit ien plezier. Do waerde it wer stil.... it sinnich hoekje
striette wie minskeleech. Midden yn ’t paed lei de houn to sliepen en
in pear koekoeksfearrene hinnen stapten permantich yn ’e sinne om en
sochten gêrskes en hjouwerkerreltsjes twisken de skreven fen ’e
stiennen. Jan kaem der oan mei de brune, hy hie in sending jern nei de
Amsterdammer beurtman brocht.
Oer ’e greft oan ’e oare kant fen ’e striette, lei ’t ljochte skaed fen
’e kommende Febrewarisjoun al, de ljue bigoanen bûtedoar to kommen,
útlokke troch ’t mylde waer, bûtengewoan for de tiid fen ’t jier en
stiene by inoar to praten en de nijtsjes fen ’e dei op to fandeljen,
dy-t der, sei! planteit wierne. En foarsichtich waerd de „Oprechte
Haerlemmer” ef de Ljouwter-krante útteard en lêzen en mennichien gyng
’t kâld oer ’e lea. Hwet in oarloggerij oeral, whet in fordieldheit en
rûzje!—
Syn eagen waerden ek al lyts der yn it waerme, smoute keammerke, mar
der ynienen skûrde ’r se wiid op. Myn goede, hwa kaem der oanstappen,
prinshearlik as in pau? Hy bisoude en scoe ynienen fen ’e stoel. Do
bitocht ’r him.... gyng wer sitten en wachte.
„Frou!” sei ’r en Pronica wie optslach klear wekker en hie de trekpot
al yn ’e hân. Der hearden se it frjemde lûd al yn ’e gong en de feint
tikke op ’e keammerke doar.
„Mar yn ’e efterkeamer. Ik kom,” sei Falentijn deftich. Syn wiif mirk
wol, hy waerde sa wyt as in doek, mar mei saken hipte it sa nau mei
him, det hja doarst hjar net to ûnderstean en kloarkje him út. Letter
sei hy ’t dochs wol.
Hja hearden Jan, de feint, foar de prater útgean en de doar opdwaen fen
’e efterkeamer. Stadich gyng Falentijn hjar efternei, de hânnen yn ’e
broeksbûsen, in djippe nidige tear twisken de donkere eachsbrauwen,
dy-t sa wûnderlike jong ôfstieken by it wite hier.
Hy hie him net forsjoen. Der stie, ien lang en twa breed, krekt as’r sá
fen in kuierke kaem troch de sted, jonge Andersen, hielendal fen
Amsterdam en bigoan, in bûs fol frjeonlikheden oer Falentijn syn grize
holle út to skodzjen en to fortellen, ho bliid as’r wol net wie, om
minhear Falentijn sa fleurich en wol werom to sjen.
Falentijn nikte flau-oandraeid, syn wirden wierne hjoed djûr, hy stie
Andersen like-min as útlânske wolle. En dochs hânnele hy al jierren mei
hjar.
„Scill’ wy mar ta de saek sels komme, Andersen?” damme ’r einliks
onwillich wei de stream fen wirden ôf, der de jongfeint him mei
forfeelde.
„De saek?!” frege dy binijd en seach him lyk oan, wylt ’r syn iene wite
jiffershantsje by ’t fewielen fesje ynstiek en mei ’t oare hwet mei ’t
swier gouden ket omtipele, der in onbidich great singenet en
segelstimpel oan bingele. Syn halsdoek, sa keakelbûnt as gjin Ljouwter
ea droech, siet yn in swierige strûp, de streken fen syn broek wierne
sa breed en syn kammisoal sa koart en o onfetsoen! hy hie net iens in
prûk op, mar in great bosk eigen hier, poeiere en wol, hinge him
sleau-wei oer ’e earen. Falentijn socht altyd by elts minske de pit
ûnder ’e skyl en dy doochde net by Willem Andersen. Ek syn lange spitse
fingers mocht ’r net lije, det wierne jildforgriemershânnen.
