[27] Anche nel senatoconsulto de’ Baccanali mostrasi questa prevalenza

dell’_o_, e nelle monete della media e bassa Italia, nelle quali

Eckhel (_Doctrina numm. vet._, I. 127) notò _Aisernino, Aquino, Arimno,

Caleno, Cozano, Hampano, Messano, Paestano, Recino, Romano, Suesano,

Tiano_. — Prisciano scrive al contrario: _O aliquot Italia civitates,

teste Plinio, non habebant, sed loco ejus ponebant_ U, _et maxime Umbri

et Tusci_. Nelle Tavole Eugubine troviamo colle terminazioni moderne

_poi_ per _postquam, pane, capro, porco, bue, atro, ferina, sonito_.

[28] Vedi SCHUELTE, _De Cnæo Nævio poeta_. Wurzburg 1841.

Q. ENNII _poetæ vetustissimi fragmenta quæ supersunt ab_ HIERONYMO

COLUMNA _conquisita, disposita et explicata_. Amsterdam 1808.

ORELLI, _Eclogæ poetarum latinorum_. Zurigo 1833.

EGGER, _Latini sermonis vetustioris reliquiæ selectæ_.

È probabile che gli autori, che citavano que’ versi, ne svecchiassero

le forme.

[29] _Defrudo, audibam, caldus, repostus; sis_ e _sos_ per _suis_ e

_suos; periclum, vinclum, seclum_.

[30] _Volup, facul, luxu, vivtu, sati, priu_.

[31] _Conia_ per _ciconia, momen_ per _monumentum, dein_ per _deinde_.

[32] _Stlis, stlocus, stlatus, gnatus — foretis, frucmentum, trabes,

ips — exempleu, sale — postidea, mavolo, donicum_.

[33] Come _anquinæ_ corde; _aplude_ suono; _aqualis_ gocciolatojo;

_aquula_ diminutivo di acqua; _axicia_ forbici; _bucco_ scroccone;

_bulga_ borsa; _bustirapus_ chi tutto arrischia per denaro; _capronæ_

il ciuffo; _casteria_ arsenale; _carinarius_ e _flammearius_ tintore

in giallo e in rosso; _conspicillum_ vedetta; _cordolium_ cordoglio;

_dividia_ dolore; _estrix_ goloso; _fala_ torre di legno; _famigerator_

novellatore; _grallator_ che va sui trampoli; _hamiota_ pescatore

coll’amo; _legirupa_ violator della legge; _lenulus_ ruffianello;

_limbolarius_ fabbricatore di frangie; _linteo_ tesserandolo; _luca

bos_ elefante; _mando_ pacchione; _mantellum_ mantello; _mellinia_

idromele; _ocris_ montagna erta; _offerumentum_ offerta; _perduellis_

nemico; _petimen_ guidalesco; _perlecebra_ allettativo; _petro_

villano; _proseda_ meretrice; _sedentarius_ calzolajo; _statutus_ uomo

di gran prosopopea; _struix_ costruzione; _suppromus_ sotteconomo;

_suras_ piccolo; _sutela_ furberia; _temetum_ vino; _tenus_ laccio;

_terginum_ frusta; _trico_ malpaga; _vesperugo_ stella della sera.

Probabilmente dicevasi _or_ e _ura_ per _urbs_, conservato in _subura_

sobborgo e in _Orvieto_. Tacio i nomi speciali di abiti, per avventura

dismessi, o di mestieri o di storia naturale, che ai successivi non

venne occasione di nominare.

[34] _Architecton_ per _architectus, batiola_ da βάτιον, _gaulus_

da γαυλός, _alophania_ da ἀλοφανής bugiardo, _horæum_ da ὡραῖον,

_incloctor_ da κλωγμής frustatore, _lepada_ da λέπας, _madulsa_ da

μάδαν briaco, ecc.

[35] _Argentienterebronides, dammigeruli, dentufrangibula,

feritribaces, flagritribæ, gerulifigulus, nucifrangibula, oculicrepidæ,

parenticida, plagipatidæ, sandaligerulæ, subiculumfragri_, ecc.

