Freark-om stie der foar as in âld hiemdogge, dy-t frjemd folk rûkt
ûnder de wyn. It bird-barnderke gleon oan, de hânnen yn ’e broeksbûsen
en ’t wiet wosken hier mei brede streken ûnder ’e pet wei. Sa stie ’r
der op ’e wâl en wachte. ’t Skip skjin lading yn.... nou noch in
koeltsje, det der sa oantripkjen komt op jongfammefoetten, det hearde
by sa’n dei, sa’n feestdei! Dy hie ’r mar ienris yn ’t jier, de 3de
Woansdei’s fen Juny.
Den rinteniere hy sels en wie de baes oer in stik ef hwet bêste
feinten, dy-t net in amerij omloaiken, moarnsier al bigoanen en jouns
let noch sjongende wei op Ljouwert oanstevenen. Jonge, jonge, trewis
wie’t, soune en skande, mar ienris yn ’t jier! Ien ding, der seach ’r
altyd raer tsjin oan, det Sneinshabyt. Hy siet der yn as in moethoun yn
’t fel, der wie gjin spaesje. Hjir knypte ’t, der knypte ’t en sims
krêke it ûnder ’e earm, alderearmoedigst. Mar Pytsje-moi hjar izerjern
wie sterk.... it hâldde de rukken fen syn brede rêch en ’e koarte earms
wol út en hy wie altyd hiel en knap wer thús kaem. Mar dagen wierne ’t!
Nou stie ’r hjir op ’t Fliet en wachte. De sinne wie al lang op, it
wynwizerke op ’e Túnsterpoarte flikkere, krekt as wie ’t kleare bare
goud. Der hinge in tinne dize oer ’e sted, der waeiden fen dy ljochte
skaden om, det mocht ’r wol, det joech in sinneskyn dei. Hy seach de
Flietster feart ris út, der leine se alle trije kreas efter inoar, de
plesierskipkes, der hy strak ansens mei op reis scoe, ’t wiid Wetterlân
derjinsen yn, der de toppen hea fen hjir en der yn ’e feart omdreauwen
en ’e ielreagers yn ’e bolwirksbeammen nesselen.
De sinne makke hjar nou stadich út ’e dauwe los, derjinsen yn it lege
lân, krekt as sloech in greate goudene flinter triljende syn wjukken út
inoar. Hwet moarnswolkens skûmmen bleekread foar hjar op.... it blau
fen ’e loft wie heech en simmersk.
De wyn waerde efkes stil.... do stiek der in moaije rûzjende
moarnskoelte op, de Súd-Easter, de soele simmeraeijer. Hy kaem fol geur
fen ’e blommelânnen en ’e hôven, hy hie de brede golle hânswaei fen in
rynske jower, dy-t bliid jaen scil by ’t hânfol.
De dei groeide.... fol ljocht groeide ’r oer ’e lytse sted as in
breedskade sinnebeam yn in bisletten tún. De melkers kamen werom, hjar
earnamers swaeiden wûnder skitterjend yn ’e fierte hinne en wer en in
kwierich jong fanke, in poarperen koekkoeksblom by ’t jak yn, lake hjar
wille yn ’e jonge moarn, fol jeugd as hja.
De katrollen fen ’e lynbaen bigoanen to snûrjen en ’e hege lûden fen ’e
jonges kraeiden hoarich tsjin ’e oanwinnende lûden fen ’e stêd. Heech
op ’t bolwirk, der kruiden se de mounle en dy draeide stadich, sûnder
wynbûrden. Fyntsjes wei fielde ’r de wyn sjongende op him ta kommen, ho
heinde ’r him nou as in tûken ien mei syn brede wjukken!
De Nijetoer spile healwei-seizen, ’t ljocht roan nou op jonge foetten
boartlik oer ’e hiele sted; de bolwirksbeammen bigoanen lûder to
sykheljen en in fink fluite efter in hege túnmûrre. In pear ondôgense
jonges glûpten om in hoeke wei, Freark-om seach se en brimde. Hja
gyngen skûl yn in steech en wierne der ek ynienen wer, do-t der in
setsje letter in greate koets oanrôljen kaem, stadich yn ’t weinspoar
lâns. De pottebakker syn reade dôfpotten en testen rekken hast yn ’e
ferdrukking.... mar ’t gyng noch sûnder kantroeren en do op Freark-om
ta. Dy stie al lang yn ’e posysje, it pypke wie foart, de pet yn ’e
broeksbûs en ’t sarsjes baitsje krêke al wer warskôgjend yn ’e naden.
Krekt as saeide it moarnslibben nou ynienen al syn skelle lûden oer it
smelle strietsje. Weinen rattelen, skippers skreauwden, lûken waerden
opdien, min hearde it striken fen skoatels en it delfallen fen ketlings
en in inkelde betide rintenier stiek earst syn lange pipe en do syn
holle, de sliepmûts noch op ’t iene ear, oer de ûnderdoar en fen niget
waerden syn eagen roun en rekke de piip yn ’e hân.
’t Wie nin wûnder. Honear seach ’t Flietster paed sa ’n staesje, as dy
’t der nou oankaem yn ’e koets ef heech op syn appelige skimmel, s’as
Ryklef Ripperda, de fynlekkense rôk fen jagersgrien oer en oer binaeid
mei goud en greate goudene spoaren oan ’e learzens!
Do-t de koets foar Japik hellingbaes syn hûs wie, bleau hja stean. Der
koe se noch swaeije—de smelle wei kromp hjir yn ta in foetpaed, det by
’t Fliet lâns roan en by de skûtmakkers bûrren Skilkampen syn ein foun.
Peter stie noch op syn forheven útkyk, it hearsfeinteplankje efter oan
’e koets, nou liet ’r de swiere hâldfêsten mei kwasten los en efkes
letter flapte it trapke fen ’e hege koets del en ’e earste ynsitter
wrong der him út. ’t Foel danich ôf, in jierrich man wie ’t, alles
swart, de heech tichtknope jas, de swartsidene doek en ’e greate
mantel, dy-t him oer ’e earm hinge. It oansjen net wirdich, tocht it
nijsgjirrige folk, det fen fjirrens stie, swijgsum, sa ’s it de mindere
man past by de heechheit, as dy inoar komselden ris moete.
Mei ien eachopslach markbite de man yn ’t swart Ripperda, heech as in
held op syn skimmel en efter him in lyts fjouwertsjellich weintsje, det
mei hasten de poartbrêge ôfroljen kaem. Sidene linten flodderen en ’e
grille blommen fen ’e omslagdoeken liken wol sa giel en bûnt yn ’t
sinneskyn waer.
De man yn ’t swart lake fyntsjes en tilde syn lyts wyfke út ’e wein.
Min seach neat oars as in donkerbrúne sjael en in brúnstriëen kypske,
sa lyts wie se, syn Nelle. Mei in eptigens, dy-t by syn hiele postuer
en habyt paste, holp ’r do mefrou Hopperus ta de koets út en einliks de
lytse wyldsang Sibbel, jong-great fanke fen fyftsjin jier, det hjoed
for ’t earst ris mei scoe ûnder de hoede fen omke en moike. In wolken
wyt gaes skûmme út it petier, ien sprongkje en eart minhear fen Rhé fen
syn skrik bikaem wie, stie syn nift al op de groun en foel de wite
wolken sedich del oer hjar hoepen yn in mennichte fen stroken en
riûwsels, der it hiele linige, leidige lichemke yn weiskûle as in
roazeknop yn syn bled.
In winkje mei de hân.... de hynsders setten ta, de swiere riemmen
krêken, de koets swaeide. Peter kleau wer op de kattebank, Hindrik
klapte mei de swipe en al ringen seach min neat oars mear as it stive
wite prûkflechtsje fen Peter en syn heech steekje mei fjûrread.
Freark-om en syn folk, fjouwer fleurige jonge bizen, de hollen ek al
stiif fol foarplesier, holpen de dames oer ’e planke. Smel en meager
folge de man yn ’t swart en makke him lyts twisken al dy wide
hoepelrokken, dy-t allinne it paed rûm ha moasten en do-t ’r se
allegear to stoel en to bank hie en Freark-om lêst jown, om noch to
wachtsjen, gyng ’r wer oan wâl.
Krekt hâldde der it lytse fleurige weintsje, lyk foar syn foetten. It
antlit fen minhear fen Rhé kaem net faken út ’e ploai.... hy biwarre in
distânzje for elkmis, mar nou krolde in fyn, geestich glimke al wer syn
lippen en yn syn eagen sparkele it hiel efkes ek mar, o sa gútich!
Hwent o! det weintsje, syn tsjellen wierne giel en syn bakje wie grien
en fjouwer fen ’e moaijste Ljouwter fammen sieten erop mei eachjes sa
helder en mûltsjes sa read en kypsen sa heech en sjalen sa bûnt, det
minhear fen Rhé syn bitûmmele sinnen makken noch efkes in sprongkje en
hy waerde wer jong.... o sa jong....
