De weagen skûmmen wreed oer ’e lege lânnen om Tyttsjerk hinne. ’t Wie
der in onlân fol sompen en gatten, hwer de reiddomp húsmanne en sims sa
kleije koe yn syn ienlikheit, hwer simmers de markollen by mennichten
nesselen en yn ’e foarwinter greate kloften wylde swânnen delstrieken.
By tiden stoude it ûnstjûre wetter selst oer ’e âlde Swartewei hinne,
de ienichste forbining fen it noardelik diel fen Fryslân mei syn
haedstêd Ljouwert en fordústreweare alles, hwet him yn ’e wei stie.
Nei in hjitte simmer, dy-t de klaeidiken en teffens rydwegen, sa hird
makke hie as in telleflier, ploeid fen greate barsten, stoarmen nou
Rispmoanne syn stjelprige reinfleagen oer ’t fen simmerdroechte
teistere gea. Alles hie wer tier—de beammen skodden de moude fen ’e
bledden, it nijgêrs fen ’e greiden griene op en de bisten sochten wer
tier de fynste gêrssprútsjes út ’e sleatswallen ef stiene loai op in
oerjierrige modderbult to eagjen nei in boartlik skipperskefferke, det
in keppeltsje wylde einen opjage út hjar forskûl.
For de hegere wâldlânnen mocht it bêst waer hjitte, for de legere
kriten wie ’t in bisiking. It fé moast mei in boat út it wiete lân
opfandele wirde, dammen en polderdykjes sloegen wei en it wirk, der de
ljue hjar tosimmer sa op biflitige hiene, waerde yn ien amerij fornield
troch it bolstjûrige bûtewetter, det de Súdwestewyn djip yn Fryslân
opjage.
Der loeken tearen yn in bulte foarhollen.... ho scoe ’t fen ’t winter
komme moatte? It foer krap, de tiden min, hwer moast de hier weikomme,
in grouwe acht goune de pounsmiet! en de lêsten! de hiele santepetryk
fen floreenlêsten en doarpslêsten en ’t reëel ef de reëele 100ste
penning, letter neamd personeele lêsten en de dykslêsten! Meitsje mar
ris in fûst, ast gjin hân hast! Mennichien hie in swiere mûts op, as ’r
om de takomst tochte en foar eagen seach, ho fûl as de greatste fijan
fen Fryslân wer taknypte, der hwer hy foet krije koe.
Sa gyng ’t in kloftsje Wâldtsjers ek, dy-t yn ’e iere moarn fen in
neisimmerdei fol sinneskyn en myldens de sânpaden fen ’e Feanwâldster
kant delkaem wierne, nou ’t foetpaed fen ’e greate hearrewei op
Ljouwert hâlden en sa stadichoan, al kâltsjende wei ’t doel fen ’e
reis, ’t Ljouwter wykmark tomjitte trapen.
It wetter woan nou net mear.... der waeide al in pear dagen in stive
koelte út it Noard-Westen.... de loft, hjersthelder, wie wer sa blau
det en de sinne krale eroan. Der koe noch wol ris in droech rytsje
komme, sa stie ’t der krekt nei. It stof lei al tsjok op ’e manljue
hjar klean, ’t bêst pylekkens buis, ’t sarsjes baeitsje ef ’t lekkens
kammisoal, al nei ’t de pong it lije woe. ’t Bêste gûd, det jamk in
minskelibben mei koe, paste wûndre skoan om hjar stevige, skoudrige
lea, al roan der al ris in inkelen ien ûnder, dy-t hwet út ’t lead
hinge fen âlderdom en mirk min ek wol oan in pear, hja wierne tominsen
al mei de sinne op reis gien.
Mar de âlde skonken koene der oars wol tsjin; de measten, dy-t wol
hûndertris dit paedtsje deltrape wierne, keuvelen wol oer ’e
biswierlike wei fol gatten en bulten en oer ’e rimmetyk, dy-t hjar mei
feninige prippen yn ’e rêchbonke stiek en hwer Ulrich jeneveroaljekoop
syn smarseltsjes ek al gjin baet for joegen, mar as de jongerein him
wer reisfeardich makke, de knobbelige iken stôk yn ’e hân, de brogge yn
’e bûs en it fewielen reissekje oer ’t skouder ef as Rindert Bienses,
de siedkeapman, mei in stikmennich siedpûdtsjes yn ien strûp, den
gaspen se de fetlearen skoen ek mar wer oan en panderen mei.
De jongerein hie de foarstap en lake nou en den ris om in snedige set;
de âlderein kaem wis-wei efteroan en koarte mei earnstich petear de
iensumens fen ’e wei, der hjar net in bult foarby kaem as de postwein
mei de heechbiladene bywein en hwet letter op ’e moarn in lânhearre ef
oare hege oome, dy-t mei eigen reau, de chaise ef de faeitonne, ek
ûnderweis wie. Inkelde oaren, foetfolk lyk as hja, wierne al foar hjar
út.
In moi reafallich man roan lyk-op mei Rindert Bienses, dy-t lang en
licht, der oer trêdde as in lânmjitter. Syn stevige skonken, stitsen yn
wrede streekhoazzen fen sels oanretten jern en lege skoen mei oeribele
greate sulveren gaspen, koene skoan de stap hâlde mei syn kammeraet en
hy prate as in alk oer ’e sied- en bûterprizen, dy-t noch bûtengewoane
heech wierne. Gau in lêst rogge net fen 200 oan 280 goudgoune ta sims?
„Ik wit net, ast great gewin altyd wol foardiel is,” sei Rindert
Bienses koel. „As ’t jild ien kant útgiet as ’t wetter fen ’e mar, den
sitte oaren wer op swart sied. En ’t is altyd fet yn in oarremans
skûtel, al kralet der net ien each op.”
„’t Stiet der hjir ek net sa botte bêst foar,” sei Foppe Lieûwes, syn
maet nou en seach ris om him hinne, oer ’e sêft-forweegjende wetters,
hwer it lege lân ûnder lei to hymjen nei loft en droechte.
„Hjir scil ’t rib heech hingje fen ’t winter,” andere Rindert Bienses.
„Hwet holstallerich hea, minnernôch om de bisten de bonken brekke to
litten en ’t reid tobritsen fen ’e hirde wyn. En det ’s oars sa ’n moai
appeltsje for de toast. Wy scill’ der fen hearre, freez ik.”
„Nou! der scil grif klage wirde!” joech Melle Jans him yn ’t petear,
wylt ’r foarheftich oan ’t tou loek, hwer in stymsk skiep oan hinge,
det ’r as in sunich boerke, dy-t alles sels bikneuzele, nei ’t wykmark
laette. „Mar kleij mar ris by de greate hearen, min komt mei in droech
stik brea en giet wer mei honger nei hûs. Dy-t brea hat, kin ommers
noch mear útsûge wirde! Wei mei sokken! Rjucht for de earmen! de
fortrapen!” en hy biskreau, alhiel pûr, mei de frije hân in bôge troch
de loft.
„Rjucht?” klage Foppe Lieûwes, dy-t it alhielendal net oanstie, hwet
Melle Jans biriddeneare, „rjucht, hwer fynst det yet?”
„Net by de baentsjejagers, dy skarlunen, dy frette as djûre hynsders de
hjouwer op, dy-t wy forbouwe! Triûw se troch ’t hinpen finster[1]
sokken! Us gelikens der yn!”
[1] De galge.
Foppe Lieûwes skodholle. „Der ’s foar en nei al sa’n bult ûnthjitten en
hwet ’s der fen kaem!” sei ’r.
„Forkearde ljue oan ’t stjûr,” sei Rindert Bienses wiis. „Melle-boer
moat der mar ris yn.”
Dy skûrde syn lytse eagen wiid op, wakker op ’t snjit, nou-t ’r miende,
det ’r help krige fen Rindert. „Jy sjogge de saek troch, man. Mar mei
Foppe kin ’k gjin streek hâlde, „dy wol de stinsljue oankrûpe en ’e
hege hearen.”
„Hwet scoe ik?” miende Foppe dimmen. „Ik, in boerke fen ’t Wytfean.
