dell’_o_, e nelle monete della media e bassa Italia, nelle quali
Eckhel (_Doctrina numm. vet._, I. 127) notò _Aisernino, Aquino, Arimno,
Caleno, Cozano, Hampano, Messano, Paestano, Recino, Romano, Suesano,
Tiano_. — Prisciano scrive al contrario: _O aliquot Italia civitates,
teste Plinio, non habebant, sed loco ejus ponebant_ U, _et maxime Umbri
et Tusci_. Nelle Tavole Eugubine troviamo colle terminazioni moderne
_poi_ per _postquam, pane, capro, porco, bue, atro, ferina, sonito_.
[28] Vedi SCHUELTE, _De Cnæo Nævio poeta_. Wurzburg 1841.
Q. ENNII _poetæ vetustissimi fragmenta quæ supersunt ab_ HIERONYMO
COLUMNA _conquisita, disposita et explicata_. Amsterdam 1808.
ORELLI, _Eclogæ poetarum latinorum_. Zurigo 1833.
EGGER, _Latini sermonis vetustioris reliquiæ selectæ_.
È probabile che gli autori, che citavano que’ versi, ne svecchiassero
le forme.
[29] _Defrudo, audibam, caldus, repostus; sis_ e _sos_ per _suis_ e
_suos; periclum, vinclum, seclum_.
[30] _Volup, facul, luxu, vivtu, sati, priu_.
[31] _Conia_ per _ciconia, momen_ per _monumentum, dein_ per _deinde_.
[32] _Stlis, stlocus, stlatus, gnatus — foretis, frucmentum, trabes,
ips — exempleu, sale — postidea, mavolo, donicum_.
[33] Come _anquinæ_ corde; _aplude_ suono; _aqualis_ gocciolatojo;
_aquula_ diminutivo di acqua; _axicia_ forbici; _bucco_ scroccone;
_bulga_ borsa; _bustirapus_ chi tutto arrischia per denaro; _capronæ_
il ciuffo; _casteria_ arsenale; _carinarius_ e _flammearius_ tintore
in giallo e in rosso; _conspicillum_ vedetta; _cordolium_ cordoglio;
_dividia_ dolore; _estrix_ goloso; _fala_ torre di legno; _famigerator_
novellatore; _grallator_ che va sui trampoli; _hamiota_ pescatore
coll’amo; _legirupa_ violator della legge; _lenulus_ ruffianello;
_limbolarius_ fabbricatore di frangie; _linteo_ tesserandolo; _luca
bos_ elefante; _mando_ pacchione; _mantellum_ mantello; _mellinia_
idromele; _ocris_ montagna erta; _offerumentum_ offerta; _perduellis_
nemico; _petimen_ guidalesco; _perlecebra_ allettativo; _petro_
villano; _proseda_ meretrice; _sedentarius_ calzolajo; _statutus_ uomo
di gran prosopopea; _struix_ costruzione; _suppromus_ sotteconomo;
_suras_ piccolo; _sutela_ furberia; _temetum_ vino; _tenus_ laccio;
_terginum_ frusta; _trico_ malpaga; _vesperugo_ stella della sera.
Probabilmente dicevasi _or_ e _ura_ per _urbs_, conservato in _subura_
sobborgo e in _Orvieto_. Tacio i nomi speciali di abiti, per avventura
dismessi, o di mestieri o di storia naturale, che ai successivi non
venne occasione di nominare.
[34] _Architecton_ per _architectus, batiola_ da βάτιον, _gaulus_
da γαυλός, _alophania_ da ἀλοφανής bugiardo, _horæum_ da ὡραῖον,
_incloctor_ da κλωγμής frustatore, _lepada_ da λέπας, _madulsa_ da
μάδαν briaco, ecc.
[35] _Argentienterebronides, dammigeruli, dentufrangibula,
feritribaces, flagritribæ, gerulifigulus, nucifrangibula, oculicrepidæ,
parenticida, plagipatidæ, sandaligerulæ, subiculumfragri_, ecc.