[36] Come _crucius_ che crucia, _deliquus, dierectus, helleborosus,

exsinceratus, gravastellus, inaniloquus, labosus, macellus,

malacus, medioximus munis_ (da cui _immunis_), _oculissimus, privus,

stultividus, voluptabilis_.

[37] _Assiduus_ significava ricco, non derivandolo da _ad-sedeo_,

ma _ab assibus duendis_; _cupidus_ desiderabile, _curiosus_ magro,

_immemorabilis_ attivamente per chi non vuol parlare, _incredibilis_

che non merita fede, _intestabilis_ senza testicoli, _superstitiosus_

che predice l’avvenire.

[38] _Abjugo_ separo; _averrunco_ averto; _alludio_ alludo; _ambabedo_

circumquaque arrodo; _betere_ ire; _cæcultare_ male videre; _calvire_

frustare; _cuperare_ aggrottar le ciglia; _causificari_ accusare;

_cette_ cedite; _cicurare_ mansuefare; _collabescere_ dimagrare;

_collutulare_ gettar nel fango; _compotire_ compotem facere;

_concenturiare_ colligere; _concipilare_ compilare; _convasare,

corvitare_ circumspicere; _deartuare_ smembrare; _dejuvare_ contrario

di _juvare; delicare_ indicare; _depucere_ cædere; _dispennere_

exspendere; _elevit_ maculavit; _elinguare, esitare, mangiare,

exdorsuare, frigullire_ e _vitulari_ trasalire; _fuo_ sum; _gnarigo_

narro; _imbito_ ineo; _inconciliare_ negativo di conciliare; _inforare_

trarre al foro; _lamberare_ scindere; _lapire_ indurire; _lurcare_

mangiar ingordo; _mutire_ parlare; _obscavare_ essere di mal augurio;

_obsipare_ aspergere; _obsarduit_ obsolevit; _accentare_ ingiuriare;

_paritare_ parare; _præstinare_ emere; _protollere_ differire;

_quiritare_ clamare; _redhostire_ gratiam referre; _regrescere_

crescere; _repedare_ recedere; _sordare_ intelligere; _succussare_

sursum excutere; _curvare_ circumdare; _verunco_ verto.... Oltre alcuni

affatto greci, _badizare, clepere, parpagare, imbulbitare, patrissare,

protelare_...

[39] _Arbitro, aucupo, auspico, cohorto, congredio, consolo, contemplo,

cuncto, digno, elucto, expergisco_, ecc.

[40] _Ætatem_ per _diu, ampliter, antidhac, assulatim, astu_ per

_astute, eccere_ per _ecce, fabre, facul, difficul, furatim_ per

_furtim; insanum_ per _valde, minutabiliter, nox_ per _noctu, nullus_

per _non, numero_ per _nimium cito, pauxillisper, perpetem, postidea,

præfiscine, prognariter, prossinam, publicitus, quamde, simuli, unose_

per _simul, pollutum, tapper_ per _cito, tuatim, vicissatim_.

[41] _Adire manum alicui; gallam bibere ac rugas conducere ventri;

cædere sermones; colere vitam; quadrupedem constringere; dapinare

victum; dare bibere; suum defrudare genium; herbam dare; follitim

ductitare; paratim ductare; emungere aliquem argento; ex aliquo

crepitum polentarium exciere; exporgere frontem; curculiunculos minutos

fabulari; expeculiatus fieri; fraudem frausus est; musa loqui; datatim

ludere; obsipare aquulam; obtrudere palpum; ornare fugam; os occillare;

percutere animum; sub vitam prœliari; sermonem sublegere; fulmentas

suppingere soccis; thermopotro gutturem; pugilice et athletice valere;

asyarebolum venire; de symbolis esse; æstive viaticari_.

[42] _Opus habere, clari genus, animum conversi, lætus animi miles,

modicus pecuniæ, canere tibiis, bonus militia_ son tutti di Tacito,

come _amare_ per _solere_. Aggiungi _analogia, barbarismus, hetæria,

monopolium, apologare_ da ἀπολογεῖν per _rejicere, malacizo_ da

μαλακίζω, _moror_ impazzare.