Wist, hwer ’t ik in hekel oan ha, altyd det geraes oer rjuchten, det
letter wol ris blike, ôfsettersrjuchten to wêzen. ’t Folk heart in
oerman to habben, Melle jonge as elts syn eigen baes ris wie....” Noch
heal oan ’t wird, bikoarte ’r him al, det ’r sa syn miening útring jown
hie, hwent Melle waerde sa wyt as in doek fen lilkens en spatte op: „Dû
neisaet fen in Prinsman, ik woe, det dyn earen ris bikôge waerden! det
se in trijedûbbele strop for dy draeiden! Dû hearst yn Parys ûnder ’t
mes,” en hy skûrde sa oan ’t tou, det it skiep rekke los en hippele nou
op stive, stymske poaten foar him út. En hy liet him rinne, sa
breinroer wie ’r. „Hâld op to harsenskrabjen, frjeonen,” formoanne
Rindert Bienses en helle de koperen toebacksdoaze út ’e bûs. „Kom,
priûw ris, Melle. „Wy moatte frede hâlde as lânsljue mei inoar en ’t is
better, wy dogge hjoed allegear mar ris fornimstich neifraech nei nijs.
Licht is ’t mar in los praetsje, as hjir Frânsken komme scille.”
„Hwet ha wy ek mei det Frankryk fennoaden,” sei Hindrik Piters bidaerd
en telde de jonge hoantsjes noch ris wer nei, dy-t ’r hjoed as in
bitûfte hinnekeapman hope to sliten yn in greateljueskoken op ’e
Nijestêd ef yn ’e Tsjerkstriette! Hwet gyng ’t him oan, ef se al ef net
iggewearje en fjuchtsje en deije woene! As hy himsels mar bidrippe koe
mei hwet mollefangen en hinnekweken en syn moai jong wyfke mar ris in
blomt cachemiren doek for hjar blanke hals forearje koe. Alhielendal
neat!
Japik Japiks, ek ien fen ’t Wytfean, in deune boer, dy-t to sunich wie,
om ’t reau to brûken nei stêd, joech him nou ek yn ’t petear. „Dû
komste hjoed wol by de plûmker, fornim dû der ris nei,” hjitte ’r Foppe
Lieûwes wiis. Dy sei earst neat en seach ris nei syn wylde einen, dy-t
r yn ’e Leijen sketten hie en nou soarchsum yn in âld pypkoer mei in
touwen hânsel nei de stêd ta brocht.
„Wist, hwer de Heechstriette is, Japik?” sei ’r einliks en efkes spile
in gnyske om syn fynlippige mûle.
„Wis wol,” wie ’t andert.
„Der de Plôke Petrys úthinget? Gien der hinne en freegje himsels,” sei
’r koelwei. „Ik hânnelje mei him oer einfûgels en Frankryk is for my in
dea ding. Derby, Berdeau is in opljeppene Frânskman en ik in stege
Fries, de hotte moat de file mar net reitsje, wy koene inoar wol ris yn
’t hier omteppe.”
Japik Japiks seach sneu, hy hie ’t net stean op Foppe, dy wie sa snoad
as roet en fier forneamd om syn stjerrekindige birekkens en leardens,
ien, dy-t al skriûwe koe! bigryp ris oan! moaije letters mei krolders
en hy, Japik Japiks, moast syn namme noch sette mei in krúske en master
sette ’r den it oare by. En petretten knippe mei de skjirre koe ’r ek
en det fen stikjes swart pompier.... doomné mei de bef en ’e steek,
master op ’e skoenmakkersskammel en ’e plak yn ’e hân, grytmansdochter
yn ’t pakje mei stroken en o grys! hysels Japik Japiks ta spot en
skande op syn âld guds, dy-t him oer ’e hikke smiet dodestiids, do-t hy
sa mâlle min seach en de wyn by Theunis Annes op ’e Tille sa goed
smakke hie.
„Kin min saken dwaen mei dy plûmker?” frege ’r ynienen immen efter
hjar. It hiele selskip seach om en bleau do efkes stean, om mei Wibe
Lubberts fen ’e Twizeler tsjerkepleats[2] to fûskjen. Hy wie hjar,
lykme allinne, efterop roan en nou bliid ta, det ’r frjeonen as
Foppe-om en Rindert Bienses by ’t selskip foun. Hy kipte ’r him
alhielendal út, in greate, steile man wie ’t en sa wyt as in wever.
Praet siet ’r net folle by, in dwaender wie ’t, dy Wibe. Hjerstmis en
maitiids ienkear joech hy him op in paed nei Ljouwert ta, koft, hwet ’r
brek wie en markbite goed, hwer hy bilang yn stelde. Oars kaem hy net
fen ’e pôle as to bern oanjaen by doomné ef nei in bigraffenis ef in
inkelde kear yn ljochtmoanne waer nei ’t Wytfean ta to jounpraten by
Foppe en dy’s.
[2] Tsjinwirdich fen ’e femylje L. J. Smeding.
„’k Scoe my mar net ôfjaen mei him, nou tominsen net,” sei Rindert
Bienses hiel sunich tsjin him. „Min seit, hy is in bitelle oandrager
fen ’t Frânsk regear en och!.... det hiele plûmkersbidriûw is mar in
doekje for ’t blieden. By de hege hearen fen Ljouwert moat ’r hotus en
totus wêze, wirdt der gnute. Yn ’87 is ’r hjir hingjen bleauwn, den
wistû wol genôch. En as hy dyn toebacksdoaze mar sjocht, den wit hy ek
genôch,” en beide tochten se om de spreuk: „Oranjen ben ik aan gehecht,
Dat is mijn Heer, ik ben zijn knecht.”
It neamen fen 1787 brocht hjar dy dagen wer tobinnen en Foppe Lieûwes
en Rindert Bienses eiden it noch ris wer oer: de fjuchterijen, it
minmeitsjen fen ’e Prins, de ôpstân fen ’e Patriotten, dy-t de Prins
forfallen forklearje lieten fen al syn rjuchten en sels op ’t stoeltsje
sochten to kommen. Do hjar bilies jaen en de flucht út Frentsjer yn
1787, de haet en ’e nyd, yn Hollân útfochten mei bloed, do eangstme,
do-t min hearde, kening Frederik Wilhelm II scoe der in great leger op
útstjûre, om wraek to nimmen oer de minne bijegening, it wiif fen ’e
erfstêdhâlder, syn sister Frederika Sofia Wilhelmina, oandien by
Goejanverwelleslûs. En den de deafonnissen, dy-t der koel-wei
útspritsen waerden, de forbânnings fen ljue, dy-t patriotten hjitten en
der min yn in lang libben oars neat fen wiste, as det it bêste minsken
west hiene en dy-t nou by tûzenen twongen waerden ef frijwillich
foartgyngen for altyd. Sjoch, de skrik siet der noch genôch yn.... op
dizze moaije hjerstmoarn waerden hja der yetteris stil ûnder.
Jawisse, it greate leger fen ’e kening fen Prusen wie bitard ta 22.000
man, dy trieken al ringen wer oer ’e grinzen, do ’t de patriotten
bilies joegen; de Stedhâlder wie wer yn hâlders-hân en waerde wer
oanhelle fen ’t selde folk, det him for in set skopt hie as in dea
houn, mar sei! in hopen ljue, dy-t min graech werom ha woe, bleauwne yn
’e frjemdte en ’e skerpe angel fen ’e stille forbittering, né, dy loek
min nea net út it herte.
Forstânnige ljue, s’as Foppe Lieûwes en Rindert Bienses, dy wisten it
wol der hoechde net in bulte by to kommen, as de fonken glûrren wer fen
nijs en as in fjûr lang smeult en it einliks nimt, den wirdt de lôge
ommers geweldich.
Sa gyngen se al kâltsjende wei it âldbiwende paed. De wei waerde nou
sompich, de lytse dykjes oan wearskanten koene ’t wetter hast net mear
keare en de blabze spatte hjar wit ho fier by de klean op. „Dit ’s in
biswierlike Ljouwter reis,” miende Rindert Bienses, wylt ’r Foppe-om
efternei trêdde, it smelle kouwepaedtsje lâns, det mei takkebosken
ophege wie.
„Nou, ’t is net sa slim for ien kear,” sei dy. „Mei gauens, den wirdt
’t waer minder, den is ’t reisgjen dien fensels. ’t Fé op ’e stâl, det
’s de streek troch ’t jier. Den libbet min binnedoar.”