De ruter wie al fen ’t hynsder ôf en kaem der hastich oanrinnen mei
rinkeljende spoaren. Hwet hearde ’r by dy kleurichheit, dy jeugd! Ho
droech ’r syn kostbere uniform fen ritmaster by ’t Prinsepeertefolk mei
graesje! Ho blonken de jewielene stiennen yn syn jasknopen en ’e greate
robyn oan syn pink! In kening wie ’r, sa ’s ’r der nou stie, de steek
ûnder de earm en de wyn troch syn brune krollen waeije en ’e sinne op
syn moai manlik antlit skine liet, skerp teikene fen swiere, donkere
eachsbrauwen en in flau-bochte, fine noas. Min koe ’t him oansjen, dy
klaeijing hearde by him, dy droech ’r al den dei mei diselde swier, it
herte sûnder soarch, de pong fol.
Ho-t ’r bûgde foar de dames, heech op ’t weintsje! En hy holp s’er
allegear ôf, hiel foarsichtich, krekt as wierne it glespesleinene
popkes yn syn sterke earms en mei in brede swaei waerden se optild oer
’e smoarge radden en op ’e groun set. Efkes hâldde ’r se mar.... en al
dy moaije eagen tanken him mei loaitsen, fewielich lokjend ta jerne
mear. Allinne ien, dy wachte net, as ’r ek komme scoe en hjar oankrije.
Yn in omsjoch stie se op ’t foarbankje en saeide do as in fearke op ’e
groun.
Ryklef Ripperda markbite it, it bloed fleach him nei de holle, do
waerde ’r wer baes oer himsels en in amerijke letter bigroete ’r hjar
hiel earbidich en koel, mar ûnder ’t brune fel waerde ’r dochs wer
read, do-t hja de eagen nei him opsloech, dy eagen, der ’r nachts
dichten op makke en dy-t ’r deis altyd sa dúdlik foar him seach, as
wierne se syn eindom. Anne Hopperus, o dy namme! Him to flústerjen wie
de muzyk fen syn dagen en ’t geniet fen syn nachten! Yn syn alderdolste
fytmannerijen stie ’r mei flamjende letters foar de doar nei ’t
forbeane en biwarre him for ’t deryn-gean—diich ’r hwet goeds nei de
ynjowing fen syn licht-fielich hert, den seach ’r hjar foar him, rein
en sêft as syn lytse goede ingel.
De hiele dei wie him nou al hast forjown.... hy scoe wol foartgean
wolle en rinne ûren fier, om mar neat mear fen hjar ljeaflikens to
hearren ef to sjen, sa tichteby en dochs sa eineleas ûnbirikber fier
fen him ôf!
Mar winne scoe se it dochs net.... der lytse ynfierene ding! Wie se him
al net heal en heal tasein? Hwet koe der ommers nou mear twisken
hjarren ynkringe?
De lêsten kamen der oansetten mei lange stappen, de soan fen minhear
fen Rhé, hiel bleek en hiel nijerwetsk mei syn lange tichtknope rôk en
’e halsdoek yn in wûndre apparte strûp, in ebbenhouten kistje mei de
dwarsfluite yn ’e hân en in ein efter him, hast op in drafke, âlde
bysitter Falentijn en syn soannen Jehannes en André. Hja hiene hast net
klear komme kind: de weverij!
Nou, minhear fen Rhé wist ’r alles fen, hy nikte en prate der minlik
oerhinne en noege se yn ’e twadde boat, syn eigen, hwer se krekt it
blanke seil op hysten, det it útstie as in swannewjuk yn ’e frisse wyn.
De touwen waerden los makke, it jagerke wipte mei in sprong op ’e
swarte fen minhear Falentijn, dy-t der for útornearre wie, om hjar ta
’t nauwe Fliet út en yn breed wetter to bringen en skattere in skel
deuntsje op syn hoarn en der gyng ’t hinne. ’t Hiele Fliet stie fol, dy
moaije optúchde boaten, dy dames yn ’t side, it wie sa hwet bisûnders,
det de iene forsocht de oare oan ’e foarstriette tojoune, om se
weromkommen to sjen. Mar ek in inkelde roan der wer ûnder, dy fielde
wrok yn syn hert.... hwerom koe hy der nou de hiele dei wer krûm stean
yn ’t wirk en sjogge de hege hearen hjar plesier en roere der sels mei
gjin finger oan...!
Der waerde in bulte bikûzzemûzze yn dy dagen yn ’e sûphúzen by de krûk
bier ef ’t healfearntsje, minhear fen Rhé wist ’r fen en bysitter
Falentijn ek wol, mar hja diene krekt, as rekke it hjarren net. As ’t
wêze moast, scoene se goed en bloed oer ha for hjar miening, de stream,
dy-t der nou ommoddere ûnder ’e effene deisflakte fen ’e maetskippij,
dy woene se net markbite en as der al ris in bretalen hond wie en dy
smiet minhear fen Rhé in skeldnamme nei de holle, dy-t raek wie, den
sei hy neat werom, naem allinne syn hoed ôf mei in: dei frjeon! mar
seach him oan mei sokke eagen, det de dryste biskamme ta de teannen út.
Hie hjar partij net wer de oerhân krige yn ’t regear? Hwer wierne de
oproerkraeijers bleauwn? Stoud as fearren wech-en-der-wear hinne. Hja
hiene se allegear wol mak krige, al spande it danich, tocht fen Rhé sa
ûnder it farren wei en syn hân hie al hwet trille, do-t ’r syn namme
sette moast ûnder it bannisement fen fen der Burg, de boargemaster fen
Bolswerd. It knypte den ek oan: nei ’t skafot foar ’t Blokhús to
Ljouwert, der waerde it swird him oer ’e holle hinne swaeid, as in
teiken, det hy wie einliks ta dead foroardiele en by de graesje
frijkaem mei tweintich jier forbanning út de provincie. En lytsmoedich
tocht ’r der om, hy hie einliks ris wer foargoed sykhelje doarst, do-t
’r wist, dy f. d. Burg hie de wyk spile nei Frankryk ta, it lân, der ’r
wol hússittend wirde scoe, hope ’r. Der de houn gisele is, heart ’r
ommers noch altyd wer de swipe klappen.
Det wie nou al wer in skoft forlyn, de stedhâlder wer yn eare en
oansjen, al hiene guont altyd noch in skalk each op him en it folk....
och, as it folk mar in haed hat, den bûgt it wol. Spot flikkere yn syn
koele grize eagen. It folk wól bimastere wirde. For tsjinders hiene de
fen Rhé’s noait doochd—sá wierne hja masters bleauwn. Ek troch him.
Ambten en forjowingen, nou der wierne se ek nea fij fen. ’t Joech noch
mear ynfloed en stibeleare de pong. As in wiidfortakke beam wreiden se
mei hiele lytse sûchwoarteltsjes yn alle stânnen, lieten hjar ynfloed
jilde yn alle hoeken fen ’e sted by heech en leech. Min mirk it sa
daegliks wei net sasear, mar langlêsten, do-t Popke oan in baentsje
holpen wirde moast, diich ’t dochs wer bliken.
De hiele femylje fen Rhé bisoude! skripte Ripperda der ek net om! Hie
trouplannen, waerde der gnute en elts wist, as de namme fen breid en
breugeman ôfkondige waerde yn tsjerke, den scoe it Anne Hopperus mei
Ryklef Ripperda wêze. Dy twa pásten, ornearre it folk. Fen Rhé gnyske
efkes, mar foartdaedlik siet syn antlit wer yn diselde minlike ploai,
dy-t ’r for alle gelegenheden klear hie. ’t Sette al hwet kwea bloed,
do ’t Ripperda it tsjin syn Popke sitte litte moast.... hja kamen inoar
yn gjin wiken byneist en as âlde Ripperda en hy inoar moeten yn ’t
gritenijhûs, koe ’t kwalik in knikje lije. It moide him, mar Popke hie
’t en salich is de bisitter. Dy-t sels op ’e stoel wol, moat in oar der
wol ris ôfsmite.
En syn Popke.... dy makke in man út, fen kennisse en wittenskip
bûtengewoan! Hwet leine der in brieven fen ’e Frentsjeter prefesters yn
syn casette! ho heech setten se him! It hie him aerdich koste, dy seis
jier der to Frentsjer, Popke wie rij en ho faek hie hy syn prefester
net hawn to jimmet-iten! En foaral dy iene.... altyd yn ’e jildkrapte
wie der en siet as in bloedsûger op syn pong en sûchde! sûchde! Ea nou,
in litting, der wirdt min soun fen en nou ’t Sibbel safolle ynbrochte,
koe ’t wol hwet lije for syn Popke. Hy brocht it noch fier, syn jonge.