„Jy bigripe wûnder bêst,” bigoan Falentijn stadich, „det ik der neat
fen leau, as scoene jy allinne oankomme to sounfreegjen. Der is de
postwein to djûr for en Andersen to bitûft. Ik ha net om ’e nocht in
sek sâlt mei jou heit opiten.”
Andersen hâldde him in amerijke stil en liet syn dryste eagen ris troch
de keamer gean, krekt as takseare ’r ’t húsrie. Alles bêst en djûr, fen
’e frânske pendule op ’e skoarstienmantel ôf oan ’t thégûd ta op de
tafel, sulveren trekpot, hoarntsjepesleinene reauwkes. Yn ’e hoeke in
trijekantige glêzekast, noch optaest fol fen ’t âldermoaijste en oan ’e
mûrre, lykme allinne, in greate Jan fen Goijen. ’t Scoe spanne, om
dizze âld fûgel yn ’t net to lokjen. Nou, woe ’t iene net, den ’t oare.
Hy hie wol foar hjitter fjurren stien en him waermje kind, sûnder him
to barnen.
Onforskillich wei sloech hy de skonken oer inoar en biseach syn greate
ringen. Hy siet derfoar, krekt as scoe ’r de hiele joun net wer foart.
„Nou den,” sei ’r einliks, „ho stiet it, kinn’ wy ek ris wer hânnelje?”
Falentijn seach stoef. „Der ’s ommers krekt jern nei jimmes ûnderweis.
In koffe mei neat oars as lading yn for keapman Andersen.
De soan glimke fyntsjes. „En hjir is ’t jild,” sei ’r en helle de
fynlearen pong út ’e bûse en noch ien en noch ien.... fol goudgounen en
onsteurber wei smiet ’r se op ’e tafel. Falentijn diich se út ’e strûp
en lei ’t jild foarsichtich yn lange rigen. Der foel him op dit stuit
in stien fen ’t hert, sikersonk, hy tocht al, det hiele Andersen wie
oer ’e kop en syn jild, tûzenen nei gichem.
Krekt as lies dy slûchslimme jonge syn tinsen, tominsen hy gniisde
fyntsjes, wylt ’r kwanskwiis syn lytse bakkebaerdtsjes aeide.
„Dos nou binn’ de saken ôfhânnele?” frege Falentijn en gyng oerein en
twong Andersen dertroch, om ek oerein to gean.
„Né,” sei dy koart. „Hja bigjinne earst. Dy binn’ noch folle wichtiger
as de lading wolle.”
„Den yn elts gefal for jou,” sei Falentijn moi skerp. „Myn saken binn’
biredt, as ’k levere, hwet ’k ûnthjitte en bitelle krige, hwet my
takaem.” En hjir mei dy jongfeint om to pantsje-roven op wykmerkmiddei,
sinnige him mâlle min. Hy woe thé ha en joun nei de kegelbaen, om to
sjen, ef de lange njuggen ek tûmmelje woe. Hy woe gjin soargen mear ha,
út noch yn net mear.
Andersen spile syn lêste, wichtige kaert út, der hy einliks de hiele
reis om makke hie, it doel, hwer hy al jierren syn sinnen op set hie.
Sa ’s ’t nou stie mei dy opgeande tiiden, koe hy him, as ’t slagge, yn
in jier mennich ryk hânnelje. „Scoene jy der ek op tsjin ha, as wy ris
hânnelen oer ’e spinnerij?” sei ’r stadich mei neidruk. „Wy hearden, jy
tochten om rintenierjen en ha wy den de earste keap erop? Op alles?”
Der kaem de aep út de mouwe, tocht Falentijn en hy wie nou namstomear
op syn openst. Al wie hy ek in geseten man, in dûbbeltsje wie him noch
like dierber as in goune en krije koe min alles yn ’e wrâld for jild,
ek fen him, mar hy sloaide net mei de priis.
Der stie ’t op, der bleau ’t op, al foel den optlêst de hiele spinnerij
ek yn en seach min de blauwe loft troch de spanten. Mar de earste
keapman! jonge! jonge! in hael wie ’t. Fraech is freugde ommers!