[36] Come _crucius_ che crucia, _deliquus, dierectus, helleborosus,
exsinceratus, gravastellus, inaniloquus, labosus, macellus,
malacus, medioximus munis_ (da cui _immunis_), _oculissimus, privus,
stultividus, voluptabilis_.
[37] _Assiduus_ significava ricco, non derivandolo da _ad-sedeo_,
ma _ab assibus duendis_; _cupidus_ desiderabile, _curiosus_ magro,
_immemorabilis_ attivamente per chi non vuol parlare, _incredibilis_
che non merita fede, _intestabilis_ senza testicoli, _superstitiosus_
che predice l’avvenire.
[38] _Abjugo_ separo; _averrunco_ averto; _alludio_ alludo; _ambabedo_
circumquaque arrodo; _betere_ ire; _cæcultare_ male videre; _calvire_
frustare; _cuperare_ aggrottar le ciglia; _causificari_ accusare;
_cette_ cedite; _cicurare_ mansuefare; _collabescere_ dimagrare;
_collutulare_ gettar nel fango; _compotire_ compotem facere;
_concenturiare_ colligere; _concipilare_ compilare; _convasare,
corvitare_ circumspicere; _deartuare_ smembrare; _dejuvare_ contrario
di _juvare; delicare_ indicare; _depucere_ cædere; _dispennere_
exspendere; _elevit_ maculavit; _elinguare, esitare, mangiare,
exdorsuare, frigullire_ e _vitulari_ trasalire; _fuo_ sum; _gnarigo_
narro; _imbito_ ineo; _inconciliare_ negativo di conciliare; _inforare_
trarre al foro; _lamberare_ scindere; _lapire_ indurire; _lurcare_
mangiar ingordo; _mutire_ parlare; _obscavare_ essere di mal augurio;
_obsipare_ aspergere; _obsarduit_ obsolevit; _accentare_ ingiuriare;
_paritare_ parare; _præstinare_ emere; _protollere_ differire;
_quiritare_ clamare; _redhostire_ gratiam referre; _regrescere_
crescere; _repedare_ recedere; _sordare_ intelligere; _succussare_
sursum excutere; _curvare_ circumdare; _verunco_ verto.... Oltre alcuni
affatto greci, _badizare, clepere, parpagare, imbulbitare, patrissare,
protelare_...
[39] _Arbitro, aucupo, auspico, cohorto, congredio, consolo, contemplo,
cuncto, digno, elucto, expergisco_, ecc.
[40] _Ætatem_ per _diu, ampliter, antidhac, assulatim, astu_ per
_astute, eccere_ per _ecce, fabre, facul, difficul, furatim_ per
_furtim; insanum_ per _valde, minutabiliter, nox_ per _noctu, nullus_
per _non, numero_ per _nimium cito, pauxillisper, perpetem, postidea,
præfiscine, prognariter, prossinam, publicitus, quamde, simuli, unose_
per _simul, pollutum, tapper_ per _cito, tuatim, vicissatim_.
[41] _Adire manum alicui; gallam bibere ac rugas conducere ventri;
cædere sermones; colere vitam; quadrupedem constringere; dapinare
victum; dare bibere; suum defrudare genium; herbam dare; follitim
ductitare; paratim ductare; emungere aliquem argento; ex aliquo
crepitum polentarium exciere; exporgere frontem; curculiunculos minutos
fabulari; expeculiatus fieri; fraudem frausus est; musa loqui; datatim
ludere; obsipare aquulam; obtrudere palpum; ornare fugam; os occillare;
percutere animum; sub vitam prœliari; sermonem sublegere; fulmentas
suppingere soccis; thermopotro gutturem; pugilice et athletice valere;
asyarebolum venire; de symbolis esse; æstive viaticari_.
[42] _Opus habere, clari genus, animum conversi, lætus animi miles,
modicus pecuniæ, canere tibiis, bonus militia_ son tutti di Tacito,
come _amare_ per _solere_. Aggiungi _analogia, barbarismus, hetæria,
monopolium, apologare_ da ἀπολογεῖν per _rejicere, malacizo_ da
μαλακίζω, _moror_ impazzare.