Der koe in Ripperda net by yn ’t skaed stean, al wie syn adeldom ek sa
âld as Methusalem en hy de ljeafling fen hiele Ljouwert om syn gol,
fleurich wezen en syn goederjowskens. En minhear fen Rhé, abbekaet yn
den Hove fen Fryslân hie ’t wol nei ’t sin mei sa ’n foarútsicht foar
him, yn noflike rêst ûnder it wite tintsje fen ’e boat, mei de lange
piip oan, folstoppe fen Falentijn syn lekkere Jouwster hearebaei.
Tomûk seach ’r det ris oer nei Ripperda. Dy siet oan ’t roer fen ’e
twadde boat. Hy hie de steek noch ôf, de sinne skynde him op it tichte
brune hier en it fine, smelle antlit, ’t readforbarnde fen in
rutersman, altyd by tiden en ûntiden yn ’e wapens. Ien amerij ek mar.
gyngen do syn eagen de oare kant út, der it ljochte hier fen Anne ûnder
it roazekypske út skittere. Hja siet der sa froed en dimmen twisken
hjar mem yn en syn wiif as in suver sniene ealestien yn in donkere
rânne en it lykmoedige, kalme fen hjar wezen blonk sa nei yn hjar
sêfte, blauwe eagen, det it like him ta, as hie ’r hjar noch noait sa
moai sjoen as krekt hjoed yn hjar blomt neteldoeks jurkje en hjar
hoedtsje mei roazen. De lytse skouderkes skûlen ûnder in sniewite
omslagdoek en hy seach it mei niget, Popke kaem en sloech him hjar
tichter om.
Ljouwert waerde lyts, de wyn blies jong en foars yn ’e seilen.... hja
kamen yn ’t iepen fjild. Freark-om treau syn pypke yn ’e bûs, smiet it
buis út en naem it roer fen ien fen ’e feinten. Dy helle de riemmen en
fluite it jagerke, hy scoe de line mar sjitte litte en smite him yn ’e
boat. De boatsjes leine efkes stil.... min hearde de weachjes babbeljen
foar by de bûch en ’t seildoek fen ’t sinnetintsje flapperjen fen ’e
wyntwirren. Falentijn syn swarte waerde yn ’t lân jage en rôlle him,
det it hwet diich, it jagerke fleach skean-oer, oer hikken en sleatten
wer op Ljouwert ta, it pynstillingke fen minhear fen Rhé barnde him yn
’e bûs.
Mei in plof sprongen Freark-omme feinten yn ’e foarste boat en sa
riglemiettich as de weefspoellen troch de skearing sjitte koene yn
Falentijn syn weverij, sloegen hja nou de maet op ’e brede wetterrêch.
De boaten draeiden efkes—do wiisde it roer hjar ’t paed nei ’t Suden
ta, hwer de sinne al heech kaem, flakke wetters leine to blinken,
readpanne boerehúzen kipich ta de hege beammen útseagen en fier, hiel
fier yn ien einleasheit fen rêst loft fen wetter forfloeiden.
It waerde in waerme dei.... de wyn gyng súdliker.... djip Súd. De
sjalen rekken ôf.... ho mirk min it nou, det it stedske buis knipe koe!
Sibbel hjar mûltsje stie net stil, it gyng as de klep fen in winkeldoar
en mefrou fen Rhé seach al ris skean hjar kant út, der wie gjin gefaer,
it wie Popke mar. Sibbel siet fol dertenheit.... der moast in goed
partuer for socht wirde, in kalm, earnstich man. Ja, ja, fen Rhé hie
der him hwet mei oanhelle, krekt syn eigen bern great en kaem ’r der
net op in goede dei út ’e postwein mei Sibbel, in hantsjefol minske yn
in fellene mantel sa great en mei in kape sa swierich, det hja foel
hast om fen skrik. Hwa hie ea sa hwet bûtenwenstigs sjoen yn Ljouwert!
en noait! né noait wie der sa ’n ien by in fen Rhé oer ’e drompel kaem.
Mar hja bleau ’r, hja nessele ’r as in jong katsje yn ’t douns. En det
fen Rhé der alle fearnsjierren hûndert skoane gounen for barre koe,
diich de doar ticht. Popke koe der in hynsder fen hâlde en hja in
hearsfeint en ’t joech ek wer ynfloed yn oare plakken, sa ’n erfdochter
yn ’e hûs, hie hy giisgobjend sei en hy tocht om syn reis nei Grins
langlêsten....
Stadich geat se de kopkes fol kofje. De greate koperen tsjettel joech
mar op, der wierne ek sa folle, dy-t der slij nei wierne en de minger
yn ’e „stad fen Canton” hie dochs altyd mar wer it bêste fen kofje, thé
en saffraen. De sânkoekjes en ’e reammesoeskes smakken der skoan
by—selst de lûdroftige bizen yn ’e oare boaten waerden stil ûnder ’t
smûzjen wei.
„Hastû al hwet, Elske?” frege mefrou fen Rhé it blonde famke, det lyk
foar hjar oer siet en joech hjar in fol trompke.
„Dy smûzje der genôch yn ’t hoekje. Tink ljeaver om ús,” pleage minhear
fen Rhé. „Popke hat ek noch neat.”
„Och jonge, det ik dy forjitte koe!” en mem treau him hastich hwet ta.
In gnyske krolde Elske hjar moaije lippen. Bah! dy Popke, memme pop!
Roan noch efter mem oan as in great jonge en wie sa dimmen en froed,
det hiele Ljouwert stelde him ta foarbyld for alle wyldhierrige jonge
minsken! Mar hja stie him net.... hy wie hjar al to moai. Hja mocht syn
geisige wangen net en syn flaue eagen en den ’t hier, sa healwiis yn ’e
nekke útskeard! en den syn menear fen praten, sa skoalmasterich, krekt
as wie hja, Elske Baerdt in skoalfamke en ’t hoanneboek noch net iens
troch. En tweintich jier wie se al! Hwet miende ’r wol, dy snueshaen!
Wist se net like goed as hy, hwet ’r to keap wie yn ’e wrâld! Hie se
lêst simmers net nei Amsterdam ta west útfenhûs, hielendal allinne yn
’e postwein en do mei de Limmer beurtman oer ’e Sudersé! Hwa diich hjar
det nei? En hwet hie se allegear net sjoen? O dy droktme op ’e
striette! Dy moaije karossen! dy frjemde modes! dy gearsetten jouns yn
greate, ljochte sealen, fol steatlike jonkers, dy-t mei hjar
koartegearren en kostlik klaeide „dames”, dy-t spotgnyskjend oer hjar
hinnesjen doarsten en laken om „la petite provinciale”, dy-t net iens
wiste, ho-t Marie Antoinette it hier yn dwerse krollen draeide en it
antlit sierde mei twa lytse „mouches de beauté”, ien ûnder ’t
rjuchtereach, der hie se in groede en ien toside op ’t kin ûnder ’t
breatipke. Mar eart der trije dagen om wierne, hiene hjar dûkaten al
rinkele yn ’e greate sidewinkels en droech se in robe, couleur puce en
in greate Marlborough hoed mei sêft-fleiskleurde fearren en eart der
trije wike om wie, hiene al twa om hjar hantsje oanhâlden by omke en
moike, wakker op ’t snjit mei nifte Elske en hjar succes yn ’e wrâld
fen eptigens en biskaving. En eart der noch ris trije wike om wierne,
krige hja wer forlangst nei hûs. It moai sitsje foar ’t finsters op ’e
Nijested diich ’t him en ’t kuierke om ’t bolwirk en ’e Woansdeiskrans
mei hjar spylfammen, mar aldermeast de eagen fen Ryklef.... Sims waerde
it forlangst sá heftich, det se woe wol as in fûgel oer ’e sé fleane
nei hûs ta. En hja wist ommers.... hy wie forsei, Anne en hy boasken al
moi grif. It potuerde krekt.... Ripperda en Hopperus, dy nammen stiene
wol faker neist inoar yn ’t stamboek fen ’e fryske adel en al wie ’t de
Ripperda’s yn ’t lêst oan net sa fortúnlik gien, syn persoan, syn
femylje helle in bulte oer. Dy wie for him yn ’e widze lein, dy scoe hy
ienkear de gouden trouring oan ’e finger stekke en hiel foarsichtich
hjar lyts hantsje yn syn eigen greate lizze, sa seft, as in man ’t
allinne docht for ’t wiif, det him dierber is. Elske hjar eigen tinsen
diene hjar sear.... ho scoe ’t mei hjar komme, as se him net ris mear
as frij-man sjen mochte? Nou prate ’r mei hjar, hja dounsen, hja
gekjagen, syn ljeave lûd aeide altyd hjar earen en as hja simmers út to
riden gyngen, de Tsjerken om, den noege syn mem hjar en Anne yn ’e
karos en mende hy de fjouwer brunen as in kening. Troude ’r, alles
foarby.... der scoe in femylje komme.... hy yn ’e rie fen ’e sted, yn
’e sleur fen ’t deiske bidriûw en Anne scoe om en by him wêze, syn
ljeafde as in waerme gloed hjar hiele libben moai meitsje.