[43] Nuove voci sarebbero _breviarium, dormitorium, conversatio,

gratitudo ed ingratitudo, inquisitio, ligatura, adversitas, nimietas,

puerilitas, summitas, superfluitas, voracitas, salvator, sustentaculum,

diflugium:_ gli aggettivi _amanuensis, exurdatus, famigeratus,

fænebris, fictitius, frigidarius, immaculatus, indubius, inerrabilis,

infruitus, intelligibilis, invisibilis, lapsabundus, lychnobius,

neutralis, occallatus, præsentaneus, rationabilis, rationalis,

rorulentus, sapidus, segrex, spontaneus, stigmosus, superciliosus,

valetudinarius, visibilis_; i superlativi _fidissimus, piissimus,

prudentissimus_; i verbi _adunare, annodare, auctitare, collatrare,

columbare, confiscare, corrotundare, crucifigere, explantare,

extimare, molestare, nepotari, remediare, restaurare, sagittare_; i

composti _transmutatio, coæqualis, conversari, imprecari, concivis,

conterraneus_, se pure si ha a leggere così in Plinio. _Hactenus_

si usò anche pel tempo; _adhuc_, che significa sinora, adoprossi

per anche adesso; _interim_ per _interdum, subinde_ per spesso; e

nuovi _aliquatenus, clamose, exacte, favorabiliter, obiter, recenter,

specialiter, insimul, neoterice, adducte_ per _severe, an an_ invece di

_utrum..... an_.

[44] TACITO, _Ann._, V. 6; VI. 8.

[45] _Audentia, æmulatus, consortium, corporalis, crepax, nutricius,

occidentalis, orientalis, perniciabilis, rubeus, sternutatio,

superfluus, vaticinium, viror, voluptuosus_, ove i precedenti dicevano

_audacia, æmulatio, consortio, corporeus, crepans, nutricatus,

occidens, oriens, pernicialis, rufus, sternutamentum, superfluens,

vaticinatio, virilitas, voluptuarius_.

[46] _Invidere alicui rei_ per _aliquid; versari circa rem_ per _in re;

quod me attinet_ per _quod ad me; egredi urbem_ per _urbe; adipisci

alicujus rei; adversari aliquid; benedicere quemquam; jubere alicui;

pœnitentiam agere_ assoluto.

[47] _Ep._ 39. Hæc quæ nunc vulgo _breviarium_ dicitur, olim, CUM

LATINE LOQUERENTUR, _summarium_ vocabatur.

[48] _Ep._ 58.

[49] Asilo, sive tabanum dici placet. _Nat. hist._, II. 28, 34.

[50] _Ad Lucilium_, 114.

[51] XIII, 27.

[52] _Inst. orat._, I. 9.

[53] ISIDORO, _Etym._ I. 32.

[54] CICERONE _in Bruto_, 58.

[55] _De orat._, III. 10.

[56] XIII. 6.

[57] _De vita beata_.

[58] Altri in Cicerone notarono _multissimus, tornare, vietum,

compromissum, inantediem, indolentia, nigror, rotundare, sequestrium,

cancelli, suspiciosus, laboriosus, ordinare, procrastinare, quadrare_,

ecc. Vedi _Cicero a calumniis vindicatus_, cap. VII.

[59] XIX, 13.

[60] _Major pars Italia ruido utitur pilo_. Nat. hist., 18. 10.

[61] Tertulliano ha anche _vasit_. Il nostro verbo _andare_, tanto

eteroclito, che trarrebbero da ἀντάω vo incontro, ha forse origine

dall’_adnare_, che Papía interpreta per _venire_, e che derivasi da

_nare_ nuotare, come arrivare da _riva_; e che, in alcuni dialetti

e nel provenzale, pronunziasi _anare_. Potrebbe anche trarsi da

_ambulare_, che nel basso latino usavasi per andare; onde nel Vangelo,

_tolle grabatum tuum et ambula_, e nel Codice longobardo _ad maritum

ambulare_; o meglio da _aditare_, frequentativo di _adire_: e che

troviamo in Ennio (_ad eum aditavere_).