[43] Nuove voci sarebbero _breviarium, dormitorium, conversatio,
gratitudo ed ingratitudo, inquisitio, ligatura, adversitas, nimietas,
puerilitas, summitas, superfluitas, voracitas, salvator, sustentaculum,
diflugium:_ gli aggettivi _amanuensis, exurdatus, famigeratus,
fænebris, fictitius, frigidarius, immaculatus, indubius, inerrabilis,
infruitus, intelligibilis, invisibilis, lapsabundus, lychnobius,
neutralis, occallatus, præsentaneus, rationabilis, rationalis,
rorulentus, sapidus, segrex, spontaneus, stigmosus, superciliosus,
valetudinarius, visibilis_; i superlativi _fidissimus, piissimus,
prudentissimus_; i verbi _adunare, annodare, auctitare, collatrare,
columbare, confiscare, corrotundare, crucifigere, explantare,
extimare, molestare, nepotari, remediare, restaurare, sagittare_; i
composti _transmutatio, coæqualis, conversari, imprecari, concivis,
conterraneus_, se pure si ha a leggere così in Plinio. _Hactenus_
si usò anche pel tempo; _adhuc_, che significa sinora, adoprossi
per anche adesso; _interim_ per _interdum, subinde_ per spesso; e
nuovi _aliquatenus, clamose, exacte, favorabiliter, obiter, recenter,
specialiter, insimul, neoterice, adducte_ per _severe, an an_ invece di
_utrum..... an_.
[44] TACITO, _Ann._, V. 6; VI. 8.
[45] _Audentia, æmulatus, consortium, corporalis, crepax, nutricius,
occidentalis, orientalis, perniciabilis, rubeus, sternutatio,
superfluus, vaticinium, viror, voluptuosus_, ove i precedenti dicevano
_audacia, æmulatio, consortio, corporeus, crepans, nutricatus,
occidens, oriens, pernicialis, rufus, sternutamentum, superfluens,
vaticinatio, virilitas, voluptuarius_.
[46] _Invidere alicui rei_ per _aliquid; versari circa rem_ per _in re;
quod me attinet_ per _quod ad me; egredi urbem_ per _urbe; adipisci
alicujus rei; adversari aliquid; benedicere quemquam; jubere alicui;
pœnitentiam agere_ assoluto.
[47] _Ep._ 39. Hæc quæ nunc vulgo _breviarium_ dicitur, olim, CUM
LATINE LOQUERENTUR, _summarium_ vocabatur.
[48] _Ep._ 58.
[49] Asilo, sive tabanum dici placet. _Nat. hist._, II. 28, 34.
[50] _Ad Lucilium_, 114.
[51] XIII, 27.
[52] _Inst. orat._, I. 9.
[53] ISIDORO, _Etym._ I. 32.
[54] CICERONE _in Bruto_, 58.
[55] _De orat._, III. 10.
[56] XIII. 6.
[57] _De vita beata_.
[58] Altri in Cicerone notarono _multissimus, tornare, vietum,
compromissum, inantediem, indolentia, nigror, rotundare, sequestrium,
cancelli, suspiciosus, laboriosus, ordinare, procrastinare, quadrare_,
ecc. Vedi _Cicero a calumniis vindicatus_, cap. VII.
[59] XIX, 13.
[60] _Major pars Italia ruido utitur pilo_. Nat. hist., 18. 10.
[61] Tertulliano ha anche _vasit_. Il nostro verbo _andare_, tanto
eteroclito, che trarrebbero da ἀντάω vo incontro, ha forse origine
dall’_adnare_, che Papía interpreta per _venire_, e che derivasi da
_nare_ nuotare, come arrivare da _riva_; e che, in alcuni dialetti
e nel provenzale, pronunziasi _anare_. Potrebbe anche trarsi da
_ambulare_, che nel basso latino usavasi per andare; onde nel Vangelo,
_tolle grabatum tuum et ambula_, e nel Codice longobardo _ad maritum
ambulare_; o meglio da _aditare_, frequentativo di _adire_: e che
troviamo in Ennio (_ad eum aditavere_).