Ja, se hate Anne! Hwerom waerde it dy mar sa tasmiten, hwer hja hjar
hiele hert op sette! Hja fielde it wol, Ryklef syn eagen gyngen der
tomûk iderkear wer hinne, der hja siet en dreamerich stoarre yn ’e
fierte, sa ’s hja sa graech mochte. En nou Popke? streake dy ek al net
om hjar hinne? Fensels, it baentsje wie der, nou moast der noch in wiif
komme út in femylje fen ynfloed en den histen se him mei inoar mei
sterke rêchtriûwen by de maetskippelike ljerre op. Hja seach him al, de
sloppe rêch yn in willige bocht, eigenwiis op ’e kofte ginst, dy-t syn
persoan noch net jilde koe, mar de ynfloed fen syn sibskip, der elts yn
Ljouwert wol goed diich, mei to rekkenjen. Hja, Elske Baerdt ek.
Fleagen nou alle doarren, net wiid-waech for hjar op, nou-t mefrou fen
Rhé hjar oanhelle en Sibbel en hja in bult by inoar wierne? De bûgings
waerden djipper en guont, dy-t oars noait nei hjar taeld hiene, sieten
nou Sneins, as mem ûntfangdei hie, by hjarres om ’e roune tafel en
biwonderen hjar sang, as Sibbel op ’t clavecimbel spile en hja der de
nije Dútske sangen by song, dy-t se yn Amsterdam leard hie. Ja, de
frjeonskip fen ’e fen Rhé’s telde!
„Hwer mimerst dû oer, Els?” sa brocht hjar neistsitterke hjar wer by de
tiid. „Kom, fortel ris, hast ek wer ris in aerdige brief krige út
Amsterdam?” en in lyts swartkopke sloech hjar skitterjende eagen nei
Elske op, feardich, omtlein jongfaem, der in Gelland de Witt by yn ’t
neat forsonk. Mar ’t mûltsje siet Gelland op ’t rjuchte plak en de
eagen ek. Dy setten mennich feinteherte yn kleare bare flam en den lake
de lytse Gelland en wist sels net, hokfor kwea se wol net útset hie.
Der ’s earjister wer ien kaem,” andere Elske en strûpte de greate,
kralene redicule los. „Scil ’k der ris hwet út foarlêze?” Hielendal,
det joech gjin pas, it wie ien fen dy brieven, hwer al it lytse ljeaf
en leed fen in húsgesin yn biskreauwn wirdt, sierlik steld yn ’t Frânsk
fensels op ’t fynste pompier en mei in wolforsniene goezzefearrene
pinne, och sokke brieven bleauwne in seldsumheit! It skriûwen forlearde
yen ornaris like gau wer, as ’t leard wie, al koe elts fetsoenlik
minske Frânsk prate út ’e pin. Hollânsk wie goed for de boaden en ’t
ûnderhânse folk en Elske heit scoe raer opsjoen ha, as Elske yn ’e hûs
ris oars praet hie as Frânsk. En by de fen Rhé’s ek fen ’t selde en by
Frouckje Regnery hjar âlden, mar by Falentijn’s en Ripperda’s, der
praten se hjar memmetael, det wierne fen dy hoekhâlders, steech en
eigenwillich.
De boaten leine efkes stil, mefrou fen Rhé en mefrou Hopperus, dy-t
Elske it nijs al lang forteld hie, stapten oer op ’e twadde boat, om de
ljûe der noch ris fen it noadige to forsjen en Falentijn, in bytsje
fynread yn ’e wangen fen ’e waermte, kaem neist fen Rhé. Hy kipte ’r
him alhielendal út troch syn fewielige, swarte eagen en de ynwitens fen
syn fel, der de donkere eachsbrauwen súver swart op streken.... it
omsittend laech like groubonkich en ûnbihouwen by him. Minhear fen Rhé
skikte tichterby, neist Falentijn foel ’r wei, wie in âld man,
bienbitich en forfallen. Ek de dames skouden de kopkes hwet oan kant en
harken nei de tynge út in wrâld sa fier ôf, det de measten scoene wol
noait de reis oandoare. Falentijn mei syn hânnel sette ’r de stap noch
wol ris ûnder en weage him op in paed, ien fen ’e feinten mei út ’e
weverij, om ’e pongen mei sulver to dragen, mar as hy him der útwine
koe, liet ’r syn reissek ljeafst op ’e souder lizze en koe keapman
Andersen sels mar komme en siikje him op. Hy hie nou yn wiken neat
heard.... den mirk min wer, Ljouwert lei dochs op in úthoeke, it
wrâldforkear hâldde altyd alwer oan op ’e greate steden, Amsterdam,
Brussel en Parys.
Elske bigoan to lêzen: earst fen ’e brilloft fen Agneta en ho-t it der
tagien wie en fen ’e wûnderlik moaije tableaux vivants en hja in
Psyche, dy-t fen in lytse Amor mei sidene wjukjes djip yn ’t hert rekke
waerd mei in goudene pylk en efkes letter Orpheus, de treflike sjonger,
yn in Italiaensk lânskip mei hege olyfbeammen en cypressen en laurieren
en ho-t hy sêfkes bigoan wie to spyljen op syn spyltúch. Jeronimus Six
wie ’t, Els wist wol, dy mei syn blauwe dichterseagen. Nou, hy song en
spile en elk harke mei saun pear earen en do kamen út de boskages wei
op it toaniel allegear keine goadinnen en brochten him hilde. En de
moaijste teante stadich op him ta en sette him in krans op ’e holle en
do sloech se him de earms om ’e hals en patte him. Nou, ’t wie net sa
slim, it wie syn breid ommers en yntkoart scoene se trouwe,
tominsen”.... Elske hâldde efkes op.... „as de tiden sa wierne, det min
om trouwen tinke doarst. Hja, Cateau, skreau it mar, der broeide raer
hwet yn dy greate sted, ’t folk waerd sa oerhearrich en bretael det.
Gyng min to foet út ef yn ’e karos, elkenien seach nei yen mei
grimmitige eagen, krekt as koene se it mar amperoan mear forkropje, det
der guont wierne, dy-t it better hiene as hja.
En heit seit—skreau Cateau en Elske seach it, hjir hie de pinne efkes
stûke—it folk roan fier mei alles, hwet Frânsk wie en in greate winkel,
ien fen ’e bêsten, hie in nij úthingboerd skilderje litten en der in
Frânskman op yn great tenue en in spotferske op de reginten der ûnder.
De ljue waerden roerich, dy-t hjar oars skûl hâlden hiene, krûpen nou
út ’e hoalen en rinkelen mei kâld jild by de brêgen en jouns op ’e
striette, as de miene man fen ’t wirk kaem.”
Minhear fen Rhé en Falentijn seagen inoar oan. „Lêz det noch ris, ljea,
stiet der mear fen?” sei hy.
Elske lies it noch ris, hwet stadiger. Hja koe it brief al hast fen
bûten.... heit hie der al sa nijsgjirrich ta west.
En do kaem Cateau wer fen ’e moaden op ’e tekst, en det it breidsje in
troukleed oan hawn hie fen brúngiele side en der in kanten oerkleed
oerhine fen wite Brusselse spjeldekant, giel fen âlderdom en
kostberens. De hearen harken net mear, hjar tinsen arbeiden mei it nijs
om, det hja nys krekt sa hearden.
„Hwet det ris wer wirde wol!” sei Falentijn hiel sunich tsjin fen Rhé,
wylst de boaten stadich oer ’e stille wetters glieden. „Sa ’s ’t der
nou yn Frankryk oan weigiet mei ’t moardzjen by ’t weinfol, och, ’t
slacht altyd oer. Dy-t min as kening ynhellet, wirdt letter wol ris as
beul forwinske.”
„Jy smeule altyd op alles, hwet út ’e frjemdte komt,” andere fen Rhé
hwet út ’e hichte. „De geest hjirre is to lau.... to stadich....
„In hirdrinder is in dearinder,” miende Falentijn bidachtsum en sei mar
net folle mear. Mei fen Rhé moast min foarsichtich wêze, hy koe him nou
al sa lang.... mar ta hokker partij as ’r einliks hearde, wist ’r noch
noait en kleurleazens is faken ûnoprjuchtens en slûchslimmens.
Falentijn bleau jimmer op syn openst.
„It leit my dochs sa op ’e lea,” bigoan ’r wer, „der kin ek noch wol
ris hwet fen dy revolúzje nei ús lân oerwaeije. Sokke goarren bislagge
brede geäen. En den dy Buoneparte, sa ’n great jonge....”
„Ik wit net, as jy dy wol mear in great jonge neame kinne,” sei fen Rhé
hiel koel en seach yn ’e oarrewei. „It binn’ de minsten net, dy-t de
jeugdkreft sa oantrunet ta de died. Hy moat in bûtengewoan man fen wil
wêze, seit min. En hwet sizze jy, ús lân, hokker bilang ha hja derby?