[62] _Me me adsum qui feci_ è di Virgilio: e il milanese anche oggi

direbbe _Mi mi: son staa mi_.

[63] _Mica_ per negazione, in qualche volgare _negot, negotta_, doveano

certo vivere nel latino; come _flocci facere, non pili facere_, così

_non micæ, non guttæ_. Il primo è conservato nel valacco _nemic, ne

mica_; l’altro nel romancio _ne gutta_. Da questo _gutta_ viene il

_vergotta_ lombardo, qualche cosa, dove sentesi la radice di _veruno_.

[64] _Inst. or._, I. 5. In un’iscrizione pubblicata dal Marini Gaetano,

pag. 193, nº 169 leggiamo _Irene defuncta est annorum decedocto_.

[65] Totus pene mutatus est sermo. _De inst. or._, VIII. 3. Il

grammatico Diomede parla di scrittori _qui rusticitatis enormitate,

incultique sermonis ordine sauciant, imo deformant examussim normatam

orationis integritatem, positumque ejus lumen infuscant ex arte

prolatum_. De oratione, lib. I. prol.

[66]

_Tityre, si toga calda tibi est, quo tegmine fagi?_...

_Dic mihi, Dameta, cujum pecus, anne latinum?_

_Non, verum Ægonis; nostri sic rure loquuntur._

Questa graziosa parodia è riferita da Donato nella vita di Virgilio.

[67] _Præcepta latine loquendi puertiis doctrina tradit. — Non tam

præclarum est scire latine, quam turpe nescire._

[68] _Cum sit quædam certa vox romani generis urbisque propria, in qua

nihil offendi, nihil displicere, nihil animadverti possit, nihil sonare

aut olere peregrinum, hanc sequamur; neque solum rusticam asperitatem,

sed etiam peregrinam insolentiam fugere discamus._ De oratore, III. 12.

[69]

_Munda sed e medio, consuetaque verba, puellæ_

_Scribite: sermonis publica forma placet_

_Ah! quoties dubius scriptis exarsit amator,_

_Et nocuit formæ barbara lingua bonæ._

Ars. am., III. 489.

[70]

_Sic maternus avus dixerit atque avia._

CATULLO, 84.

[71] _Sexto casu qui est proprius; Latineis enim non est casus alius_.

De L. L., I. 9. _Declinatio inducta est in sermones..... utili et

necessaria de causa_, I. 3.

[72] N. A., IX. 13.

[73] N. A., XVII. 2 e 7.

[74] XII. 2.

[75] II. 6.

[76] Sopra la duplice lingua dei Latini, dopo Leonardo Aretino che

diceva: _Pistores et lanistæ et hujusm_odi turba sic intellexerunt

oratoris verba, ut nunc intelligunt missarum solemnia: (ep. VI. p.

273); e il Poggio nella Dissertazione convivale: _Utrum priscis Romanis

latina lingua omnibus communis fuerit, an alia doctorum virorum alia

plebis et vulgi_, vedansi:

HERMANN, _De latinitate plebeja ævi ciceroniani_.

PHILMAN, _Romanus bilinguis, sive dissertatio de differentia linguæ

plebejæ et rusticæ, tempore Augusti, a sermone honestiore hominum

urbanorum_.

HAGEDORN, _De lingua Romanorum rustica_.

FER. WINKELMANN, _Ueber die Umganzsprache der Römer_.

CELSO CITTADINI, _Della vera origine della nostra lingua_.

Il dotto Bartio non metteva dubbio sulla differenza del parlare comune

dal latino scritto: _Veterum Latinorum in loquendo longe aliam linguam

fuisse quam quæ a nobis usu frequentatur, dubium minime esse debet_.

Advers., lib. XIII. c. 2.

In senso contrario l’Orioli nel _Giornale Arcadico_ del 1855 pose un

articolo di affettata erudizione, «Che il latino rustico è falsamente

creduto essere, con forme poco mutate, lo stesso che il nostro volgare

italiano». Nulla vi ho appreso: bensì molto da MAFFEI SCIPIONE, _Verona

illustrata_, tom. II. p. 540 e segg.; GIO. GALVANI, _Delle genti e

delle favelle loro in Italia_ (Firenze 1849); SEB. CIAMPI, _De usu

linguæ latinæ saltem a sæculo quinto_; DOMENICO BARSOCCHINI, _Sullo

stato della lingua in Lucca avanti il Mille_ (Lucca 1830).