[62] _Me me adsum qui feci_ è di Virgilio: e il milanese anche oggi
direbbe _Mi mi: son staa mi_.
[63] _Mica_ per negazione, in qualche volgare _negot, negotta_, doveano
certo vivere nel latino; come _flocci facere, non pili facere_, così
_non micæ, non guttæ_. Il primo è conservato nel valacco _nemic, ne
mica_; l’altro nel romancio _ne gutta_. Da questo _gutta_ viene il
_vergotta_ lombardo, qualche cosa, dove sentesi la radice di _veruno_.
[64] _Inst. or._, I. 5. In un’iscrizione pubblicata dal Marini Gaetano,
pag. 193, nº 169 leggiamo _Irene defuncta est annorum decedocto_.
[65] Totus pene mutatus est sermo. _De inst. or._, VIII. 3. Il
grammatico Diomede parla di scrittori _qui rusticitatis enormitate,
incultique sermonis ordine sauciant, imo deformant examussim normatam
orationis integritatem, positumque ejus lumen infuscant ex arte
prolatum_. De oratione, lib. I. prol.
[66]
_Tityre, si toga calda tibi est, quo tegmine fagi?_...
_Dic mihi, Dameta, cujum pecus, anne latinum?_
_Non, verum Ægonis; nostri sic rure loquuntur._
Questa graziosa parodia è riferita da Donato nella vita di Virgilio.
[67] _Præcepta latine loquendi puertiis doctrina tradit. — Non tam
præclarum est scire latine, quam turpe nescire._
[68] _Cum sit quædam certa vox romani generis urbisque propria, in qua
nihil offendi, nihil displicere, nihil animadverti possit, nihil sonare
aut olere peregrinum, hanc sequamur; neque solum rusticam asperitatem,
sed etiam peregrinam insolentiam fugere discamus._ De oratore, III. 12.
[69]
_Munda sed e medio, consuetaque verba, puellæ_
_Scribite: sermonis publica forma placet_
_Ah! quoties dubius scriptis exarsit amator,_
_Et nocuit formæ barbara lingua bonæ._
Ars. am., III. 489.
[70]
_Sic maternus avus dixerit atque avia._
CATULLO, 84.
[71] _Sexto casu qui est proprius; Latineis enim non est casus alius_.
De L. L., I. 9. _Declinatio inducta est in sermones..... utili et
necessaria de causa_, I. 3.
[72] N. A., IX. 13.
[73] N. A., XVII. 2 e 7.
[74] XII. 2.
[75] II. 6.
[76] Sopra la duplice lingua dei Latini, dopo Leonardo Aretino che
diceva: _Pistores et lanistæ et hujusm_odi turba sic intellexerunt
oratoris verba, ut nunc intelligunt missarum solemnia: (ep. VI. p.
273); e il Poggio nella Dissertazione convivale: _Utrum priscis Romanis
latina lingua omnibus communis fuerit, an alia doctorum virorum alia
plebis et vulgi_, vedansi:
HERMANN, _De latinitate plebeja ævi ciceroniani_.
PHILMAN, _Romanus bilinguis, sive dissertatio de differentia linguæ
plebejæ et rusticæ, tempore Augusti, a sermone honestiore hominum
urbanorum_.
HAGEDORN, _De lingua Romanorum rustica_.
FER. WINKELMANN, _Ueber die Umganzsprache der Römer_.
CELSO CITTADINI, _Della vera origine della nostra lingua_.
Il dotto Bartio non metteva dubbio sulla differenza del parlare comune
dal latino scritto: _Veterum Latinorum in loquendo longe aliam linguam
fuisse quam quæ a nobis usu frequentatur, dubium minime esse debet_.
Advers., lib. XIII. c. 2.
In senso contrario l’Orioli nel _Giornale Arcadico_ del 1855 pose un
articolo di affettata erudizione, «Che il latino rustico è falsamente
creduto essere, con forme poco mutate, lo stesso che il nostro volgare
italiano». Nulla vi ho appreso: bensì molto da MAFFEI SCIPIONE, _Verona
illustrata_, tom. II. p. 540 e segg.; GIO. GALVANI, _Delle genti e
delle favelle loro in Italia_ (Firenze 1849); SEB. CIAMPI, _De usu
linguæ latinæ saltem a sæculo quinto_; DOMENICO BARSOCCHINI, _Sullo
stato della lingua in Lucca avanti il Mille_ (Lucca 1830).