Syn antlit waerde onforskillich en hy gyng in stap twa nei de doar. „Is
’t oars net?” sei ’r. „Den kinn’ wy wol ris wer prate. It scoe jimm’ ek
wol passe, hjir jimm’ eigen saken to hawwen. Mar ik kin der net sa bêst
ôfsjen. Jildoerwinnen is in ljeaf faem, dy forfeelt noait. En as
rintenier op ’e dead sitte to wachtsjen, liket my ek net sa bigearlik
ta.”
It foel Andersen danich ôf, det Falentijn net habbiger wie. Hy miende,
hy hie de hiele boel al, as hy mar lûd joech.... nou waerd’ hy einliks
mar hwet ôfkonfoaid en det makke him namsto hjitter. „Ik meij dochs wol
freegje, set it ris op jild,” hifke ’r foarsichtich. „Jy witte ommers
ek wol, wy binn’ mei ús trijen fen jonges yn ’e hûs, twa krije de saek
fen ús thuses en jy ginne my dochs ek wol in hoekje for in affearen? As
jy jild freegje, den wisten wy tominsen hwet.”
Efkes stried François Falentijn noch. Do woan ’t nije it fen ’t âlde.
Syn dream wie to moai.... de forlokkinge waerde him oermans.
„Nou den, ’t hûs, de spinnerij en ’e tekkenoanriederij en alles, hwet
yn dy spinnerij is for sechstich tûzen goune,” sei ’r ynienen biredt,
mar krekt, as ’t wie ’t, as stoar der in lytse ljeafde yn syn hert.
„Tominsen net to min,” andere de jongfeint en seach spûnsk: „Der kin
gjin fetsoenlik minske in bod op dwaen.”
„Den moat in fetsoenlik minske it litte,” sei Falentijn stoef en gyng
him foar nei de útdoar. Andersen syn habbige eagen loerden ta alle
hernen yn, as ’r ek in skyntsje seach fen ’e moaije Bet Falentijn, der
syn frjeon Easgama wakker fen opdien hie. Mar Bet wie nearne to
bikennen.
De forseane thé smakke Falentijn net mear en omt Pronica der ’t harkjen
ta diich en him net rette, noch yn ’t iene, noch yn ’t oare, joech ’r
him yn skimerjoun ôf nei Jehannes ta, dy-t foar ’t iepen finster siet
to smoken, de brune, treastbringende hânnen efkes stil, mei de skerpe
eagen de stadige joundrift fen ’e wolkens folgjend oer de stille sted,
dy-t hjar as in warrich boarte bern nei jounfrede joech.
Hy hearde heite stap op ’e trap en stie al klear op ’e tsjustere
oerloop mei de blêker yn ’e hân—it frjeonlike antlit fol wolkom for
d’âld man, dy-t ’r heech sette.
„Hoechst der joun net mear út?” sei Falentijn. „Gien den mei om ’t
bolwirk. De doar fen ’t hinnehok moat ek noch op ’t slot. En derby....
ik ha mei dy to praten.”
Det klonk wichtich. Jehannes tochte al, scoe heit him ûnderstean en
woll’ him in wiif oanprate? Det smiet ’r ek ynienen wer fier fen him,
der stie heit fierst to heech for. Yn saken, as ’t sa nau hipte,
moasten se hjar eigen sin dwaen, heit bitroude wol, syn bern scoene net
yn ’t efterom siikje, hwet se op de foarstriette to kust en to keur
krije koene. Syn taktyk wie richtich. Diûke levere it biwys en bisibbe
as hja wierne oan alle eptige Ljouwter femyljes, koe ’t ek net oars, as
hja bleauwne wer yn hjar eigen stân, der se yn in innigheit fen
geslachten, de ieuwen troch, mei biwoartele wierne as soartige beammen,
dy-t mar yn somlike streken húsriem binne, der se hjar tier fine yn
krekt dy groun en hjar erf krije yn krekt dy sinne.