„Ja, jou,” andere Rindert Bienses, wylt hy wer neist Foppe kaem, „jou
gewin stiet net in amerij, mar mines.... kom ’k net op ’t wykmark, ho
wit ik, ho-t de saken gean? En sa ’n nuvere tiid is ’t tsjinwirdich, it
mark slingert hinn’ en wer as de slinger fen ’e klok. Hjoed gewin—moarn
skea. En sa út en troch dy reizen nei Amsterdam mei de Limmer beurtman:
’t is in sûr fortsjinne stikje brea....” en de soarch skade as in
stille gonger oer syn antlit, brún fen waer en wyn, mei opmerkelik
deryn de lytse, finnige blaue eachjes fen in bitûften hânnelsman.
„Jimm’ affearen, det is noch hwet! Der sit noch sang yn,” andere Foppe
Lieûwes. „Der kin min aerdichheit oan ha. Uzes giet altyd yn âlde pake
stap en bidije docht it nin byt....”
„Der wirdt oars sei, jowes bidijt wol hwet,” glimke Rindert Bienses.
„Hwa hifket oarmans pong!” warde Foppe him. „As min hjerstmis yen
hjouwer en rogge oan ’t mark bringt, falt it altyd ôf. En hwet sit ’r
in geskrip yn, sa ’n hiele simmer lang! En den dy deune brouwers, hja
tingje yen de lêste duit ôf en sjoch se ris! bin ’t gjin hearen?”
„Jildoerwinnen hoecht ek net by hûnderten to gean,” andere Rindert
Bienses noch en do rekken se foar de Hoeksterpoarte by inoar wei.
Allebeide wierne se wakker op hjar openst, as se ek hwet nijs wys wirde
koene, mar hja hearden neat oars as in praetsje oer ’t deiske bidriûw
en sims der twisken yn de hânslach fen in pear hânnelsljue, om in keap
to bisegeljen ef it fûterjen fen in âld wyfke, dy hjar koerke mei
aeijen al to folle yn ’e knipe rekke.
Ljouwert lei nou foar hjar as in moaije, kleurde print, yn ’e kreaze en
kantige list fen syn bolwirk. It sinneljocht fen ’e kommende dei skynde
op ’e hege trapgeveltsjes, opsierd mei fleurige figuerkes fen
Bentheimer stien, op ’e lytse, griengruzige rútsjes, dy-t boppe de read
en giel farwe lûkjes útglimken en yn ’e fierte makke de spitse Nijetoer
him stadich los út ’e moarnsnevels en song mei syn spylklokjes de berte
fen ’e ûren op dizze moaije dei. Yn ’e brede stêdsgreft hâldde alles yn
stille feart op it hert fen ’e sted oan, it hert, det yn nea-sêdzjende
bigearte altyd alweroan nij frisk bloed frege for syn hongerich,
hastich droktmelibben.... fearskippen wierne it, fiskersaken, lytse
roeiboatsjes en swierladene frachtpreammen fol fé, alles glûpte ûnder
’e wetterpoarte troch en wrotte kringende wei yn ’e wetterrillen fen ’e
binnestêd op.
De Friezen koene greatsk op hjar haedsted wêze, in mennichte fen
adelike huzen lei binnen hjar mûrren, ûnder hjar biwenners telde hja
mear as ien, hwaens namme klonk as in klok en wolfeart en rykdom blonk
yen tomjitte, hwer min ek seach.
Foppe Lieûwes wie mismoedich en mirk der net folle fen, hy roan yn ’e
stúdzje wei de Bier-Kelders lâns nei de plûmker ta, bidrukt en it herte
biswierd. Hy hie de gelegenheit to baet nimme wold en prate ûnderweis
mei Rindert Bienses oer wichtiger dingen—mar Melle Jans, dy oandrager,
wie hjar aloan op hakken en teannen nei en nou ’t hy him net ris
útprate kind hie, biswierde alles him namstomear.
Sa ’s der by simmerdei in wolkje opkomme kin fen in hânpalm greatte en
stadich, stadich groeit ta in tongerbui, dy-t de risping fen in jier en
tûzenen hânnen togniddet yn syn kâlde heilfûsten, sá seach Foppe
Lieûwes en in hopen wolmienenden mei him ek in wolkje stean oan ’e
loftein. In wûnder wie ’t, goud ûnthjitte it for de earmen en rjucht
for de fordrukten en grif draeide it wer út op skeel ûnder inoar, stryd
fen man tsjin man en.... dead! O as de hertstochten ienris los fen ’t
ket binne, hwer is den de sterkwillige, dy-t se wer mei izeren hân laet
yn biwende paden?
’t Bisette syn boarst as in nachtmerje, hy wie bliid det ’r de
Heechstriette yn gean koe en hearre it koperen boerd rinkeljen, hwer de
„Plôke Petrys” op úthinge.
Allerhânne soarte fen fûgelgûd lei op ’e stiennen flier fen ’t foarhús
en in opslûpen jonge siet loaiwei op in skammeltsje en treau in pûdde
fol mei donzige goezzeplûm.
„Hwer ’s de baes?” frege Foppe Lieûwes moi koart. „Yn ’t efterhûs. Der
’s bisite,” gniisde de jonge. Foppe Lieûwes, opljeppen fen aerd, waerde
it bloed hjit. „Wolst in lawibes ha, det de earen dy piipje?”
„Kin ik det nou helpe?” krimmeneare de jonge. „De baes hat bisite, dy
’s fen ’e moarn al ier-en-bitiid kaera mei in ekstra post. Ik sit hjir
net to ligen.”
„En hwer ’s keapmanske den?”
„Ek yn ’t efterhûs,” wie ’t andert. „Gean der mar hinne, mar de âlde
hat de divel yn....”
„Ho det sa?”
„Ea nou, it rint hjir de hiele dei fen hege hearen en fen ’e moarn om
fiif ûre siet se al to kofjemeallen, sa ’n gearset wie der yn ’t
peikeammerke. En ’t fjûr moast oan en de kjersen op.”
Mar Foppe Lieûwes hearde it net mear. Earst roan ’r ’t smelle gongkje
lâns neist de peikeamer, do oer in binneplaets mei moaije blommen, der
de sinne ta ’n yn skynde troch in gloppe yn ’t Nau en einliks kaem ’r
yn ’t efterhûs tolânne, hwer in barchje gnoarre en in keppeltsje
kalkoenepiken omfloddere. It wie hjir sa tsjuster det, hy moast by de
dampe mûrre lâns taeste, om ’t paed to finen, krekt sa lang, det hy lûd
hearde. Hy wist wol, hjir wie de koken en de baes ornaris to finen, as
der wer ris in greateljues miel oanrjuchte wirde scoe.
De kokendoar fleach op, mar der wie gjin Berdeau to sjen, wol it
skjinne draeispit en ’e tinnene petieljen en ’e greate blaukleurde
potten mei fjûrwoartel. Berdeau hie nou sikersonk oare dingen om hâns,
mar as dy better wierne?
Op ’e taest knoffele Foppe Lieûwes it gongkje wer lâns en scoe him erút
jaen, do hearde ’r ynienen lûd praten. It hert stie him hast stil, hwet
waerde hjir yn ’t tsjuster bikûpe? Hy wist wol, efter de peikeamer wie
noch sa ’n soarte fen sliepfortrek, hielendal yn ’t hûs bitimmere, der
pielde Berdeau winters wol mei ’t opstopjen fen fûgels en ’t touwen fen
fellen.
„Dos dy beide knapen hâlde it noch mei Oranje?” hearde hy Berdeau
sizzen.
„Net to bilêzen!” kraeide in heech lûd nou. „Sokken wirde ús forderf,
siz ik. Binammen dy âld rot fen ’t Wytfean, dy lit him ljeaver forsûpe,
dy ’s alderdierberste kanarjegiel.” Det’s Melle Jans, tocht Foppe
Lieûwes ynienen.
„Is dy net to bikeapjen? Bied jild,” rette in frjemd, swier lûd. „Dy
kearel is der ommers de man yn ’t doarp, kin mei de pinne omgean, hat
ynfloed en gesach, sokken moatte wy hawwe, den komt it oare folk
fensels. ’t Bistevigt ús ynfloed net in bytsje. En as den de Frânsken
komme....
„Siz ljeaver, hja binn’ der al,” hearde hy Berdeau hwet sêfter sizzen.
„’k Ha tynge....”
„Fen hwa?” skreauwden se allebeide tagelyk.
Foppe Lieûwes stie himsels al hwet yn ’e wei, mar foartgean, ei jonge
né, hy makke him lyts yn in ynspronkje fen ’e gong en hâldde de syken
yn.