[77] Questo fenomeno si riproduce anche oggi fra gli Arabi, dove la
lingua del Corano è sol propria della letteratura, e fra gli Armeni,
ove l’haikano si usa solo nelle scuole.
[78] _De orthogr._, cap. I.
[79] Cerca l’_Index_ del Grutero.
[80] _De verb. signif._, XVI.
[81] Fra altri vedi SCHUCHARDT, _Der Vokalismus des vulgärlateins_.
Lipsia 1866.
[82] V. GARRUCCI. _Inscriptions gravées au trait sur les murs de
Pompei_, e ARM. a GUERICKE, _De lingua vulgaris reliquiis apud
Petronium et inscriptionibus parietariis pompejanis_. Lipsia 1875.
[83] _Novus thesaurus_, vol. IV. pag. 1829.
[84] _Bullett. di archeol. cristiana_, anno v. 78.
[85] E nel _Corpus Inscript. Græc._, nº 6710, vedesi Ζουλιαε per
_Juliæ_ in epigrafe pagana: _Zesus_ per _Jesus_ è in Boldetti, pagg.
194, 205, 208, 266.
[86] Bottari, Pitture, tom. II. tav. 112.
[87] Quando il generale La Romana riconduceva verso la patria il corpo
di Spagnuoli che Napoleone l’avea costretto menare in Pomerania,
i professori di Gottinga vollero festeggiarlo con un’accademia.
Recitarongli anche un indirizzo in latino, ma egli dichiarò non poter
rispondere, perchè non capiva il tedesco.
La discordanza fra la pronunzia e la scrittura nasce o dal mancare
segni che esprimano certi suoni, o dall’essersi alterata la pronunzia.
Ciò rende probabile che in Francia si pronunciasse anticamente come
ora si scrive: e ciò rendesi più credibile da chi oda in Piemonte
proferirsi _autr, aut_.
[88] È notevole che san Girolamo avverte che la sua traduzione
diversificherà dalle precedenti, ma che mal lo appunterebbero quei
maligni, che, mentre chiedono piaceri sempre nuovi, sol nello studio
delle Scritture prediligono il sapore antico. _Editio mea a veteribus
discrepant... Perversissimi homines! cum semper novas expetunt
voluptates... in solo studio Scripturarum veteri sapore contenti sunt_.
Pref. ai Salmi.
La traduzione latina della Bibbia anteriore a san Girolamo, detta
l’italica, vorrebbe porsi verso il 185 dopo Cristo, cioè imperando
Commodo, pontificando Vittore. Alcuni, e particolarmente il Tischendorf
nel _Nuovo Testamento_ stampato a Lipsia il 1864, la credono fatta
in Africa, atteso che in Italia usavasi comunemente la lingua greca:
opinione sostenuta dal Wiseman, dal Lachman, dal Ranch, dal Lahir.
I loro argomenti non mi persuadono.
I. Sant’Agostino, africano, la chiama _itala_.
II. Il Wiseman ne adduce prove filologiche, perchè quella versione
ridonda di modi antiquati, i quali sogliono ritenersi viepiù nelle
provincie lontane dalla capitale. Tali sarebbero i verbi deponenti
in significato passivo (_hostiis promeretur Deus_. Hebr., XIII.