Hja kuieren stadich de striette út by ’t bolwirk op. De lêste
markeljue, in sikje oan ’t tou, sjaggelen sjongende wei nei hûs oer ’e
hiele weisbreedte, in pear jonges piûwden se nei. It wetter fen ’e
stedsgreft lei stil.... de joun striek de lêste fâlden gled. Yn ’e
fierte spilen se op in dwarsfluite, as ’t efkes stil wie, sette in alt
in sang fen wûndere minne yn, hiel âld en hiel bikend. Al de blydskip,
al de wémoed fen it libben lei deryn.... it ivige forlangst fen in
minskeherte, al syn lok, syn leed song ’r him yn út.
Hja bleauwne in set stil stean en harken. Ho fielden se hjar sokke
jounen wer sa nei forboun oan hjar âlde sted! ho hâldde dy hjar lokjend
yn in net fen tichte mesken omfongen! En krekt as song nou optheden dy
alt boppe alles út eat, det ek yn hjar eigen herte wjerklank foun, ja
hjar eigen libbensliet! wie ’t det net?! Hwet dy âld sted hjar jown
hie, fen hjar forwachte en hwet hja fen hjar meitsje scoe en ho-t
einliks de kluten fen hjar sêfste ierde for hjar wêze scoene, as hja to
rêsten gyngen oan hjar âlde foetten, dy-t ieûwen ôfstân trêdden.
„Heit hat swierrichheden,” sei Jehannes en yn syn eagen lei sa ’n
soarch en noed, det Falentijn waerde der suver oars fen. Der gyng sa ’n
hertewaermte fen him út, det dy rekke optslach it tearste, it
fielichste skûlherntsje yn oarmans moed. Der hy kaem, wie sinne—as in
hoekhâlder naem ’r ’t op tsjin dea en pine. Ja, as in sterke jonge beam
wie ’r, hwaens krún skutte en skaed oer ha scil for tûzenen.
Lyts en bleek roan François Falentijn neist syn foarse soan. Hy sei
noch neat. En Jehannes earbiedige syn heite swijen, like goed as ’r it
syn wirden diich, dy-t der ornaris oanrôljen kamen as in stream fen
folsinnen, koart en woloertocht. Alle Falentijn’s wierne manljue fen ’t
wird, berne sprekkers, hwet se seine, wie goed, mar sá’s se it seine,
wie treflik. Det wie it stimpel noch fen hjar frânsk aerd, fen âlder op
âlder forerfd as in oantinken, hwer hjar widze stien hie. Net yn it lân
fen sompen en wetter, mar yn in sinnige tún fen it âlde Avignon, hwer
de wynstôk bloeit en de sjongende troubadours de finsters fen hjar
foarâlden foarbygyngen mei de luit ûnder de earm en in ivige jeugd fen
ljeafde en freugde yn ’t hert. Fen âld Hugenotebloed wierne se.... hie
net ien fen hjar foarsaten mei beverige hânnen yn ’t âld bibeltsje
oanteikene, det der dy freeslike nachts[5] trije fen hjar sibben it
libben jown hiene for hjar gelove en François Falentijn biwarre it as
in reliquie yn ’t geheime laedtsje efter de pylder fen syn pultrum. En
Aldejiersjoun, as de hiele femylje om syn tafel siet en hy psalm 94 fen
Mozes foarlies, ek in bywenner yn it lân fen frjemdlingskip, den lei it
âlde bibeltsje al foar him op ’e tafel, den naem ’r mei in earbiedige
earnst de goezzefearren pinne yn ’e hânnen en teikene op de nije,
ynlaske bledden de berten en stjerten fen syn femylje op yn dit syn
âld, hillich Boek. De lêste wie nou lytse Pronica Mulier, de berte fen
it earste bernsbern en Diûke, jong memke, hie triennen yn ’e eagen
hawn, do-t hy hjar tanikte, dy joune. O hwet in wei hie hjar folk lâns
moatten, eart se yn it kâlde Noarden de lytse tinte foargoed opslaen en
hjar nei wenjen sette koene!
[5] Sint Bartholomëusnacht 24 Aug. 1572.