Ha hja de hânnen al net foldernôch? Wy sjogge spûken, leau ik. ’t Is
ommers frede yn ús lân en al broeit it der yn Amsterdam, hwet scoe det?
Soks komt ús net iens oan ’e kâlde klean. En giet it al op ’e snaren,
nou! wy keapje in nûmmerruilder for ús jonges. Dy bliûwe altyd bûte
skot,” en fen Rhé tocht om syn ljeave Popke. Dy koe net iens in spin
dea-dwaen, brocht ’r se net altyd yn in tippe fen ’e bûsdoek bûtedoar?
Och, hy hie sa ’n tear hert!
„Bûte skot? Det wit ik noch net sa wis,” andere minhear Falentijn, „As
se komme mochten en it folk rekket roerich, hâlde jy jo jonge den by
honk? Fjuchtsjen lokket nou ienkear it hjitte, jonge bloed.”
„Al kostet it ek in pongfol goud, Popke komt noait yn ’t fjild. Hy scoe
’t bistjerre. Nûmmerruilders genôch en frijwilligers ek.... lekker iten
en drinken en hwet docht in soldaet? Omgean mei syn snaphaen leart ’r
yn in wike en witt’ jy noch wol, ho gau wy ús houwdegens hantearje
koene?”
Falentijn nikte, hja wisten it beide noch wol, ûnder ’t ôfdak fen ’e
kolfbaen hienne se stien en willemoeds yn inoar omslein as wylden,
krekt sa lang, det âlde minhear Hopperus dy krige in optuter en hie
wiken lang de earm yn in doek ha moatten. It frijkorps rekke wer fen ’e
baen, mei in bitûmmele sin joegen se hjar wer yn ’e bidaerte fen it
húslik libben en nou, in jier ef hwet letter, wierne de tiden sa mak,
sa njúd, dat de measte wapens rosten op ’e souder en min hâldde allinne
de pistollen by de hân as min ris foart moaste en liet yen binachtsje
hjir ef der. Sa ûngemirken wei bigoanen hja wer oer oare dingen to
praten en seagen it net iens, det der in hiel bosk beammen út it lege
lân wei opriisde, in eilân fen grien mids de klearte fen loft en
wetter.
Yn ’t heldere sinneskyn waer stieken se suver gril ôf tsjin de blauwe
loft en in foarhúzing ûnder in readpanne kape lake mei hjar fjûrread
wol sa gol en blier as in âld minske mei altyd jonge eagen. De boaten
glieden stadich fjirder, Freark-om hâldde ’t each yn ’t seil en
ynienen, do-t ’r in stik twa greate jonges ta in doarsgat fen ’e pleats
úttûmmeljen seach, rôp ’r sa ’n wyld „hallo!” det hja fleagen like hird
werom, bang as wezelingen for frjemd folk op ’e pole.
Mei lange stappen kaem de boer om ’t hûs en efter him syn wiif, alhiel
yn ’e stisel, ’t ljocht sitsen pakje oan en ’t earizer gleon yn ’e
sinne. De lytste droech se noch op ’e earm, twa hingen hjar oan ’e rôk
en efter d’âld flearebeammen loerden ek noch in stik trije wei, like
wyld as jonge katten yn in ienlike skûrre.
Jelle-boer, de selsbiwuste stive nekke fen frije Wetterlânster boer sa
bûgber, as ’r him mar krije koe, hie al gau syn bisite op ’e wâl en
stapte greatsk mei minhear fen Rhé foarút by de sydmûrre lâns nei
foarhûs ta. It hiele hiem lei der foar op syn Sneins, de hagen biknipt,
de bargehoksdoarren potticht, it gêrs fen ’e blikke meand en ’e
paedtsjes fen ’t naentsjetún foardoar oanklauwe. De bern hiene de hiele
moarn opslúten sitten yn ’t lytshús, Jelle-boer hâldde fen oarder en
regel en al wie hy as eren fader Jacob ek seine mei toalve, gjinien
krige by him in bûntkleurich rokje foarút, hy skearde se allegear oer
ien kaem. Sadwaende rekken der fjouwer yn ’t lytshús, trije ûntkaemen
syn taestige hân en krûpen op ’e hinnematte en dûkelen nou ynienen wer
wei efter ’t flearebeammestruwel, hwer Jelle-boer syn strange eagen se
wol yn lust hâlden en de beide âldsten, ea nou, dy laken hwet om
heit.... Hja ûntgroeiden him by de dei.... de nije jeugdbloei fen in
geslacht bigearde ek der op ’e âld Uleflecht syn simmer fen
hearlikheit.
Hja glûpten by de kamerdoekske ûndergerdyntsjes troch, dy beide jonge
fammebern en as in feest gyng ’t hjar eagen foarby: heit deun neist de
eptige minhear yn ’t swart, sa ’n bleke, hege hear, dy koe min ’t nou
noch ris oansjen, dy wenne yn in slot fen in hûs en den ’e âlde minhear
Falentijn, de lekkenwever yn syn stemmich brune buis, mar o mei greate
goudene knopen! en den de jongerein, hwet scoe dy jonge hear mei ’t
flaeksene hier yn syn swart kistje ha? Hy seach sa flau út.... scoe dy
wol yn in goed hûd sitte?
Do-t it smaragdgrien fen Ryklef Ripperda syn uniform yn ’e sinne
skittere en hja syn moai, manlik antlit seagen, waerden se ynienen
stil....
’t Gyng allegear s’as by âlds, do-t minhear fen Rhé syn heit noch
libbe, âlde Bernardus en Jelle-boer syn pake hjir op ditselde steed de
twa en tachtich jier fen syn libben sliten hie, earst kaem it kuierke
troch ’t tún en den panderen se de singel om, rûch bigroeid mei
oerjierrich gêrs en skean en bryk stiene der in hiele rige stoarmfêste
esken op, krekt as hie in koartswilige túnter se der mar sa kwankswiis
delsmiten en scoe ’r letter yet komme en sette se rjucht. De melke
bisten weiden den yn ’e „Wylpeseis” by de doar en de jonge keallen
sprongen op ’e klaverpôle om. Den wie Jelle-boer de kening en hy toande
syn bisit, like greatsk as minhear Falentijn nou en den syn
portefeuilles losmakke en liet syn kostbere Ingelse printen sjen.
Sokke tiden seach hy syn eindom mei Sneinse eagen, ontdien fen de
gewoante der dagen. For gjin hûndert goune scoe ’r dizze dei mei syn
stedsfrjeonen misse wolle. Hja rekkenen der mei as mei ’t almenak, de
3e Woansdei’s fen Juny stie mei in read letter oanteikene en noch
fjouwer en tritich kear scoe Jelle ’t yn syn sakboekje skriûwe kinne:
De Leeuwters hebben hier weest de derde Woensdags van Juny.
De pleats lei derfoar as in sterk, geweldich dier yn syn rêst; de brede
skûrrerêch hiel plat en rjucht, forsmelde him, koart fen hals yn ’e
foarhúzing, opskrandere troch de beide lytse finsters yn ’e gevel en
derboppe, ho wist ’r it fen lyts bern ôf oan! de Uleflecht, it âlde,
âlde stientsje mei de trije nachtfûgels. Waer en wyn jagen oer hjar
hinne, snie kladde oan hjar fêst, âlde en jonge minskefoetten gyngen by
hjar lâns, mar hja bleauwne, hwet se wierne, de frijdom, de flecht fen
trije tsjustere fûgels yn in wiid rounom. Der wie in teltsje oan
forboun.... mar Jelle-boer rekke der net graech fen op ’e tekst.
Minhear fen Rhé mei de fine snúfnoas for alles, hwet heimsinnich en âld
wie, wist ’r fen, oars nimmen. Jelle-boer hie ’t der útflapt, do-t ’r
ris tige yn ’e lytse loege siet en by de abbekaet kaem om rie, mar
noait hie dy der him ta krije kind en prate der ris wer oer en
dochs.... nou ’t de onwesenlike dingen fen ’e wrâld for de deishelderte
weikroepen as podden yn ’t tsjuster, tochten hja der beide yetteris om.
It folle griene skaed fen ’e folwoeksene beambledden lei oer ’t hôf,
min hearde de bijen gounzjen en de imerkes piipjen, in gielgou syn
goudene wjukken skitteren efkes yn ’e flecht, en mei in sierlike swaei
saeide in earrebarre op ’e skûrrenaed del.