[77] Questo fenomeno si riproduce anche oggi fra gli Arabi, dove la

lingua del Corano è sol propria della letteratura, e fra gli Armeni,

ove l’haikano si usa solo nelle scuole.

[78] _De orthogr._, cap. I.

[79] Cerca l’_Index_ del Grutero.

[80] _De verb. signif._, XVI.

[81] Fra altri vedi SCHUCHARDT, _Der Vokalismus des vulgärlateins_.

Lipsia 1866.

[82] V. GARRUCCI. _Inscriptions gravées au trait sur les murs de

Pompei_, e ARM. a GUERICKE, _De lingua vulgaris reliquiis apud

Petronium et inscriptionibus parietariis pompejanis_. Lipsia 1875.

[83] _Novus thesaurus_, vol. IV. pag. 1829.

[84] _Bullett. di archeol. cristiana_, anno v. 78.

[85] E nel _Corpus Inscript. Græc._, nº 6710, vedesi Ζουλιαε per

_Juliæ_ in epigrafe pagana: _Zesus_ per _Jesus_ è in Boldetti, pagg.

194, 205, 208, 266.

[86] Bottari, Pitture, tom. II. tav. 112.

[87] Quando il generale La Romana riconduceva verso la patria il corpo

di Spagnuoli che Napoleone l’avea costretto menare in Pomerania,

i professori di Gottinga vollero festeggiarlo con un’accademia.

Recitarongli anche un indirizzo in latino, ma egli dichiarò non poter

rispondere, perchè non capiva il tedesco.

La discordanza fra la pronunzia e la scrittura nasce o dal mancare

segni che esprimano certi suoni, o dall’essersi alterata la pronunzia.

Ciò rende probabile che in Francia si pronunciasse anticamente come

ora si scrive: e ciò rendesi più credibile da chi oda in Piemonte

proferirsi _autr, aut_.

[88] È notevole che san Girolamo avverte che la sua traduzione

diversificherà dalle precedenti, ma che mal lo appunterebbero quei

maligni, che, mentre chiedono piaceri sempre nuovi, sol nello studio

delle Scritture prediligono il sapore antico. _Editio mea a veteribus

discrepant... Perversissimi homines! cum semper novas expetunt

voluptates... in solo studio Scripturarum veteri sapore contenti sunt_.

Pref. ai Salmi.

La traduzione latina della Bibbia anteriore a san Girolamo, detta

l’italica, vorrebbe porsi verso il 185 dopo Cristo, cioè imperando

Commodo, pontificando Vittore. Alcuni, e particolarmente il Tischendorf

nel _Nuovo Testamento_ stampato a Lipsia il 1864, la credono fatta

in Africa, atteso che in Italia usavasi comunemente la lingua greca:

opinione sostenuta dal Wiseman, dal Lachman, dal Ranch, dal Lahir.

I loro argomenti non mi persuadono.

I. Sant’Agostino, africano, la chiama _itala_.

II. Il Wiseman ne adduce prove filologiche, perchè quella versione

ridonda di modi antiquati, i quali sogliono ritenersi viepiù nelle

provincie lontane dalla capitale. Tali sarebbero i verbi deponenti

in significato passivo (_hostiis promeretur Deus_. Hebr., XIII.

16): composizioni di verbi col _super; superædifico, superexalto_,

o coll’_in_ come _intentator_: i verbi in _ifico_, come _mortifico_

per uccido, _vivifico, clarifico, magnifico_ ecc.: altre composizioni

rozze, come _multiloquium, stultiloquium, sapientificat_, e

terminazioni in _osus_, come _herniosus, ponderosus_; inusitate

costruzioni di verbi, come _dominor_ col genitivo, _zelare_

coll’accusativo, _faciam vos fieri piscatores hominum_ (Matt., IV

19); mutazioni di tempi, _cum complerentur dies pentecostes_ invece

di _completi essent_, e in san Luca: Ad faciendam _misericordiam cum

patribus nostris et_ memorari _testamenti sui_. Il Maj, il Rancke,

il Vercellone, il Cavedoni notarono nella versione itala moltissime

voci non usate da classici, e il De Vit le raccolse nella ristampa del

_Lexicon totius latinitatis_:

_Retia_ rete

_abiutus_

_advenio_ accadere

_ascella_

_maletracto_

_manna_ manata

_martulus_ martello

_prendo_

_regalía_

_satullus_

_combino_ congiungere

_glorio_ lodare

_scamellum_ scannello

_boletarium_ catino

_altarium_ altare;

forme grammaticali errate, _plaudisti, avertuit, odiet, odiunt,

odivi, lignum viridem, demolient_ per _demolientur, sepelibit, eregit,

prodiet, prævarico_ per _prævaricor, partibor, metibor, exiam, exies,

perient, scrutabitis, abstulitum est_. Ma tutto ciò perde valore

ove si ammetta con noi la persistenza d’un parlar vulgare, distinto

dal letterario, in Roma stessa; aggiungendo che questi modi e queste

enallagi riscontransi talora o in Plauto o nei più antichi. Il Cavedoni

(_Saggio sulla latinità biblica dell’antica vulgata itala_. Modena

1860) prova col Simom, col Westenio, col Millio, col Griesbach, col

Martianay, coll’Hug, non presentar essa versione alcun carattere che

sforzi a crederla africana: al più, concedendo fosse eseguita a Roma da

qualche africano.

III. Tertulliano (_de Præscript._, c. 36) dice che la fede penetrò in

Africa _in un colle sacre Scritture_ per opera della Chiesa romana.

Occorrerebbero prove più dirette per mostrare che queste Scritture

v’andarono in greco, e per dar ragione dell’esser dappertutto chiamata

itala quella versione, se fosse venuta dall’Africa. In Africa poi il

latino era stato introdotto dai soldati romani, i quali doveano parlar

la lingua popolare, anzichè la classica: talchè, se anche potesse

provarsene l’origine africana, nulla pregiudicherebbe al nostro

assunto. Al quale serve un passo d’oro di sant’Agostino, _De doctr.

Christiana_, l. II. c. 15, n. 21: _Tanta est vis consuetudinis etiam

ad discendum, ut, qui in Scripturis sanctis quodammodo nutriti et

educati sunt, magis alias locutiones mirentur, easque_ minus latinas

putent _quam illas quas in Scripturis didicerunt, neque in latinæ

linguæ auctoribus reperiuntur_. Ecco già allora la distinzione fra il

latino classico e il popolare che diveniva ecclesiastico. Esso Agostino

nota spesso nella Vulgata espressioni che _non sunt in consuetudine

literaturæ nostræ_, o _magis exigit nostræ locutionis consuetudo_ (_De

locutionibus Scripturarum_). Così appunta il _mane simul ut oritur sol_

manicabis; e dice: Manicabis _latinum verbum esse mihi non occurrit_.

Eppure, nel senso di levarsi di buon mattino, trovasi nell’antico

scoliaste di Giovenale. Altrove appunta il _florierat_ e _floriet_,

eppure si trovano senza osservazioni in Ilario (_in Psal._ 133); e in

un’iscrizione metrica di Magonza si legge, _Rosa simul_ florivit _et

statim perit_. Sicchè le attenzioni di sant’Agostino sulla latinità

della Vulgata voglionsi intendere come relative al latino classico.

Ed egli stesso (contro Fausto Manicheo, IX. 2) vuole si ricorra _ad

veriora exemplaria_ della Bibbia, e tali esser quelli della Chiesa

romana, _unde ipsa doctrina commeavit_.

[89] Vedi DOM MARTIN, _Explications de plusieurs textes difficiles de

l’Écriture_.

Herman Rönsch, _Itala und Vulgata_. Marburg 1875, mostra la grande

influenza di queste due versioni sulla civiltà e gli studj in

Occidente, e sulla trasformazione delle lingue.