Sims spriek it âlde súdfrânske bloed dochs noch efkes, krekt as yn âlde
wyn de geur fen hjitte simmer ivich bliûwt, in donker each, in seldsum
libben aerd, in bihindich omskot fol bûgsumens en „elegance”, ja selst
it wûnderlyts foetsje, fyn fen ankel en heech fen krop hie ’t raseigene
fen ’t frjemde suderlânsk type. Al hie ek treddelieuw syn skaden oer ’e
wei fen hjar geslacht falle litten, al boasken se ek wit ho faken mei
in greate, bloune dochter fen ’t Noarden, det scoe noait stjerre. As in
sprankel súdlike sinne sparkele it nou en den op yn ’e femylje en
hâldde it oantinken libbener as ea it spritsene wird. Derfen it
levendige yn François Falentijn syn aerd, sims it koarte, koel
bileefde, as him eat net noaske, krekt as riisde der ynienen in
himelhege mûrre op twisken him en in oar, it markante yn syn âld antlit
as fen in âld markys yn ’t kleurd setyn mei de wite prûk op, dy-t thús
heart yn in salon, opsierd fen Watteau. Hy bleau altyd minhear, al lade
’r sims ek sels de swiere pakken sajet mei op ’e wein ef roan mei hwet
hinnefoer it bolwirk lâns nei ’t tún ta. Sont it skild fen lekkenwever
en spinner oan ’t hûs bingele en hjar bange siele hjir ta rêst kaem wie
as yn in frijsted for ’t gelove en hja nei saun jier it boargerrjucht
ha mochten, kleauwen se al ringen yn eare en oansjen. Der se kamen,
koene se wer komme, hjar ienfâld wie echt, it kringerige fen in
parvenu, in nij-opkomling, bilêstige hjar net, hjar pong siet yn ’e
losse strûp en hja tochten great oer in bulte dingen, hwer in hopen
Ljouwters sims hiel bikrompen oer foelen. Falentijn syn hânnel makke
him rûmeagich—hy wist, de wrâld bitsjutte noch hiel hwet oars as de
Oldehoofster klokslach en dy-t him ienris op de rûmte jown hat, ken de
wierheit en ’e seine fen in wide horizon.
It klokje fen poartsluten klipte. Hja koene noch krekt it hek fen ’t
bartsje oer ’e greft by ’t hinnehok op ’t slot draeije en roanen nou ’t
koartste paed werom. Hindrik, de poartwachter, swaeide mei de greate
lantearne op ’t bolwirk hinne en wer, krekt as woe ’r se warskôgje en
djip gyng d’âld mûts fen ’e holle. Jehannes makke in praetsje, François
Falentijn nikte allinnich en gyng stadlich troch. De foroaring der
dingen bisette him ynienen as in nachtmerje it boarst. Ho faken hie ’r
wol net winske, rintenierje to kinnen en nou ’t de kâns foar him lei as
in iepene, moaije kaert, doarst ’r it spil net út to spyljen, krekt as
eange him de ein fen ’e dingen.
„Jehannes,” sei ’r ynienen, „ried dû my, hwet ’s ’t bêste. Ik wird der
staf fen. ’k Wol ’t net allinne mear witte.”
De wirden floeiden him nou ta en yn in omsjoch wist Jehannes, ho-t de
saken stiene, heite langst nei frij, nei rêst en den ek wer de onwil
fen dy sterke geest, om de saken, hwer syn hiele libben him op
concentreare hie as alle paden yn in stjerrebosk op ’e stjerre yn ’t
foarmidden, as tûzen strielen op ien spectrum—út hânnen to jaen en neat
mear to wêzen as Falentijn, sljuchtwei Falentijn, hwent bysitter! och
hy bysittere ommers net mear, fleach him ek ynienen oan. Hy prate him
waerm, wiske mei de fine batisten bûsdoek it swit fen ’e foarholle, lei
it mei de hânnen út, dy-t wyt en jong liken yn skimerjoun.
François Falentijn bleau stean—útpraet wie’r. Yn ’e stille striette
libbe gjin lûd mear. Ek de beammen wierne stil. Yn ’t tsjuster rekten
se de brede, keale krunen út nei de blauwe Febrewarisloft, fol
fonkeljende stjerren.