„Stil! still” wie ’t andert, „de mûrren ha earen. Us Frânsken tromje it
leger al by-inoar. Hjir ha ’k it brief fen mr. fen der Burg—lêz sels
mar.”
In setsje wie alles stil.... Foppe Lieûwes doarst him net forwege en
stie him suver sear tsjin ’e post oan fen ’e doar.
„Ast nou mar winterje wol, den scill’ se it folk hjir gau opsitten
leare. Fearten en wegen hird en ’t foarútsicht op in fet winterkertier,
den makket in leger lange dagen. Tweintich jier forbanning yn ’89,
skriûwt fen der Burg, it kin nou wol ris ynkoart wirde. Jimm’ kenne
him, hy scil syn fordrukkers wol knoeije, as hy se nou ris yn ’e
bisnijing kriget.”
Do waerde alles ynienen wer stil en Foppe-om makke, det ’r fen ruten
kaem, sette de koer mei einefûgels yn ’t foarhûs del en sei tsjin de
jonge, hy kaem de middeis wol wer, de baes wie net to biroppen.
De jonge gniisde hwet en smiet him yn ’t foartgean mei goezzeplûm, det
de fearkes bleauwne him hingjen oan ’t âld kammisoal. En sa hird as syn
âlde foetten him mar drage koene, roan hy nou twisken ’t folk troch,
det hjir en der gearhokke om in jeneveroaljekoop ef in print útlizzer,
dy-t reade bloedrige printen sjen liet fen ’e Frânske revolúzje, de
holle fen in moai fromminsk[3] op in stôk ef de kening[4] ûnder de
guillotine en ’t alles biwiisde mei in stokje. In pear gasthúswyfkes
stiene hielendal foaroan en fielden kwanskwiis ris op ’e printen om, as
’t ek wirklik wier bloed wie, hwer de printen sa read fen wierne. It
foel hjar danich ôf.
[3] Marie Antoinette, ûntholle yn 1793.
[4] Lodewyk de Sechstjinde, ek ûntholle yn 1793.
„Apekoal, hor!” sei d’iene. „Dou muste soa mar denke, dat suge se
allegar so mar út ’e dúmme der yn dy godloaze steden, wie súdde syn
evenmins nou na ’t leven staan en to minsen soa ’n jong frommins niet
met soa ’n aerdich mutske op.” En do sloften se foart.
Foppe Lieûwes waerde ynienen sa foarheftich oan ’e mouwe lutsen, det hy
bleau stean en seach pûnnich om him hinne. In gnap jongkearel stie foar
him, wol in holle greater as hy, de pet skean op ’t ear en o griis fen
’e djûre tiiden! de pipe gleon oan. „Soa Anders, bistû der. Kom mar
mei,” hjitte Foppe him en skoude him foar him út ta de brede gong yn
fen ’t weardshús „de Falk”, de greate harbarge oan ’e Wirdummer-dyk.
„Sjoch dû ris, ast Rindert Bienses en Wibe Lubberts ek fine kinst yn ’e
jachtweide. Miskien is der ek in lyts, reafallich mantsje by mei gouden
knopen ûnder de hals—lit dy ek mar meikomme. Siz, ik ha great nijs.
Treurich nijs, jonge.”
„Hearink omke,” sei dy al yn ’e doar. „Foart nou”, trune dy him oan.
„Sjoch, detst se fynst,” en stadich yn ’e stúdzje wei joech ’r him nei
it opkeammerke ta op ’e ein fen ’e gong, der hy de kaei fen krige hie
for in goed dofke en der ’r syn brogge opiit en syn bier dronk, mar
ho-t it smakke, hy wist it net, sa pakte ’r mei syn soargen om.
Yn ’e jachtweide wie ’t libben en drok. Der lei glâns op ’e measte ljue
hjar antlit, de foarútgeande tiiden makken de minsken moediger en jouns
kamen se ornaris mei in swiere pong wer thús. En det jowt in bliid sin.
Yn ’e iene hoeke hiene de siedkeapljue hjar fest plak en der krong
Anders foartdaedlik hinne, de eagen opskerpe, by lange banken en tafels
lâns en hiele kloften lûdpratende minsken. Mar it dûrre gâns in set,
eart hy dochs noch de sochte man yn ’t fesier krige.
Der sieten koumelkers út ’e Hommerts en fen Toppenhuzen, dy-t nou mei
in bûs fol sulver danige mounich waerden en rûzje sochten mei
Earnewâldtster ielfiskers, bonkige kearels mei hege wetterlearzens oan
en in boskje ielshûden for slaeijen oer ’t skouder; yn in herntsje
mûskoppen in pear rike, mar moi deune loaijers mei in lyts
ikeskyldersbaeske, dy-t by de Wikeler bosken thúshearde oer ’e lêste
stûren en dertwisken yn prizen de joaden mei in heech noaslûd hjar
negoazje oan: cachemiren en bûntsidene doeken for ’e frouljue, knipkes
mei kralene taskes, hinniptou, spikers, hazzesprongen, nije helters,
pipekoppen, folle en net genôch, hwet se bêst slite koene oan ’e ljue,
dy-t sims by ’t winter yn gjin wiken ef moannen fen ’t hiem kamen.
Einliks foun Anders syn man, heal forside efter de brede rêch fen in
Bolsweter jeneverstoker en drok oan ’t hantsjeklappen oer in lêst
rogge. In lyts mantsje siet neist him, det scoe Hindrik Piters wol wêze
en foar him oer dodde Wibe Lubberts al foar syn krûke mei bier en
hearde neat mear fen ’e droktme om him hinne, fen ’t roppen en razen
fen ’e joaden en ’t skjirjen fen ’e swiersoale skoen oer ’e estrikkene
flier en fen ’e boatsman, dy-t it reisfeardich-wêzen fen ’e snikken
ôfrôp.
„Rindert Bienses!” rôp Anders yn ’t folle gelach wei, omt der gjin
trochkommens-ein oan wie. „Ik kom,” sei dy en socht syn pûdtsjes by
inoar.
Efkes letter sieten se mei hjar fiven yn ’t opkeammerke en harken raer
op, do-t Foppe Lieûwes hjar fortelde, hwet ’r nys ansens wys waen wie.
De pipen rekken derby út en ’t bier op, allinne Anders, de jongste fen
’t omsittend laech, dy hie net folle to keap en pluze stilwei syn stik
koeke op, echte Dimter keallepoat fen Bramme Esther hjar diske op ’e
Nijested.
Syn jonkheit biwarre him noch for de swiersettigens dy-t Foppe-om en
Rindert al binaud makke foar de tiid. ’t Is wier, hja hiene der in
foarproefke fen sjoen yn 1787, ho-t in ding fen neat, s’ as ’t
ûndernimmen fen in reis fen ’e Stedhâlder syn wiif einliks op ’e keper
biskôge wie, útrinne koe op onbirekkenber ûnk en skea, mar do wie hy
noch mar in great jonge en wist allinne by oerlevering, ho-t it der
heil om seil oan wei gien wie to Frentsjer. En allinne, hwet min sjocht
mei eigen eagen en fielt yn ’t eigen hert, det barnt syn mark yn it
oantinken. Hwet kin ’t in great jonge fen trettsjin jier skille, as der
wer ris ien gisele waerd’ to Ljouwert ef in brânmark krige op ’e
foarholle. Det barde sa faken, al âld nijs. Hja boarten ljeaver roverke
op ’e singel en sloegen mei heite âlde houwdegen om en sochten de fijan
fen hjar berneforbylding efter de âlde stobben by de greft. Nou wie hy
ien-en-tweintich en fen it hiele petear hage him einliks allinne mar it
frjemde, aventúrlike fen ’t gefal, de lytse kâns op hwet nijs fen
fjirrens, det him ôfspylje scoe yn syn lytse wrâld. Syn hert socht nou
ienkear it wûndere, it bjusterbaerlike.
„Dû bist sa stil det. Sitst altomets om in sib fryster to tinken?”
pleage Rindert Bienses him.
„Net, det ’k wit,” andere hy en seach him onforfeard oan mei syn dryste
brune eagen. „’t Kin altyd noch, sei de wever en hy troude yn syn ien-
en sauntichst”.