[90] Allora troviamo _acedia_ e _acidia; agon_ per agonia; _angariare_

per costringere: _anathema, anatomia, apocrisarius, blasphemare

camelasia_ carica di mantenere i camelli; _blatta_ per porpora;

_canceroma_ per carcinoma; _chaos; decaprotia_ dieci primi, _diabolus,

elogiare, enlogium, hypocrisis, idolatria, neotericus, plasma,

sitarcia_ provvigione pei vascelli, _sitona_ intendente alla compra

dei grani, ecc. ecc., _mastigare_ (μαστιγῶ), come pure _abominatio,

beatitudines_ in plurale, _burgus, capitatio, cervicositas_

caparbietà, _collurcinatio_ per _comissatio, computus, concupiscentia,

consistorium, constellatio, creatura, cuprum, desitudo, desolatio,

dominicum_ per templum, _exibitor, figmentum, habitaculum, hortolanus,

incentivum, incentor, incolatus, infeminium_ e _fœminal, inordinatio,

juratio e juramentum, latrunculator, legulus, localitas, magistratio,

matricula, mediator, notoria_ lettera, _partecipatio, prævalentia,

protectio, rectitudo, sanctimonium, sufficientia, triumphator_, ecc. E

ciò oltre le voci cristiane di _abyssus, agape, anastasis, apostata,

baptizare, cœnobium, catholicus, clericus, eleemosyna, eremita,

ethnicus, gehenna, laicus, martyr, monasterium, orthodoxus, papa,

propheta, protoplastes_ primo creato, _scandalum_, ecc. E sant’Agostino

scrive _pausare arma josum_, posar giù le armi.

[91] Quum ipsa latinitas et regionibus quotidie mutetur et tempore.

_Comm. in ep. ad Galatas_, II. prol.

[92] Volo, pro legentis facilitate, abuti sermone vulgato. _Ep. ad

Fabiolam_.

Sant’Agostino, _Et potui illud dicere cum tracto vobis: sæpe enim et

verba non latina dico ut vos intelligatis_ (Enarr. in Psalm., 123, 8).

_Sic enim potius loquamur; melius est reprehendant nos grammatici, quam

non intelligant populi_ (In Ps., 138, 20. 8).

[93] È a vedere con che ginnasiale compunzione David Runkenio

(_Prefazione al lessico latino-belgico di G. Sheller_. Leida 1789) si

lagni dello stile di Tertulliano: _Fecit hic quod ante eum arbitror

fecisse neminem. Etenim, cum in aliorum vel summa infantia appareat

tamen voluntas et conatus bene loquendi, hic, nescio qua ingenii

perversitate, cum melioribus loqui noluit, et sibimet ipse linguam

finxit, duram, horridam, Latinisque inauditam, ut non mirum sit per

eum unum plura monstra in linguam latinam, quam per omnes scriptores

semibarbaros esse invecta. Ecce tibi indicem atrum paucorum e multis

verborum qua viris doctis non puduit in lexica recepisse:_ Accendo

_pro lanista_, captatela _pro captatio_, diminoro _pro diminuo_,

extremissimus, inuxorius, irremissibilis, libidinosus gloriæ,

_pro cupidus gloriæ_, linguatus, multinubentia _pro polygamia_,

multirorantia, noscibilis, nolentia, nullificamen _pro contemptus_,

obsoleto _pro obsoletum reddo_, olentia _pro odor_, pigrissimus,

postumo _pro posterior sum_, polentator, recapitulo, renidentia,

speciatus, templatim, temporalitas, virginor, visualitas _pro facultas

videndi_, viriosus _pro viribus præstans_.

[94] _Historiographus, psalmographus, antecantamentum, suppedaneum,

mundipotens, semijejunus, justificare, glorificare, congaudere_ e

simili; _multilaudus, multiscius, multivira_ e simili; _disunire,

abbreviare, exambire, compatior, compeccator, confœderatus,

superintendens, multimodus, urbicremus, ventriloquus, unigenitus,

deificus, ludivagus, parvipendulus, oviparus, blandificus, docticanus,

inaccessibilis, incarnatio_.

Storia degli Italiani, vol. 15 (di 15) · 第 24 / 27 段