Jehannes hie net om ’e nocht stil nei heit harke, sûnder him yn ’e
reden to fallen. As in skerp byld naem ’r yn him op, hwet ’r nou yn syn
heite hert omgyng—it lichem hage rêst, de geest woe ’r noch net fen
witte. Dy scoe him jeije, det ’r der by omfoel as in âld mounle by
felle wyn, dy-t himsels yn deabrân jaget. En der hie ’r him to ljeaf
ta.
Heit kin der him oer bisliepe, ’t is gjin moatten,” sei ’r bidaerd wei
en syn wirden rûzen as in koelte oer ’t hjittochte brein fen ’e âld
man. „Wie ik yn heite plak, ’k scoe myn genot derfen nimme, eart it to
let is.”
„Wird ’k minder?” frege Falentijn lyts-moedich.
Do lake Jehannes ynienen syn hearlike, jonge laeits.
„Heit is nou yn ’t saun en fyftichst,” sei ’r. „Guont bigjinne den noch
in nij affearen, oaren trouwe en meitsje noch tûzen plannen en sizze,
ús libben bigjint noch.... En heit praet sá.... Doch as Easgama Dy is
71 en keapet my noch in nij hûs en set noch jonge fruchtbeammen yn ’t
tún. Hwa-t dy apels ite scil? Hy fensels.”
„Ja dy,” sei Falentijn hwette smeulsk. „Det’s sa ’n âld stânfries, kin
stikken noch dea. Dy wirdt wol hûndert. En as dy koer ris útslachte
wirdt, der sit hunnich. In bitûften âld skierkert is’t, ien, dy-t al
syn libbensdagen twa riemmen út ien ein snije kind hat.”
Stadichoan wierne se op hûs yngien en eart se it murken, stiene se yn
’t peikeammerke by Falentijn’s, hwer de lampe nou al op wie en ’e
blinen ticht en ’e kofje prottele yn ’e greate tinnene kanne.
„’t Is dochs to let to kegeljen,” sei Falentijn en seach nei de klok.
„Jow my mar in brogge, mem, twiebak derop en stolkse tsiis en kofje mei
in bult reamme.”
„En dû, jonge?” sei mem tsjin Jehannes.
„Hwet mem jowt, is altyd goed,” sei dy en yn syn eagen lake de skalk.
Hy tochte om in pak bruijen, det ’r ek ris hawn hie fen mem mei de
jellenstok. En memme moaije hânnen sloegen ta, as ’t wêze moast.
Bet kaem thús, min hearde it risseljen fen hjar siden rôk yn ’t foarhús
en efkes letter siet se mei oan, soun, jong fanke fen sauntsjin jier,
de glâns fen jeugd op it hier, sa swart as ebbenhout en de greate,
fewielige eagen fen François Falentijn bloeiden as blommen yn ’t blank
fen hjar antlit, hiel heimich en moai. As ’r Jehannes en Bet beide wer
om him hinne hie en hja praettene as alken, den gyng ’t him wûnder nei
’t sin, fielde ’r him as heit seine boppe tûzenen. Mei al syn saken,
syn affysjes bleau ’r in man for syn húsgesin, der hy al syn lok en syn
swierrichheden as yn in timpel bimûrre.
Allinne foart hie ’r ek gjin sin oan.... hwer hy gyng, Pronica moast
mei en yn Augustus kaem de reiskoets foar de doar, waerd’ de swiere,
mei kouwehûd oertritsene en mei izer bisleine komfer opladen en de
griene reissek en de angelstokken en rieden se nei Langwar ta útfenhûs,
nei Pronica hjar folkes. Moarnsier stiek ’r den ’t fjild yn to fiskjen
mei Jehannes en André en kamen se lang om let wer thús, de honger yn ’e
hals en brúnforbarnd fen ’e kostlike sinne.