D’oaren laken, Foppe-om seach stoef. ’t Sin stie him net nei maljeijen
hjoed. En Anders scoe better dwaen en hâlde him mar ris oan ien famke,
as altyd det omgeflinterknip sa’n hiele winter, den der ris in reis ef
hwet hinne en den der ris. Hy wist it net, mar allinne de sensatie fen
det nije hage Anders, net it wezen fen ’e saek sels. It gean nei det
frjemde doarp, nije onbikende wegen lâns, it kommen yn it frjemde hûs
by oare minsken, dy-t wer oars praettene en diene as by hjar thuses, it
opsitten mei de frjemde faem, de dei fen tofoaren noch fen lûd selst
onbikend. Det dûrre den sa ’n kear twa, trije, den wist ’r, den koelle
syn forlangst. It wie biwend.... en der lei it fonnis al yn for ’t
fanke. Hy kaem noch ienris.... sims twaris, as de toeback goed wie, den
easke syn wif sin twingerich hwet oars, hwet nijs en det suver sa fel,
det hy bigoan it earste to haten. De sensatie wie bilibbe.... en
kâld-wei streke hy ’t wer út yn syn ûnthâld.
Ta boer doochde ’r net en hânwirksman, det woe syn mem net lije; foet
ûnder allemanstafel, scoe ’r der for greatmakke wêze? Saundersum sieten
se by Eadske’s to Twizel om ’e tafel, fiif famkes en ien jonge en den
Eadske fensels en widdousbidriûw is ornaris gjin jildwinning en hy
goezzejage en fiske en markeroan ljeaver, as det ’r de hân oan ’e
ploechstirt sette ef ’e flalje op ’e telle klappe liet. Hielendal for
pop opbrocht wie ’r, it lytse neikommelingkje, it jongkje, der de fiif
sisterkes om hinne sprongen as in wûnder, do-t ’r yn syn widzke kaem to
lizzen en nou waerde ’r mounich en spriek op for mastersfeint en
postuerde him, krekt as wie de hiele wrâld in doedelsek hy de floiter.
De earen scoene him noch wol ris raer bikôge wirde, der doarst Foppe-om
wol in eed op dwaen.
To Eastermar hie hy ek al ris in fryster hawn. It wie in skûtmakkers
dochter, in kant en kwier ding mei in holtsje sa fyn en in mûltsje sa
lyts, det Foppe-om syn âlde eagen, dy hiene der noch in forlustinge
oan. Mar det bisloech ek wer mei in stiltme, ’t forfeelde him al mei
trije kear. Mar hwet hjir nou hjoed bipraet waerde, det wie wer nijs.
En nou harke ’r dochs, in nije seilstien loek him, hwet hiel
seldsums.... Strideraezje, fjuchtsjen, de oarder fen ’e wrâld omkeard
en út dy greate broutsjettel nijs, altyd wer nijs! hwer ’r sa nei
langhalze!
Einliks rekken de oaren útpraet, sûnder det se hwet oars biwirkstellige
hiene mei inoar as hjitte hollen oproan en hast noch spul ta, omt Foppe
Lieûwes dy woe ha, Rindert Bienses as in geseten man, dy-t mei heech en
leech omgean koe, scoe nei minhear Ripperda’s tagean en fortelle, hwet
hja hjoed heard hiene. En Rindert Bienses wynde him derút en sei, det
wie nou krekt in affysje for Foppe-om.
Dy helle einliks de riemmen fen syn platte skoen noch ris hwet fêster
oan, sloech de goezzeplûm fen ’e jas, iit der noch hwet moed yn troch
in stútsje mei woarst en joech him do moi rimpen ôf. De sinne stie noch
heech, mar hjerstdagen bidrage yen en hy hie noch in goed fiif ûre
rinnen nei hûs. De oaren scoene op him wachtsje by Jan Swel, de
fédriûwer, dy wenne yn ien fen ’e bolwirkshúskes, dy-t tsjin ’t bolwirk
oanhingje as lytse bern tsjin in greate sterke heit, hwer se nacht en
dei fen hoede wirde.
It wie nou al gâns stilder op ’e Nijested en by de bûterwaech as in ûre
ef hwet lyn. De lêste skippen farden foart.... in gloednije faeitonne
mei twa kostlike hynsders der foar en in pear rike Bildtboeren, drok
swetsende ûnder ’e oaljelinnene kappe, der yn, jage noch de striette
lâns, det de glêzen dinderen, mar alles joech him oars al wer mear nei
’t deisk bisleur. De lytse bern bigoanen wer bûtedoar to boartsjen en
in greate reade hoanne glûpte lokjende ta in steechje út en rôp de
hinnen, earne yn in fier hinneloopke. Foppe-om seach det allegear, wylt
’r mei syn tinsen by hiele oare dingen toeve en sa draeide ’r moi
rimpen de Tsjerkstriette yn.
Hwa gyngen der foar him út? It like wrachtsjis de jonker wol! Krekt
sa’n postuer, de brede, rjuchte skouders, de manlike, deftige gong en
den de uniform fen ’t peerdefolk. In âldeftich man roan oan syn
rjuchterkant. ’t Wie âlde minheare Ripperda net, hwent dy wie wol in
holle greater en hie ek noait sa’n nuver model jas oan, der de pânnen
hast fen op ’e hakken hingen. Hea, hwet trof dit nou wer mâl! as ’t op
’t slimst bisloech, seach de jonker him en wonk! wonk! en det scoe him
nou optheden neat sinnigje, hwent syn holle stie him net nei ôfwaeide
praetsjes en babbelegûchjes. Mar fensels, de pankoek glied wol sa raer
út ’e panne, as ’r tocht hie.
In stap ef hwet fjirder bleauwne se stean en kamen stadich werom. De
jonker krige him al ringen, mocht ’r him ek noch sa lyts dûke tsjin de
útspringende doarpost fen in koperslaggerswinkeltsje oan, yn ’t fesier
en wonk frjeonlik fen fierrens. Foppe-om gyng nou op him ta en tikke
efkes mei de finger tsjin de rânne fen syn breedskadich hoedtsje oan.
„Nou, dy kin ek wol ris alhielendal ôf, net?” sei de jonker syn maet út
’e hichte.
„Det doch ’k allinne yn tsjerke for ús Ljeaven Hear, mar net for jou en
tominsen net út twang,” sei Foppe-om, wylt it bloed him ynienen hjit
waerde.
„Hui, hui, Foppe-om, hwet in min sin! Minheare de Witt mient it net sa
mâl, mar wol in stêdske groet”, bihimmele jonker Ripperda de kwesje.
Foppe-om bromde hwet en gyng op in distânzje de hearen efternei en der
foel him in stien fen ’t hert, do-t dy greatske âld kearel by de jonker
wei gyng.
De jonker seach om, en wonk him, de stap ef hwet nei syn hûs togearre
to gean. Det wie sêfte balsem op ’e woune, hjar gemienens en
frjeonlikens wie ’t, det de femylje Ripperda sa ’n heech oansjen joech
yn sted en doarp, by heech en leech. En as ’t wêze moast, scoe Foppe-om
for Regnerus Ripperda en syn soan Ryklef wol troch ’t fjûr fleane wolle
en in hopen mei him.
Hja praettene hwet oer ditten en detten, mar Ryklef fornaem wol, der
siet Foppe-om hwet tige dwars. Licht in minne hânnel en woe ’r in sint
mennich liene! Nou, heit liende ek wol ris fen him, as de lânhieren net
ris op ’e tiid kamen ef ien fen de troude bern yn ’e jildkrapte siet.
Do-t ’r der mei in kwinkslach ris kwanskwiis nei pinfiske, skodholle
Foppe-om mei in bitterswiet glimke. Né, de oast siet folle djipper.
Alderwenst woe Foppe-om ta in syddoar ynslûpe, hwet ’r ornaris diich,
as ’r boadskip hie by Ripperda’s, trou Oranje as hy, mar Ryklef stie al
op ’e stoepe en dy noade him foaren yn. De skoen kamen út en
hoazfoetling roan ’r syn foarman efternei, wiide gongen lâns, hege
treppen op en einliks yn ’e stedearkeamer fen Regnerus Ripperda, lid
fen den Hove fen Fryslân ensafoarthinne, en der waerde ’r op syn
âldfrysk sá ûntfongen, det Foppe-om rekke alhiel wer op syn dré en
fielde ’r him sa thús, as wie ’r yn syn eigen hûs op ’t Wytfean. Mar de
tynge sels! Ripperda bisoude! Koe det wier wêze! hjir Frânsken
yntkoart, de fijan ynhelje! It Trojaenske hynsder! Wierne de minsken
den blyn! roanen se sjendereagen yn ’t forderf? En hy stapte de keamer
op en del as in âld dragonder en ’e reek, mei lange halen út syn piip
lutsen, waeide suver as in wolken ta ’t iepen finster út.