16): composizioni di verbi col _super; superædifico, superexalto_,
o coll’_in_ come _intentator_: i verbi in _ifico_, come _mortifico_
per uccido, _vivifico, clarifico, magnifico_ ecc.: altre composizioni
rozze, come _multiloquium, stultiloquium, sapientificat_, e
terminazioni in _osus_, come _herniosus, ponderosus_; inusitate
costruzioni di verbi, come _dominor_ col genitivo, _zelare_
coll’accusativo, _faciam vos fieri piscatores hominum_ (Matt., IV
19); mutazioni di tempi, _cum complerentur dies pentecostes_ invece
di _completi essent_, e in san Luca: Ad faciendam _misericordiam cum
patribus nostris et_ memorari _testamenti sui_. Il Maj, il Rancke,
il Vercellone, il Cavedoni notarono nella versione itala moltissime
voci non usate da classici, e il De Vit le raccolse nella ristampa del
_Lexicon totius latinitatis_:
_Retia_ rete
_abiutus_
_advenio_ accadere
_ascella_
_maletracto_
_manna_ manata
_martulus_ martello
_prendo_
_regalía_
_satullus_
_combino_ congiungere
_glorio_ lodare
_scamellum_ scannello
_boletarium_ catino
_altarium_ altare;
forme grammaticali errate, _plaudisti, avertuit, odiet, odiunt,
odivi, lignum viridem, demolient_ per _demolientur, sepelibit, eregit,
prodiet, prævarico_ per _prævaricor, partibor, metibor, exiam, exies,
perient, scrutabitis, abstulitum est_. Ma tutto ciò perde valore
ove si ammetta con noi la persistenza d’un parlar vulgare, distinto
dal letterario, in Roma stessa; aggiungendo che questi modi e queste
enallagi riscontransi talora o in Plauto o nei più antichi. Il Cavedoni
(_Saggio sulla latinità biblica dell’antica vulgata itala_. Modena
1860) prova col Simom, col Westenio, col Millio, col Griesbach, col
Martianay, coll’Hug, non presentar essa versione alcun carattere che
sforzi a crederla africana: al più, concedendo fosse eseguita a Roma da
qualche africano.
III. Tertulliano (_de Præscript._, c. 36) dice che la fede penetrò in
Africa _in un colle sacre Scritture_ per opera della Chiesa romana.
Occorrerebbero prove più dirette per mostrare che queste Scritture
v’andarono in greco, e per dar ragione dell’esser dappertutto chiamata
itala quella versione, se fosse venuta dall’Africa. In Africa poi il
latino era stato introdotto dai soldati romani, i quali doveano parlar
la lingua popolare, anzichè la classica: talchè, se anche potesse
provarsene l’origine africana, nulla pregiudicherebbe al nostro
assunto. Al quale serve un passo d’oro di sant’Agostino, _De doctr.
Christiana_, l. II. c. 15, n. 21: _Tanta est vis consuetudinis etiam
ad discendum, ut, qui in Scripturis sanctis quodammodo nutriti et
educati sunt, magis alias locutiones mirentur, easque_ minus latinas
putent _quam illas quas in Scripturis didicerunt, neque in latinæ
linguæ auctoribus reperiuntur_. Ecco già allora la distinzione fra il
latino classico e il popolare che diveniva ecclesiastico. Esso Agostino
nota spesso nella Vulgata espressioni che _non sunt in consuetudine
literaturæ nostræ_, o _magis exigit nostræ locutionis consuetudo_ (_De
locutionibus Scripturarum_). Così appunta il _mane simul ut oritur sol_
manicabis; e dice: Manicabis _latinum verbum esse mihi non occurrit_.
Eppure, nel senso di levarsi di buon mattino, trovasi nell’antico
scoliaste di Giovenale. Altrove appunta il _florierat_ e _floriet_,
eppure si trovano senza osservazioni in Ilario (_in Psal._ 133); e in
un’iscrizione metrica di Magonza si legge, _Rosa simul_ florivit _et
statim perit_. Sicchè le attenzioni di sant’Agostino sulla latinità
della Vulgata voglionsi intendere come relative al latino classico.
Ed egli stesso (contro Fausto Manicheo, IX. 2) vuole si ricorra _ad
veriora exemplaria_ della Bibbia, e tali esser quelli della Chiesa
romana, _unde ipsa doctrina commeavit_.
[89] Vedi DOM MARTIN, _Explications de plusieurs textes difficiles de
l’Écriture_.
Herman Rönsch, _Itala und Vulgata_. Marburg 1875, mostra la grande
influenza di queste due versioni sulla civiltà e gli studj in
Occidente, e sulla trasformazione delle lingue.