Popke fen Rhé en Anne seagen it tagelyk en Popke, dryst nou-t mem sa
tichteby wie en heit ek net fier, pakte ynienen Anne hjar hantsje beet
en flústere: „Det lok is for ús.” En Anne glimke hwet, hiel efkes de
mûlshoeken kroes en hwet fynread yn ’e wangen.... It nije spel fen wyn
en fearren, fen jonge ljeafde sette yn, waerm en luftich as de
simmerwyn, like derten en nofteren as altyd fen hjar kant, mei
fynútplúze birekkening fen sines. Naem Mem him lêsten jouns net geweken
yn ’t simmerhús by de feart en sei: hy moast trouwe, hwent hja scoe sa
minlike graech in dochter ha wolle, dy koe mei hjar prate oer alle
frouljues ditten en detten en o! sa ’n stipe wêze op hjar âlde dei en
de namme fen Anne wie hjar suver yn ’e mûle bistoarn. En Popke stevene
der foart ynienen domdryst op los. Hwet maelde him Ryklef! Syn
forljeafdens makke him sa dryst det. As ’t wêze moast, koene se ’t
ommers wol útfechte. Hy scoe skermen leare kinne en ’t sjitten mei ’t
pistol. Gefaerlik wie ’t, min koe in kûgel yn ’e holle krije. Mar dy
ynset—Anne wie ’t wirdich. En Popke waerde ynienen sa dryst en sa
grien, det hy krige hjar de sjael fen ’e earm en syn meagere, lange
fingers taestten hiel efkes nei ’t mûtele fen hjar fel. Ripperda wie
fier.... François Falentijn en hy roanen drok petearjend ûnder ’e
greate linebeam ôf en oan en de frouljue swaeiden krekt as in team
keakeljende hinnen foarhûs om....
Anne seach sedich foardel, tik-tik gyng hjar hert en do hiel hird
ynienen tiktik—tiktik.... It swiere lûd fen Ryklef, hearde se det der
net!? as in dreigemint, as in hiel wûnderlik dreigemint, mei in
ûndertoan fen swiete ljeafde’s lokkinge. Hjar earmke foel slop del, hja
bistoppe it mei de útein fen ’e milbân en sêft ûntwykte se it
optwingerige fen Popke syn bywêzen. Mar dy joech gjin krimp.... al
slinende wei kaem de honger en ynienen, lyk ûnder it stientsje fen ’e
Uleflecht, pakte ’r hastich hjar hantsje en treau der syn forljeafde
lippen op.... ienris, twaris, hiel, hiel lang....
Anne seach prot, it hoarntsje wie kniesd en swijgsum droech ’r hjar nou
de greate, sidene redicule efternei en de sinneskerm, foarhûs om as in
trouwe slaef, op in healfoet distânzje. De beide jonge fammen yn ’e
keamer hiene alles sjoen, stiene to giisgobjen efter de kamerdoekse
ûndergerdyntsjes.
„Den ha ’k ús frijers dochs mar ljeaver,” sei Tsjet, de âldste. „Sa ’n
sidene jiffer, Karst scoe raer sjen, as ’t sa moast mei my. Hy hat my
lêsten heal dea knypt, do ’k net mei woe nei Wibe-oms ta.”
„En ho det sa net?”
„Ea ju, Klaes koe der ommers ek ris komme.”
„Det scoe ek al hwet!” lake de oare hwette ’smeulsk. „Ef sit dy det
noch sa heech?”
Tsjet sei neat mear, mar bigoan stil om to skrippen, de reade wangen in
bytsje feal en in fortrjitlike tear twisken de eachsbrauwen. Hwerom ek
altyd wer om Klaes to tinken? ’t Wie ommers út, dea foargoed, de winter
hie ’t yn stoarm en snie bigraven, hwet forline simmer yn bloei kaem
wie. Och, mei Karst wie ’t goed, mar krekt, as moast se hjar altyd wer
bitinke.... der wie hwet weiwaen út hjar libben en nimmen folde det
lege plak ea wer as krekt Klaes, de swankebast, de dolle
snaphaendrager, smeulde heit en hie se by inoar weiskûrd oer iis....
hird-wei nei manljuesaerd.
En hja joech hjar del en de oare Maeijes trouwde se mei Karst, dy-t
lânnen hie en huzen en in moaije keppel reabûnt fé.... hjar ljeafde
allinne, dy hie hy net. Dy naem in oaren ien mei de wide wrâld yn op
aventúr, dy gyng mei him as it skaed fen syn eigen lichem yn ’e
innigste skeakeling. En Tsjet en Jinke setten de lêste pannen klear en
minheare syn feinten droegen de sulveren leppels en foarken oan en
greate spoennene doazen mei útlânske fruchten, yn kleverige sûker
biraend en in greate seane skinke, de bonke mei sulverpompier
omfrissele en einliks in rezinene boffert, fiif fordjippings heech. Net
om ’e nocht wie der in tredde boatsje meifearn!
De griene estrikken flier glimde as in spegel, in skjin keakelbûnt
skoarstienkleed stie stiif út om ’e hege brede mantel, opsierd mei
pauwepannen. In nij lekken fen sels spoan linnen hiene se oer ’e tafel,
rikeljues dis fen mar ienkear yn ’t jier mei sûkere pankoeken mei
skinke en ierdappels mei iel en appelsmots efternei en for lêst
neigesetsje in greate tinnene petielje fol fjurreade, ripe, swiete
kjersen.
Jelle-boer’s Afke skommele ta de keamer yn en brocht de lytse, op ’e
earm yn ’e sliep fallen, yn ’e krêbe op bed to plak. Do sei se tsjin
Tsjet:
„Hast de demasten kjessens al op ’e stoellen? Mefrou fen Rhé myn greate
tsjerkestove, dy past hjar koarte skonkjes krekt en de oaren de
fjurrene stoven mar en ’e jongefammen de foetten mar op ’e katteplank
en der in foech kleedtsje op. Sa....” en hja krige in touwe Drintefel
en lei ’t der oer. Sa ’n stedsgesnjit! ’t wie hjar in wjeraks! Nou
hiene se it allegear sa yn ’e es, hwa tocht noch om dy foettebankjes?
En Jelle hie jister noch sei, by minhear fen Rhé hiene de dames de
foetten op biletteren mei siden jern! Nou, hja retten it ek wol, in
mem, dy’t hjar hiele jonkheit yn ’t lytse bernekriel sit, wirdt wol
redsum, hja hie tominsen noch noait mei de hânnen yn ’t hier sitten, al
gyng ’t der sims ek heil om seil oan wei en stie Jelle de mûts op min
sin. Nou ek wer—ho pakte ’r ynwindich mei dy jonge om fen him, dy
Sibren. Koe boer wirde en set me dy syn sin net op ’t masterjen! En
dwars....! Nou Jelle en minhear moasten ’t der mar ris oer ha. Hege
hearen sjonge diselde wizen wol ris op oare noaten....
Afke sette it earizer rjucht, reage de bern nei de hutte ta, hwer se
ite koene ûnder de hoede fen Sibren, der se sa bang fen wierne as ’t
hountsje en frjeonlik noege se de gasten, hjir en der op ’t hiem, in
pear al lui yn in opperke nij hea, ta ’t oansit. Wie ’t tafal? Ryklef
Ripperda rekke neist Anne Hopperus to plak, sa ticht neist inoar, det
syn greate kanten mouwopslaggen roerden hjar bleat, fyn earmke.
Der gyng in wûnderlike ljeavens fen hjar út—as hja by him wie, stie syn
hert altyd wiid op for alles, hwet goed en rein wie. Hja hearde by him
fen bern ôf oan.... by it sterke, geweldige fen syn aerd, it dryste fen
syn foaroanman wêzen en doarren paste hjar sêftens en meigeandens, hjar
hiele fammige skrutenens, der selst de dryste loaits fen syn eagen him
for forsêftige as for hwet hillichs.
Noait hie ’r hjar oanroere doarst, selst net op ’e bêste Moandei fen
Ljouwter marke forline jier, do-t hy mei syn kloftke frjeonen de
draeimounle ôfhierd hie en hja draeiden! draeiden! en hjar formakken as
in keppeltsje skoallebern, allegear, Jehannes en André Falentijn en
Popke en Baerdt en Wobbe mei hjar famkes en hy mei Anne yn in lyts
sulveren sweefboatsje, mei syn Anne lykme allinne. Stil siet se do
neist him, de suvere waermte fen hjar rein jong lichemke binaem him
hast it neitinken. Ho hie hy him ynhâlde moatten! al syn wilskreft hie
’r nedich hawn om hjar net yn ’t healtsjuster nei him ta to lûken en dy
reine lytse mûle to wijen yn ljeafde.... En neat oars diich ’r as der
hjar mei in swaei út to tillen en oan to sjen! o hja moást it fiele,
det ’r hjar ljeaf hie!
Hiel yntkoart, den moast it mar wêze. Den scoe ’r by hjar mem komme op
in dei, dy-t oars wêze scoe as alle oare dagen fen syn libben en
pleitsje for syn libbenslok! Hy hie ’t ommers al yn ’e hân, ’t wie
allinne ’t yn bisit nimmen mar mear. En dy lumen fen syn famke fen ’e
moarn: sa ’n fûgeltsje hage him, it moast net al to habbich op ’e
lokjende floiter tafleane.