Ryklef stie der stil by.... syn eagen skitteren! As in jong hynsder
roek ’r de stryd en dy scoe ’r oandoare. Hwa, ek jong, net as hy? For
in man yn’e fleur, is stryd oerwinning ommers!
Hja tochten alle trije, guont ljue scoene der bliid ta wêze, as hja it
hearden—der binne altyd minsken, dy-t noait in plak fine, hwer hja thús
binne en likemin in regear, hwer hja hjar ûnder deljaen wolle. Der kaem
by, der siet noch âld sear út ’e Frentsjerter dagen. Det wierne hja, dy
hjar sibben ef frjeonen foartjage wierne dodestiids ef nou einliks
loskamen út ’e finzenis, hwer se jierren bikomme kind hiene fen in ûre
hjitholligens. En dy klagen en wrokken om ’t hirdst, fensels. Hja
skreauwne brieven út ’e frjemdte, wist Ripperda to fortellen en fjurren
fol izegrinegens en onwennigens hjar folk yn Fryslân tsjin ’t regear
op, det hjar fen ’t âlderlik steed fordreauwn, yn earmoed sitte litten
en omtoarkje litten hie as heidens. Det der in hopen eigen skild by
wie, forswijden se fensels. Nou roanen se yn ’e frjemdte tige wei mei
de gloarjetiid, sa’s dy nou yn Frankryk dage, heech joegen se op fen ’e
frijheit fen dwaen en litten derre, de gelikens fen alle stânnen en’e
broarrige sin, dy-t alle Frânsken forboun, bihearske fen det iene,
oerweldige, de macht fen it folk, ja! de folkswil yn syn heftigste
útering. As hja soks skreauwne, dânse de goezzefearrene pinne op ’t
pompier! Kaem ea in ideael sa tichte by syn wirklikheit? Det forgeaten
hja, om der by to sizzen, ho-t dizze lokssteat alle dagen alweroan koft
waerde mei moard, bloed, triennen. Greate slompen jild, roofd, brânskat
en forbeurd-forklearre fen ’e geseten ljue, dy-t, as se forstânnich
wierne en yet foartkomme koene, fluchten ef as se tofolle bitrouwen yn
minskewird en ûnthjit stelden, hjar libben yn hânnen joegen fen in
oermacht, dy-t hjar tognidde as in stik boartersgûd, det min ba is. En
’e Friezen mei hjar wûndere suchtme nei alles, hwet frjemd en nij is,
woe sa’n nije wrâldoarder ek wol oan, freze Ripperda. Mennichien, tûk
op wraek, hope op help fen ’e Frânsken, om syn fijannen mak to krijen,
guont langhalzen al nei de fette posjes, dy-t der grif oansitte scoene
en inkelen, de bêsten, de ljue mei trochsicht, tochten grif, det it
scoe wol ris goed wêze, as Fryslân hwet yn ’e knipe rekke. Den hâldde
alle skeel yn tsjerke en riedseal ris op en bigoan min it wer sa
inerlik to fielen, ien folk mei-inoar to wêzen, ien bilang, ien doel to
habben. It wierne de ljue fen ’t mindertal en hjar tal wol lyts, mar
hjar soarte eal.
Ripperda ornearre, ’t scoe goed wêze, dy joune alle Oranjeljue fen syn
kinders to noegjen, om hjar dizze saek kenber to meitsjen en Foppe
Lieûwes ûnthjitte, eart de moanne fol wie, scoe master Marten Joukes
fen Driesum it witte, Joege Innes en Klaes Schotmans fen Boerum, Jan
Jelkes út ’e Koaten, Gerben Bats fen Optwizel en Jan Binnes fen
Aldwâld. Hy scoe der him ta follédigje en smite it tek op d’âld merje
en ride derhinne.
Hwette moediger kaem ’r de middei’s wer by syn kammeraten en ringen
joegen hja hjar nou ôf. Hja hiene gjin hael mear yn dy greate sted,
hwer ’t binaud sykheljen wie for hjar longen, wend oan ’e frissens fen
it boerehiem, hwer de wyn oerhinne strykt as libbensamme selme en ’e
eigenerfde de wissens fen syn bisit biwoartele wit yn wetten en
jestalen, hwer nin minske de hânnen oanslaen doar en foroarje dy, as hy
knoeit it inerlikste rjuchtsgefoel fen tûzenen.
Foppe Lieûwes sei net folle, syn soargen binearen him. Rindert Bienses
hâldde it praet deryn.... ’t flaeks waerde sa djûr det en hy hie in
aerdich boppeslachje dien, as det sa trochgyng, wie ’r yn in jier twa,
trije in ryk man.
Anders, fluch jongkearel, droech de pypkoer for Foppe-om, dy-t al lang
it jild for syn einefûgels yn ’e bûs rinkele, tateld fen keapmanske
Berdeau en do syn pypkoer folloeije litten hie mei alles, hwet yen
nuttich en nedich wêze kin by ’t winter, fetkjersen, in nije pipe, in
plûm for ’t belslidehynsder, in pear waerme wanten, in hynsteteam, in
skoenhoarntsje en in prachtige snufdoaze en der stie dit rym yn:
„Al ben ’k tot spot, al ben ’k tot hoon,
Ik zeg: Oranjen houdt zijn kroon!
Een boom is ’t, die te groeien staat,
Waar men wel menig tak afslaat,
Maar hoe men knot en kerft en snoeit
d’ Oranjeboom nog eeuwen bloeit!”
Krekt as wie ’t glêspeslein, sa foarsichtich namen de frjeonen hjar yn
hânnen en harken, hwet Foppe-om der by fortelde, hokker rym as der yn
stie, hwent Hindrik Piters en Anders koene mar in bytsje lêze. It
bigrutte Foppe-om al hwet om it skoane jild, mar och! moat in minske ek
net ris hwet ha for fordiwedaezje?
For syn nifte Wolmoet koft ’r dizze reis in moai boek, de dichten fen
Cats, gnap yn in bargelearene bân, dy-t der daedlik net yn fodden en
flarden by hinge en in greate letterdoek mei side en sajetwolle, der
woe se fen ’t winter de „Flucht nei Egypten” op binaeije. Det wie al
wer in hiele taest yn ’e pong, wûnder.... det al sokke frouljues
snypsnaren sa prizich wierne, hie ’r tocht, do-t ’r breed en stiif sa
’n snjitterich jifferke út ’e winkel it jild tatelde.
In pear fioelesnaren diich ’r ek noch op en in doaskefol fen de djûrste
saffraen út ’t apteek. Sa útrist kin selst in iensum âldfeint fen ’t
Wytfean de langste winter wol trochkomme.
It selskip bilytse sa stadich-oan en einliks bleauwne Foppe-om en
Anders mar oer en in eintsje ’t Swartkrús foarby, seine dy inoar ek
goe-dei, en gyngen elts syn wegen, Anders de hearre-wei nei Optwizel en
Foppe-om draeide det op nei de Eastemarder kant.
Hy bleau efkes stean en wiske him it swit fen ’e foarholle. It wie
suver noch soel, in wûndermoaije dei mei blaue loft en sinneskyn. In
lichtfoettich koeltsje út it Westen kuiere oer ’e beamkrunen, roerde se
hast net iens, mar de wyndroege beanen rattelen der dochs fen yn ’e
stûken. De wynsels om ’e elzenbeammen bigoanen to forkleurjen, de hoppe
liet los en in inkelde betide nachtfroast hie al mei klûmske hânnen yn
’e krún fen in kastanjebeam omtept, de kleare blaue hjerstloft skimere
der by steden troch. Hwet spinrêgen waeiden oer in blikke en bleauwne
yn ’e hulstehage hingjen, der oan ’e skaedskant noch de dauwe op ’e
bledden omkrale.