En winters, setten de Langwarsters de stap derûnder en kamen to
hjarres, wiken útfenhûs. De jongefammen, om it borduren to learen en ’t
kantstopjen en de âlderein socht syn fordiwedaezje yn ’e kegel- ef ’e
kolfbaen en ’e fortoaning fen in moaije frânske klucht ef oare
jounpret, hwer it sims hwet al to frânsk frank-en-frij-út sei waerde en
’t for ’t jongfolk dos gjin trewis wie. En Falentijn, yn mimer wei,
makke it foarútsjen op dy moaije simmer, der op dy stille wetters, nou
al wer bliid. En hy makke al plannen, ast ris ta rintenierjen kaem,
scoe ’r hinnegean en litte in foech forblyfke sette by de Langwarder
Wielen en bliûwe der nachts, as ’t ris skoan bite woe.—
„Hwet skilt dy, Bet?” pleage Jehannes en seach ris mei niget nei syn
lyts sisterke, noch o sa jong yn hjar brúnsidene, wiidútsteande
staesjejurk, fjouwerkantich útsnien, det min it biloop fen it wite
halske nei de schouderkes sjen koe, heal en heal wei ûnder hwet
wytsidene kant. It blanke fel skimere ’r troch en hiel bretael in
swartbrún deaplakje, djip yn ’e nekke. As bleek paerlemoer slingere him
ien inkeld stringkje pearels om de mûtele bocht fen hjar hals.
Bet seach prot.... hja hie hjar moed net. In minne middei west hjoed.
Dy Doedt Ripperda mei hjar ynfieren gesnjit! Doarst hjar to ûnderstean
en sette mei hjar moaijere jurk en hjar greater bosk hier en o! hwet
wie ’t hird, om ’t bikenne to moatten! hjar kreazens fen antlit! hjar,
Elisabeth Angelique Falentijn yn ’t skaed! Foart ’t earst ûndergyng se
de bittere tobekset fen net nûmmer ien wêze to kinnen! fielde it, dy
der waerd’ biwûndere! mear as hja! En Doedt wie mear! ried yn in
karosse mei in kroantsje, wie bisibbe oan ’e adel fen hiele Fryslân en
al wie heit ek fornaem.... hy wie lekkenwever en bleau ’t, in graedtsje
minder yn tel as selst de earmste jonker!
Bet stume stil en skoude de biten fen ’e brogge onwillich wei troch ’t
kielsgat en diich mar krekt, ef hearde se net iens, hwet Jehannes sei.
Heit en mem hiene it wakkere drok earst oer ’e patriotten, do oer
Andersen.... smeulsk loek se oan ’e mûlshoeken, hwerom moast der wer
safolle tiid oer hinnegean, licht wol in jier twa, eart dy freger en
bieder it roaije scoene? Foarsichtich is goed, mar ’t izer is mar
ienkear hjit, gnap man, dy-t it den wit to smeijen!
„Hast altomets in min sin? Hearst net, hwet Jehannes seit?” frege mem
ynienen moi lûd-wei.
Mei in hoart hie Bet hjar tinzen wer yn ’e macht—’t antlit effene him
ta onforskilligens. „Woest witte fen ’e bisite? Nou, det wie net folle
bisûnders. Mar min hat net oars.”
„Dû hearst der nou ienkear by,” bisêftige mem. „Wy ljue, ha ús frjeonen
net mear for ’t kiezen. Jehannes, det wistû ek wol en jonge fammen
binn’ hjir net sa planteit. Bet heart nou ta de alderearsten. Binaud,
det der allegear jonges binne by de Muliers, de Beuckers en ’e
Holdinga’s en hielendal gjin fammebern.
„Ryklef sei, Doedt is by Ripperda’s,” kaem Jehannes yn ’t sin en do-t
hy dy namme útspriek, wie ’t krekt, as waerde der ek in wûndere
forwachting op ’t selde stuit yn syn herte berne, krekt as scoe hiele
Ljouwert nou oars wirde!
„Ja dy....” en Bet waerde libben. „Tink dû mar net mear, det se dij
noch sjocht, jongkje, omtst mei hjar boarte hast en mei Wobbe. Dy
hinget de frânske „dame” út. En in wyske! En klean! Dy set ús
allegearre yn ’t skaed! De hiele aerdichheit is der by my al ôf for
Snein.”