As in oerwinner fielde ’r him der oan dy dis by Jelle-boer! De bierkrûk
gyng ’r roan en dy-t de wyn lêste, naem se út ’e swiere kristallene
romers en dronk syn famke ta, Jelle-boer, dy-t der stiif-wei by siet en
de frou, roazeread fen ’e eare, hjar oandien.
En Ryklef Ripperda stelde mei in plezierich sin in dronk yn op de beide
dochters fen ’e gasthear en syn forljeave eagen tútten it fioeltsjeblau
fen ’e âldste hjarres.... Dy waerde ta de hals út read en tochte om
Klaes....
Der bigoan in koele wyn to waeijen, ûnder út it Suden wei.... de
swijende beammen joegen lûd, de simmerwyn song.... In pear wite wolkens
kuieren oan ’e lofteinder, smelle, slanke wite frouljue yn in eineleas
lange seal fen blau.... ’t Wetterlân rekte syn sterk jong lichem nei de
godlike sinne boppe him.... de laitsjende, de aljowster yn ien
seinekûstering for hûnderttûzenen mei sinnememmeëagen!
Jelle-boer en syn gasten stapten it lân út, to fiskjen yn ’e útfeante
poellen. De jonges swarmen om hjar hinne, pûdden fol wjirms mei en
angelstokken op ’t skouder. Los fen ’t ket wierne se, hielendal pûr en
sprongen hjar út yn ’t lange gêrs en geiden hiel de kostelikheit fen
hjar dei út yn opljeppene wille, det it klonk as in skattering oer it
stille fjild, mei allinne syn sêft forweech fen stânnen en it rûzjen
fen ’e reiden yn in lânsleat. De seine snie der yn ’e fierte al in
ljachting yn.... mar hjir lei ’t der noch ongeskanseare foar yn syn
hiele boskige pracht. De wetterblommen bloeiden, de goudene
earrebarreblommen skeaten út ’e griene ské as blinkende, bûgbere
klingen. En oeral geure de balsem, it innigst aroma fen iensumheit
allinne, fen de skiente, dy-t der is yn loft en wetter en folsleine
rêst, fen it hiele iensume fryske miedelân!
Mefrou fen Rhé rekke op ’e stoel yn ’e skadige keamer oan ’t
knikkeboljen. De dei wie sa lang en sa hjit en as se ek net mei moatten
hie om ’e bern, och hwet wie se folle ljeaver thúsbleauwn en sitte hwet
yn ’t simmerhûs by de feart en drinke der thé en sjogge de skippen sêft
foarby gliden. Mar fen Rhé stie der hjar sa op oan.... den koene der
ommers jonge fammen mei en hie Popke de baen rûm. ’t Moast nou wêze mei
Anne.... de tiid fen ’t flinterjen, ’t gekoartegear jouns let mei moaie
steechfammen wie foarby! It koe for de stedint.. nou joech ’t gjin pas
mear. En mefrou fen Rhé wist—nou wie heitehân strang. Popke waerde op
’t plak treauwn, der’t hy hearde en Anne de sêfte balsem op ’e
woune.... En mefrou fen Rhé glimke fyntsjes. Hjar dream wie moai.
Hja hearde de jongefammen bûtedoar.... ôf en oan gyngen se de finsters
foarby yn ’t skaed fen ’e linebeam en hjar jonge lûden njuenten sefkes
in luftige, frânske „bergerette” fen: „In harder, dyt in famke foun,
tra-lá, tra-lá, tra-lá”, en boppe alles út it skelle, jonge lûd Sibbel,
„tra-lá!!”
Hja skodde de wide rôk hwet út en striek it brede panier fen
goudbrocaet wer gled oer ’e hoepen. Hja mirk it, de âlde dei kaem
stadichoan, mei stivens yn ’e skonken en grize hierren yn ’e lange
krollen. Fen ’e lytse, slanke Nelle fen alear wie net folle mear
oerbleauwn en Lucia Hopperus neist hjar noch yn folle fleur, in
geurige, bloeijende roas! To glûp seach se nei hjar, hja mirk it dochs
net, hja slomme noch—hwer hie se nou dy ripsene side fen ’e japon wer
wei! Dy frjemde kleur, bleek-feletten as heal-útkame finjelieren. O
fensels út ’e sidekream forline simmer op ’e marke, dy greate fen
Dujardin út Lyon! der mefrou Falentijn ek altyd op tafleach as in bij
op ’e hunich. En kostlik gûd as se hiene, lêst simmers hiel hwet nijs,
lange smelle sjalen fen kant en mei gouden triedden der troch en in
rânne fen greate sidene blommen! Hja hie gjin lichten dien, hja hie ien
ha moatten en fen Rhé hie der hûndert en fjirtich goune for útteld en
galant klage, moaije frouljue wierne djûr en mei de fingerseinen it
weefsel bifield en nei galen sjoen en hjar der optlêst hielendal yn
biwoelle, syn lytse Nelleke. Dét hie Lucia Hopperus yn al hjar pracht
dochs net mear—hja wie widdou, in jonge widdou, in rike widdou, mar mei
ien dochter fen sauntsjin jier, Nou, ’t scoe wol net lang mear dûrje,
as der waerd de breidstaert for bakt.
Jelle-boers Afke kaem ta de keamer yn en helle de thépotten en ’t
saksis servies út ’e boddelerij en frege mefrou fen Rhé, ho-t min thé
it bêst sette. Ornaris bikweadige hja hjar net oan det gûd, ongesoun om
to drinken wie ’t en trekpotten fierst to moai, om to brûken. Hwer scoe
’t sa dageliks wei hinne, dy djûre thé en sûker.
En hja lange hjar in poun bêste Sineeske thé oer fen minhear Falentijn.
„Nou, dy ’s net min,” prize mefrou fen Rhé mei in théprikje twisken de
tosken. „Falentijn wit de kanalen, dy hat syn frjeonen oeral,” en efkes
fielde se hwet as ôfginst. Lokkich, hjar man kaem altyd noch ’t earst
yn ’t greate Ljouwert, mar den ek—deun efter him—bysitter Falentijn, de
lekkenwever. ’t Spande altyd danich, om baes to bliûwen.
De manljue kamen werom fen ’t fiskjen. It hie net bite wold.... ’t waer
fierst to moai en allinne hwet bleijen en wâldfamkes hapten oan ’e
angels. En dy wierne for de jonges.
Jelle-boer naem minhear fen Rhé geweken.... en dy koe syn âldste jonge
wol brûke. As ’r net doochde op ’t abbekatekantoar.... nou, as ’r
letter ris in skoalmastersplak forsong waerd; den scoene hy en
Falentijn him der wol ynhise. En der foel Jelle-boer in pak fen ’t
hert. Wer in iter minder! As der fjirtsjin om ’e tafel sitte, gappet it
wol ris wider as ’t byt, wirdt it birekken laech, sniene daelderkes....
Tsjin ’e joun kaem it lytse diveltsje fen ’e lûdroftigens oer ’t
gearset. Hja songen en dounsen, det it hwet diich en Popke rekke op in
bankje yn ’e blikke en spile as wilen Orpheus op ’e fluite út it swarte
kistje. De eptige jiffers harken, de dochters fen ’e boer stiene der
forweesd by, de earrebarren kuieren de skûrrenaed op en del en
klepperen der tsjin en ’e hiemdogge gûlde yn ’t efterom. Mar Popke
blies tróch, syn biennige fingers treauwen mei staesje de koperen
tongkjes del en syn flauwe eagen hâldden Anne mar yn ’t fesier. Sims
song hy der by.... kostlike sangen fen ljeafde en min en dea ûnder ’e
koele ierde en alsa. Jelle-boer’s dochters kearde it hert yn ’t liif
om, sa moai wie ’t, mar do-t de fluite in dounswiiske bigoan, tripken
hjar jonge foetten ek al wer fleurich mei.
Mefrou fen Rhé seach fen Popke nei Anne. Dy siet hiel stil op in
bankje, de eagen great en helder as wetterdrippen, der sinne yn falt,
hiel moai famke yn hjar jurkje mei roazeknopkes en ûnder ’t kintsje de
greate sêft-fleiskleurde túllene strik fen, ’t smelskadich roazekypske.