It kalme, rêstige fen dizze neisimmermiddei, it bisonkene neinocht nei
it heechskûmjende geniet—de goederjowskens fen ’e rynske hjersthân,
dy-t sels de hearlikheit fen alle kanten tafloeid is, de pracht, de
rêst fen dizze sinnige dei krige fat op him. Nou forsette syn soun
forstân him tsjin it wicht fen ’e soargen, dy-t as hongerige wolven op
him ynstoarmen. It kaem den mar, sa ’s ’t kaem, der scoe Wolmoet net in
hier op ’e holle krinkt wirde en hy bleau Oranjeman, sa lang as syn âld
hert noch tikke, sa lang as syn longen noch fen ’e syken tynden en
slonken.
Hwa wit, bisloech alles noch wol mei in stiltme.
Op itselde stuit gyng hja, der hy hast as in heit oer wie, de sânwei
del fen ’t Bouwekleaster nei de Ham. Sa nou en den rûze de wyn ris mei
in rukje troch de beammen en liet hjar swartsiden skelk hwet toside
útwaeije. De skerpe geur fen ’e bleate stoppel kaem fen ’e Stiensgea’er
kant, mingd mei dy fen rypjende rûkapels yn âlde hôven, smûk wei efter
mantlings fen krûmwaeide elzen.
Wobbe, de feint, wie dwaende om ’e Geast to ploeijen, it hege stik lân,
det de bêste rogge jowt fen ’e hiele Ham. Yn ’e beammen op ’e dyk
loerden ’e roeken en in pear drysten namen de guit en folgen it
ploege-paed. Wobbe hâldde de brunen yn en seach de frou, fyn bihindich
jongfaem, efter de hage weiwirden. Det moast de boer noch ris sjen
kinne, det se great is, suchte ’r. Mar de boer en de frou, dy seagen it
net mear dy hie al lang de swiere klok fen ’t kleasterklokhús bilet en
yn ’e teare hantsjes fen hjar famke wie it regear lei oer huzen en
lânnen, det hja waerde de rykste út ’e gritenij.
Sjoch, der stie Jan-om by de hage. Wolmoet sette de rêch rjucht.
„Soa, hwer moat det wer hinne to draeijen?” rôp hy al fen fierrens en
seach as in fiaen.
„Dei!” sei Wolmoet stoef en makke net ienris in praetsje.
„Det pyst, det sniggel, det ynfierene flarde”, bromde Jan-om nidich.
„Mar ik scil dy wol lyts krije! Myn earme Kinge sa ’n skande oan to
dwaen, him mei ien kear ôf to sâldzjen.” Hy koe der suver net fen
sliepe en wie nou alle frouljue skou.
Wolmoet roan moi stadich, yn echt geniet fen ’t moaije fen ’e joun. Der
kaem in fyn bloske op hjar wangen.... hjar eagen stiene as glêsheldere
eale-stiennen yn ’e moaije setting fen ’t mûtele antlit. Under ’t wyt
mûtske krolle in donker flokje hier wei, doch wie hja de blonde kant
neist mei hjar moi ljochte eachsbrauwen en ’t fynblanke fel, sa wyt,
det de wytkamerdoekse doek by ’t jak yn stiek der hast net iens by ôf.
Om ’e hals hie hja trije stringkjes fine gitsjes oan in great kantylje
gouden slot, oars neat.... hjar jonkheit wie hjar greatste pronk.
Jap-skroar siet mei de naeibern ûnder ’e linebeam to naeijen en hja
sei, it nije pakje lei al ré yn ’e keamer. It wie fen det kjirremjirre
gûd, wyt yn ’e groun mei blausidene rútsjes en der sieten den wer
swarte stipkes yn en Jap makke der in blausidene ûnderskelk by, der
kaem den de wytkanten oerhinne, den skynde det moai troch. Wolmoet,
alhiel yn ’t brat, stapte as in pauwke yn ’e keamer om en op ’e âld
forware spegel ta.
Jap sloech de krûmnaeide hânnen yn inoar. „Scoe min net swarre, jou
binn’ de breid!” rôp hja alhiel op ’t snjit, det it pakje as in bos om
’e feardige, kante lea slute. Sûnder, det hja ’t wiste, wierne hjar
wirden in profecij. De feint, dy-t for hjar yn ’e widze lei wie, hat
hjar for ’t earst hjir yn sjoen, en hja is yn ’t selde pakje de breid
waen.
„Sjesa,” sei Wolmoet en diich de pronk wer út, „hofolle krije jou nou
fen my?”
„Och hearink, der ha ’k noch net iens oer rekkene, ik tochte, det ’s
wol bitroud,” en hja socht in stikje kryt op en bigoan mei streekjes en
rountsjes op it lid fen ’t heakke-en-oesedoaske to skriûwen. In blomt
demasten pakje: trije goune op in kwartsje nei. In nij greinen skoart:
28 stûren.
In greate skoudermantel; baeijen foerring, 2 goune. Hwet lyts gûd: in
fijfje.
„Det ’s in hiele rekken,” sei ’t sloof en telde it trijeris oer. Hja
wie bliid, det hja jild seach. It wie sa’n minne tiid tsjinwirdich, de
ljue lieten net folle fortsjinje en bipongen alles sels.
„In pantsjefol kofje kin ’k jou net jaen,” sei hja wer, „det ’s for ús
ljue to djûr. Wy drinke mar hwet sûpe. Ik bin bang, wy kinn’ noch wol
ris slimme tiiden krije. Dy Frânsken stien ik net en jou? Nou, wy wenje
hjir yn ’e Ham, det leit net oan ’e hearrewei.”
Wolmoet glimke ris. „It giet Foppe-om krekt as jou,” sei hja. „Dy hat
de ridel fen bangens ek al yn ’e foetten en as hy wer ris nei Ljouwert
ta west hat, den sit him de moed yn ’e hakken en sjocht ’r oeral spûk.
Langlêsten hat hy ek wer hinne west, do makke dy Frentsjeter miich fen
ús, dy lange Ulbe, de holle him sa oerstjûr, det ik kin jou sizze, hy
kaem delsetten mei in âld goezzeroer ûnder ’e earm en in pûdde fol krûd
yn ’e bûs. Ik sei, hwet moat det, Foppe-om? en hy andere stoef, det
scilstû wol sjen, fanke. Nou, hy bleau dy nachts mar by ús, wy koene
him wol bêdzje en de oare deis.... stie Foppe-om al op ’e
efterhússtriette, ús feinten er omhinne en diich mei beverige hânnen
hwet babbelegûchjes mei ’t krûd, lei oan op ’e houtdouwen yn ’e ikebeam
en pof sei ’t en noch ris wer pof en einliks by de tredde kear der
tûmmele ien oansketten oer ’e finne. Do ha se mei-inoar ôfpraet, hja
scoene foartoan Sneintomoarns nei tsjerktiid by uzes komme efterhûs,
Lysbeth ’s Wynsen ek en Keimpe Kommerút, de biisjager scil hjar leare,”
en Wolmoet hjar heldere eagen, der lake de gutichheit yn.
Jap skodholle ris. „Us mem plichte to sizzen, yn Jintsje Jans boekje
stie biskreauwn fen oarlogen en de geruchten fen oarlogen en skynsels
oer ’e loft. Det hat grif de foartsjirmerij al west. Nou, as ’t op ’t
mâlst bislacht, den spylje ik fen ruten. To Earnewâld wennet in sister
fen my, dy ’s der troud oan in ielfisker.... der siket gjin minske my
op ’e rûmte.
Och Jap, ’t is hjar net om ús to dwaen,” treaste Wolmoet, „mar om ’e
hege hearen, dy ’t op ’t kjessen sitte. Dit heart sa yn ’e wrâld, hjoed
d’iene erop en dy draecht it moarn in oarenien efternei.”
En dy ’t it measte jild hat moat bliede,” sei Jap der op ta.
„Pas mar op, yn jou knipke sit optheden ek mear as in dûbbelstûr,”
pleage Wolmoet frjeonlik-wei, „en ik sei tsjin Lysbeth, dy triûwetsiis
der op ’t boerd moat der stean bliûwe for Jap en ek in poun opkoppe
bûter. Helje it mar ris.”
Jap scoe krekt mei in redefloed fen wirden bigjinne to bitankjen, do
klapte de ûnderdoar al ta en waerde de wiide rôk fen Wolmoet efter de
hage wei.
„O det goede bern!” flustere hja. „Det alle seine hjarres wêze meij!”