„Nou, nou,” bisêftige Falentijn. „Litst dy oer staek sette troch ’t
earste ’t bêste útfenhûzerke? Snein is ’t wer praten. ’t Hat syn
útfallen, sei de ruter, hjoed in niet en moarn de hûnderttûzen. Hja hat
dochs wol in fetsoenlik kleed, net mem?” Krekt as seach heit hjar der
al stean yn al dy pracht by mefrou de Witt yn in âld slûk kemelshierren
pakje fen memmes.
„Dû wist, ho ’k sels gesteld bin op soks,” sei mem en makke hjar breed
yn ’e briedstoel. „’t Fanke kin krije, hwet hjar haget, mar noait goed
is ’t mei jimm’. De hiele joun sitst al to stúmjen.”
„Bist me dochs net siik?!” en Jehannes hie se al by de pols.
Hja sloech kwânskwiis fen hjar ôf en do bigoanen dy beide bern der
mei-inoar to oangean en to maljeijen, det hearren en sjen forgyng yen
derby.
„Kom, laeitsje ris,” sei Jehannes en hâldde hjar beide lytse hantsjes
yn ’e knipe fen syn iene geweldige brune. Hy hie se nou yn in hoeke fen
’e keamer by ’t bedsket, der se as bern ek al jerne boartsje mochten.
„Lit my los,” lustere se, warch lake fen ’t regjerjen, „’k sil dy hwet
fortelle,” en as lyts broerke en sisterke mûskoppen se mei-inoar yn ’t
hoekje. „Doedt diich dy de greate eare oan, om nei dy to freegjen.”
„Ea rin,” sei hy en fielde, hy waerd sa read as in skoaljonge.
„Doch wier,” andere hja.
„Hwet sei se,” pinfiske hy nou hiel sunich en bûgde him, great en foars
as ’r wie, hielendal foaroer. Bet gekjage graech, mar ’e earnst fen ’e
dingen ûnthillige hja net, det wist hy wol.
„As Wobbe en dû noch frjeonen wierne,” sei se.
„En do....” tante hy.
”Ja, sei ik, fensels altyd Tongersdeijounes. En do lake se hwette
gnyskjend. Pas mar op, hja hat mûzetoskjes. En do sei se: ’t scil my al
ris nij dwaen, hwa-t de kat noch ris jaget yn dy frjeonskip fen David
en Jonathan, ’t Is me in ding.... Ik woe wol, det se ûren fier wie,”
suchte de lytse oprjuchte Bet en forklanke sa hjar inerlikste ik, det
him forwarde tsjin de oermacht fen dizze nijynkomling.
„Dû bist in raer fanke,” pleage ’r hjar en do ynienen tige earnstig en
sêft: „lytse sister.... dû bist net bistand tsjin sokken. In man moat
komme, dy kriget se mak. Sokken wolle bihearske wirde troch machtigen.”
„Ik hâld net fan slaven,” sei lytse Bet.
„Fen whet?”
„Fen slaven,” skreauwde Bet ynienen lûd. François Falentijn stiek de
holle op, hy eage troch de wolken reek nei de bern.
„Net sa oangean. ’t Giet tsjin ’e nacht,” moanne hy glimkjend, wylt ’r
soarchfâldich de pipe mei de hazzesprong útpluze en yn ’e stander
sette.
De klok sloech tsjien, de rottelwacht gyng om. Jehannes joech him ôf
nei hûs, iensum, lyts minske yn ’e stille strietten, hwer de greate
heechtoppe huzen weidodden yn skaden. De wacht rottele nou noch fier
ôf, de heimsinnigheden fen ’e âlde sted bigoanen wekker to wirden en yn
hoeken en hernen om to spûkjen as in stik stoarje, ienris like goed
wirklikkeit as ’e foetprint fen ’e nou libjende minske.
En Jehannes Falentijn tochte al wer om lytse Doedt Ripperda.
As in jonge roas, dy-t yn nachtedau stie yn dizze syn âlde sted....