Popke hie syn „ode” útjammere, nou helle ’r in pompier út ’e bûs en
bigoan in gedicht foar to lêzen „Amarantha en de eeuwige jeugd”. Mefrou
fen Rhé hjar lange krollen nikten byfal: hwa wie nou sa ’n great man as
Popke? hwa koe soks? Ommers gjin-ien, Ripperda koe fjuchtsje en
hynsteride en Jehannes Falentijn dokterje en André keapmanje, mar sokke
djipsinnige dingen tinke, det koe gjin-ien as hjar Popke. Sels bigriep
se it sims ek net al to goed, mar hja hie ek gjin seis jier op ’e
stúdzje lei yn Frentsjer en hja koe einliks mar twa boeken goed: it
âlde „Kook- en Braadboekje” yn ’t francinen bantsje en ’e „Aglaja,
journal des modes parisiennes”. De leardens hearde ek by de manljue,
learde frouljue, dy griisden hjar oan. Dy diene it allinne om ’e sinnen
to forsetten, as se gjin man krije koene, dy-t hjar hwet opplesiere, sa
’s nou Popke it hiele selskip, hwent selst Jelle syn jonges gniisden
efter ’e linebeam wei.
„Det ha wy wer tróchstien,” spotte Ripperda en lake mei André
Falentijn, do-t Popke syn gedicht as in lyts bern ynpakte en ’t yn ’e
bûs op ’t herte treau. „Den hear ik ljeaver hwet oars.” En mei syn
moai, fol lûd bigoan ’r:
„Gezegend zij het jaar, de maand, de dag,
Het land, de plek, waar ik, op eens gevangen,
Voor ’t allereerst die hemelsche oogen zag,
Waaraan voortaan geheel mijn ziel zal hangen!
Gezegend zij het eerste zoet verlangen
Der liefde, ontwakend bij dien englenlach,
Een straal, zooals geen zon ze werpen mag,
Een zonnestraal der liefde, op rozewangen!
Gezegend ieder lied en ieder woord,
Waarin ik haar verheerlijk! al de klachten
En tranen, in mijn eenzaam hart gesmoord!
Al de arbeid van mijn slapelooze nachten
De lauwren, die ik won en die mij wachten,—
Wijl alles U, mijn liefste, toebehoort.
Verban mij thans, waar zon de halmen schroeit,
Of dáár, waar sneeuw en ijsschol haar trotseeren,
Waar vogels in de palmen kwinkeleeren,
Of eeuw’ge storm door naakte dennen loeit:
Waar rozen geuren, of de distel groeit,
De roem mij kroont, of lastraars mij onteeren,
Waar op mijn bloed de bleeke zorgen teren,
Of ’t blinkend goud me in stroomen tegenvloeit:
Bij dag, bij nacht, op bergen en in dalen,
Geboeid of vrij, in hut of koningszalen,
In ’s levens lente of grijzende onder ’t leed:
Gij, wie ge zijt, mijn vijanden of vrinden,
Ge zult me altijd, alom, dezelfde vinden,
Ik heb gekozen. ’t Is voor eeuwig, wat ik deed!”
Min hearde neat oars.... it hege rûzjen yn ’e linebeam gyng as in sêfte
ûndertoan mei it wol-lûd fen ’e manljuessstim, donker fen klank, suver
stimd troch jonkheit en djippe neifieling fen it dichterwird.
Anne seach him der sa stean, o! ho seach se it jierren letter noch!
manlik en foars yn syn griene rôk mei de amethysten knopen en ’e brune
krollen sa frank en frij toside om ’e holle, earnstich, en allinne dy
eagen, dy moaije brune eagen! ien fleurigheit, ien ljeafdelokkinge!
Hjar sielen wierne optheden noch ris wer tichte by inoar, o sa
ticht.... kaem ’r op dit stuit en naem hjar ta eigen, o yn willichheit
gyng se mei.... Hwer wachte ’r altyd noch op? en plesiere den mei dy en
den mei dy? peteare yn ’e thétún mei Gelland en ried mei Elske op ’e
seas en den ris wer mei hjar.... det diich hjar sear. Hy moast hiel
allinne for hjar wêze.... lytse autocrate dilde se gjin keninginne
neist hjar eigen keninklikens.
It dicht wie út.... de neiklank song noch nei yn hjar earen en de
ljeafde yn syn lûd liet it lokjen net.
De oaren gyngen noch ris troch ’t tún, hja mirk it net en ynienen stie
se allinne yn ’t naentsjetún mei syn knipte palmbeamkes.
„Anne!”, sei der ien en noch ris wer: „Anne!” Op hjar bleke wangen
ûntjoech him in fyn bloske as in teare roas. O hwet wie se moai! Scoe
’r, scoe ’r?! en yn blide eangstme hinge ’r dochs noch efkes tsjin oan.
De brune en ’e blaue eagen heinden inoars ljeafdeloaitsen yn folsleine
oerjefte.
Honear meij ’k komme?” sei ’r hiel sêft en bleau yn in earbiedigjen for
hjar allinne-wêzen stean, der ’r stie. „Moarn, oaremoarn....?”
Der gyng in nije moaijens oer hjar sêft antlit, it herte fen ’e man
foar hjar sprong óp fen blydskip! Sá sjocht allinne in fanke, det
ljeafhat, det de ropstim fen dy keningin heart en.... komme scil.
De wike is hast om....” Yn jongfammige skrutenens for ’e
libbensbislissinge socht se noch in pear dagen frij.
„Den yn nije wike? Tiisdei?” De „declaratie”, hy wist, it scoe Anne’s
earste wêze en miskien.... hjar ienichste. Syn hert wie ta barstens ta
fol fen blydskip. O hwerom hie hy dit ek noch sa lang útsteld!
„’t Is goed”, andere hja sêft en bûgde it holtsje foardel.
„Is ’t dy goed, Anne?” sei hy ynienen.
Hja sloech de eagen fol nei him op. „Ja my,” sei se.
Do gyngen se togearre om ’t hûs, hja tear famke yn hjar wyt,
koartmillich jurkje, hy yn syn foarse brunens sa great en sterk mei syn
rinkeljende spoaren en de steek ûnder de earm....
De Woansdei, de 23ste fen Juny 1793 roan nei de ein. De boatsjes mei de
bisite fen Jelle-boer glieden de stille wetters wer lâns op Ljouwert ta
en yn ’e wûndere heimichheit fen ’e simmerjoun forebbe it praet sa
njonkenlytsen wei yn stiltme.
In jounfûgel song.... in fiere doarpsklok lette de ljochte dei út. Min
hearde it klappen fen in flecht ielreagers hjar wjukken yn ’e stille
loft.... Der wie gjin wyn mear, de reiden stiene onforweechlik oan
marsigge....
De sinne stoarre as in stille tinker efter in waerme dize wei, bywilen
loek dy op, den lei it gea der gouden foar mei tûzenen kleurige blommen
bisjidde en glieden doarpen en pleatsen as onwesentlike bernedreamen
foarby, mearkes, omgoude fen fantasije, noait fen wierheit biseard.
De oare deis, it wie in Tongersdei, kleau Peter, de hearsfeint fen fen
Rhé mei in gesicht, al lang yn tsjinstberheit forfêrzen, by ’t parradis
op fen mefrou Hopperus, liet de koperen klopper hiel biskieden falle en
brocht in rûker roazen for freulijn Anne fen minheare Popke fen Rhé en
diselde middeis! ho trunen heit en mem him oan!.... do striek Popke fen
Rhé syn flaeksen hier hielendal fol mei „pommade des Elfes” en poeiëre
it oer en oer en socht de moaijste sidene halsdoek op en ’e langste jas
en al de moed, dy ’t ’r mar yn syn binnenst hie en gyng fjouwer ûren
letter ek by ’t selde parradis op. Anne siet foar ’t finster to
letternaeijen.... ’t hert sonk hjar oan ’e rose boltsjes fen ’e lytse
foetsjes ta. Mefrou Hopperus naem him geweken yn ’e salon, dy-t útseach
yn ’t tún en der gjin folk hjar biharkje koe, Anne, lyts fornim ek net,
hwent hwet Popke hearre moast, páste gjin jongfammeëaren. Popke stie’t
tróch.... de earste pynlike ûre yn syn libben en mefrou Hopperus lake
yn hjarsels om ’t stumperige figuer, det ’r sloech. En diselde middeis
wist Anne, det se ienfâldich sûnder ’r sels yn kend to wêzen, jown wie
oan Popke fen Rhé en der op rekkene wirde moast, det de trousseau ré
wie yn Septimber. En do-t Anne dochs tsjinabbeleare en prate fen
Ripperda, lake mefrou Hopperus mei al hjar wite spitsige toskjes bleat:
in âlder allinne wist, hwet goed wie for syn bern en Anne hjar fâld koe
mei bislisse ommers.
En dy seach djip yn ’e moaije eagen fen mefrou Hopperus en foun fen Rhé
in skitterjende partij mei foarútsichten en hy klapte efkes mei de
tonge, krekt sa’s hy ’t op de hirddraversbaen diich, as in draver de
guit naem. En hy bûgde noch djipper foar mefrou Hopperus en seach hjar,
de jonge, de rike, al yn syn iensum hûs as frou....
En Anne moast de Sneine derop mei him nei tsjerke, mei Popke fen Rhé.
En Ripperda hate de frouljue en forsmoarde al syn leed yn in ljeafde,
dy-t min for rinkeldaelders keapet.