[90] Allora troviamo _acedia_ e _acidia; agon_ per agonia; _angariare_
per costringere: _anathema, anatomia, apocrisarius, blasphemare
camelasia_ carica di mantenere i camelli; _blatta_ per porpora;
_canceroma_ per carcinoma; _chaos; decaprotia_ dieci primi, _diabolus,
elogiare, enlogium, hypocrisis, idolatria, neotericus, plasma,
sitarcia_ provvigione pei vascelli, _sitona_ intendente alla compra
dei grani, ecc. ecc., _mastigare_ (μαστιγῶ), come pure _abominatio,
beatitudines_ in plurale, _burgus, capitatio, cervicositas_
caparbietà, _collurcinatio_ per _comissatio, computus, concupiscentia,
consistorium, constellatio, creatura, cuprum, desitudo, desolatio,
dominicum_ per templum, _exibitor, figmentum, habitaculum, hortolanus,
incentivum, incentor, incolatus, infeminium_ e _fœminal, inordinatio,
juratio e juramentum, latrunculator, legulus, localitas, magistratio,
matricula, mediator, notoria_ lettera, _partecipatio, prævalentia,
protectio, rectitudo, sanctimonium, sufficientia, triumphator_, ecc. E
ciò oltre le voci cristiane di _abyssus, agape, anastasis, apostata,
baptizare, cœnobium, catholicus, clericus, eleemosyna, eremita,
ethnicus, gehenna, laicus, martyr, monasterium, orthodoxus, papa,
propheta, protoplastes_ primo creato, _scandalum_, ecc. E sant’Agostino
scrive _pausare arma josum_, posar giù le armi.
[91] Quum ipsa latinitas et regionibus quotidie mutetur et tempore.
_Comm. in ep. ad Galatas_, II. prol.
[92] Volo, pro legentis facilitate, abuti sermone vulgato. _Ep. ad
Fabiolam_.
Sant’Agostino, _Et potui illud dicere cum tracto vobis: sæpe enim et
verba non latina dico ut vos intelligatis_ (Enarr. in Psalm., 123, 8).
_Sic enim potius loquamur; melius est reprehendant nos grammatici, quam
non intelligant populi_ (In Ps., 138, 20. 8).
[93] È a vedere con che ginnasiale compunzione David Runkenio
(_Prefazione al lessico latino-belgico di G. Sheller_. Leida 1789) si
lagni dello stile di Tertulliano: _Fecit hic quod ante eum arbitror
fecisse neminem. Etenim, cum in aliorum vel summa infantia appareat
tamen voluntas et conatus bene loquendi, hic, nescio qua ingenii
perversitate, cum melioribus loqui noluit, et sibimet ipse linguam
finxit, duram, horridam, Latinisque inauditam, ut non mirum sit per
eum unum plura monstra in linguam latinam, quam per omnes scriptores
semibarbaros esse invecta. Ecce tibi indicem atrum paucorum e multis
verborum qua viris doctis non puduit in lexica recepisse:_ Accendo
_pro lanista_, captatela _pro captatio_, diminoro _pro diminuo_,
extremissimus, inuxorius, irremissibilis, libidinosus gloriæ,
_pro cupidus gloriæ_, linguatus, multinubentia _pro polygamia_,
multirorantia, noscibilis, nolentia, nullificamen _pro contemptus_,
obsoleto _pro obsoletum reddo_, olentia _pro odor_, pigrissimus,
postumo _pro posterior sum_, polentator, recapitulo, renidentia,
speciatus, templatim, temporalitas, virginor, visualitas _pro facultas
videndi_, viriosus _pro viribus præstans_.
[94] _Historiographus, psalmographus, antecantamentum, suppedaneum,
mundipotens, semijejunus, justificare, glorificare, congaudere_ e
simili; _multilaudus, multiscius, multivira_ e simili; _disunire,
abbreviare, exambire, compatior, compeccator, confœderatus,
superintendens, multimodus, urbicremus, ventriloquus, unigenitus,
deificus, ludivagus, parvipendulus, oviparus, blandificus, docticanus,
inaccessibilis, incarnatio_.