En stadich joech hja hjar wer nei de naeibern ta, dy-t sitten hiene to
luiterjen, det it hwet diich en yn ’e oarre wei to sjen, det út nei de
Hamster bûrren, der mennich rintenier op ’e stoepbanke foarhûs him
forlustige yn ’t moaije waer en mei earnst en bidachtsumheit de
Ljouwter krante trochnoaske en lies fen al de freeslikheden, dy-t der
yn Frankryk bidreauwn waerden, ho-t de minsken as keppels skiep nei de
guillotine jage en der slachte waerden, sims ien en tweintich tagelyk
(31 October 1793) en den wer in great oproer yn Parys ef in nij Frânsk
leger nei in frjemd lân ta to fechten. Mar út België wierne se ek wer
weijage. Der waerde wol fen gnute, hja scoene weromkomme en slagge hjar
slach, mar de krant liicht ornaris like folle as ’t almenak.... it scoe
wol tafalle. It wie allegearre sa fier ôf.... plakken, dy-t min op ’e
kaert net iens wist to finen.
Wolmoet wie al wer op reis nei hûs ta, hwet winkelgûd yn ’e hoeke fen
’e skelk, do bigoan de klok fen ’t Bouwekleasterklokhús to lieden. It
waerde al jounich oer ’t fjild, de sinne wie wei en in fine dauwe kaem
op. Yn ’t Westen wie de loft noch bloedread, as wie hja doopt yn ’e
kleur fen ’t keningspoarper, mar yn ’t Easten toraende de skerpe
beammestreek al yn fyngrys, det yn it bleke wolkenblau forfloeide. In
inkele stjer flikkere, der siet ek al in streekje fen ’e moanne en dy
slydjage.
—Hwet nachtfroast, tocht Wolmoet en seach ris nei de kleare loft,—de
blommen moatte yn, en hja helle hwet oan yn ’t rinnen. Sa roan hja
Wynsen efterop, dy scoe dy joune wol nei hjarres ta moatte, hwent syn
mem, dy wenne by hjar for húshâldster en hy tsjinne for greatfeint by
de boer.
„Joun Wynsen, scilst nei uzes ta?” frege se mei hjar sêft lûd.
„Der tocht ik al sa oer,” andere hy mei de eagen net fen hjar ôf, hwent
Wolmoet hjitte dodestiids de gnapste faem út ’e hiele omkrite en ryk ef
earm, ljeafde en forearing kenn’ gjin stânforskil. As bern hiene hja
mei-inoar boarte.... mar nou hja feint en faem wierne, wist hy ek, hwer
hy stie en det hage Wolmoet wûnder. ’t Wie in boppest bêste jonge, der
siet gjin koarel kwea yn.... hy sei wol net sa folle, mar der gyng wol
hwet yn him om. Hy koe âlderivichst moai snijwirk meitsje en útknipsels
mei de skjirre, der foreare hy Wolmoet en syn mem wol ris ien fen for
’t salmboek en yn ’t boerewirk, der foun hy syn gelikens net. d’ Ald
boer en frou, der hy by tsjinne, droegen him op ’e hânnen, hy wie der
suver it hertlapke, hwent dy ljue, dy hiene gjin bern en nou joegen se
him de ljeafde fen hjar hert moi ryklik. Mar al hie hy ’t der as rys
mei resinen, sa nou en den pandere hy yn syn greate fiterskoen nei de
pleats yn ’t kleaster ta nei memmes, den mocht hy sa ’n hiele joune by
Wolmoet hjar hird sitte en sjogge hjar omskrippen yn ’t jak mei de
koarte mouwen. Den grapjagen hja wol ris mei inoar en as hja him den
ris oanseach mei in loaits út dy blaue moaije eagen, den wie ’t krekt,
as foel der in sinnestriel yn syn hert en wie ’t der wer wiken oanien
simmer.
„Sjoch, is det Ulrich jeneveroaljekoop?” sei Wolmoet, dy-t mei hjar
skerpe eagen der wol in man foar hjar út op ’e wei omdwelmjen seach.
„Det scil ek wol op uzes ta moatte, tink ’k. Wy krije altyd noch
boarstkrûden fen him en gûd for kjeldrige hânnen.”
„Helpt it?” frege Wynsen.
„Ja, der moat in goed gelove by,” glimke hja. „Mar dy man is earm en hy
hat gjin thús en sa lang as ’t my heuge meij, komt hy by uzes. Wy ha ’t
den ek noch ris oer mem—ik ha se noait kend, hy seit, ik bin se net
wanlyk. En den is hy op ’e tekst fen syn lân en spilet fen dy moaije
sangen op ’e fluit.”
d’ Ald man stie oan ’e kant fen ’e wei en steunde op in tsjokke stok.
Syn lang wyt bird glinstere yn ljochtmoanne, syn antlit wie bleek en
forfallich. It scoe syn lêste reis wol wêze, foarsei syn hert him. In
goed sechstich jier hie hy nou omswalke yn ’e wrâld, fier út Poalen wei
en in hopen minsken holpen mei syn krûden en goede rie. Mar nou
bijoegen de âlde foetten hjar. Rêst hage him mids de woeling en
wraeming fen ’e wrâld, hjoed hjir yn onstjûr, moarn der. En ’t âld
Bouwekleaster like him altyd de skûlherne, hwer nimmen him saende noch
maende en moarns syn brochje ré stie en jouns syn kofje, krekt sa lang
as ’t him hage to bliûwen, sims wol in lyts wike. En as ’r den wer
gyng, foun ’r in pear woarsten yn syn knapsek en brea for in dei ef
hwet en ek altyd in stikmennich moaije apels.
Wolmoet en Wynsen kamen tichterby, mar d’ âld man roerde him noch net
fen ’t sté. Hy wie to ynein. De hiele dei syn waer útfeilje twisken ’t
wykmerke-folk, ’t wie in hiele hys, mar ’t gyng noch. En de deihier
makket ommers it wirk swiet. Mar sokke einen rinne as fen Ljouwert nou
noch nei ’t Bouwekleaster en allinne it eintsje fen Ljouwert oan
Hirdegeryp ta yn ’e bolderwein fen Douwe moalker, it waerde him to
stoef. Mei noft tocht ’r om syn smûk hoekje yn ’t nije hea en ’t
smaeklik brochje, him sa fol ljeafde gind en do-t de jonge minsken him
op ’e side kamen en frjeonlik mei him fûsken, diich ’r alle war, om mei
lyk-op to rinnen. Mar it dûrre al net sa bare lang, do sei Wolmoet
soarchsum: „Rinne wy ek to hird? To Wynsen, krij Ulrich syn kistje ris
efkes oan, ik meij ’t net ha, det hy ek noch mei dit swiere ding
omtôgje moat.”
Wynsen spraette de earms út, krekt as moast der in fet baerch twisken.
Hy hie net folle aerdigheit oan det poepekistje, hwa wit, hwet der yn
siet, mar hy liet Ulrich betien en dy skoude it him ûnder de earm en
lei him ’t seel oer ’t skouder.
Sa lânnen hja mei hjar trijen skean oer ’t lân by de pleats oan, dy-t
der as in eilân mei syn skûrren en beammen út in sé fen neisimmerdauwe
wei tynde. Alde Stabij strúnde noch om hûs en hear, dy sloech oan, do-t
hy folk fornaem en kaem giselstirtsjend op hjar ta en de ûlen
skermesearen by de ûlebûrden om. For de flearmûzen en hja bigoan nou
earst de moaije, lange dei.
It wie in kostlik bisit, dy pleats. Wynsen seach it en hy takseare it
kaptael, fen dy-t dit syn eigen neame mocht en do suchte hy. Sa jong en
nou al de frou—tocht ’r en do tocht ’r noch hwet oars, mar dy
heimnisse, der hat noait in sterfling weet fen hawn.
Ulrich de jeneveroaljekoop, syn âlde eagen waerden ek net warrich fen
’t sjen,’do-t dy pleats, hwer hy ek sa thús wie, him as in blinkjende
skat út ’e tiis fen ’e joundauwe losmakke en nou heech boppe de greiden
útstike. Hwet in bisit! hwet in rekkenskip for de greate Dei! tocht hy
en hy sloech in krús, hwent hy wie Roomsk.
En Wolmoet? Njuggentsjin jier wie hja en de hân, dy-t dit jong
wesentsje liede moatten hie, wie stiif en it each, det oer hjar hearde
to weitsjen wie brutsen en nou dreame hja hiele wûndre dreamen....
En wachte op ’e greate ljeafde....