Theodora.» Cohors ait: «Domine, præsto est Theodora.» Tum ille: «Si
resipuisti et tibi jam persuasisti, nunc sacrifica, et esto libera;
puto enim te nequaquam sapere, in eodem proposito persistentem.»
Respondit Theodora: «Antea dixi tibi, et nunc eadem dicere non recuso,
castitatis meæ professionem Christi causa susceptam esse, qui fuit
incorruptæ vitæ prædicator, meamque confessionem ipsius Dei gratia
fieri. Ejus igitur Domini et Dei confessio per me prædicetur, et ipse
videat (scit enim) quomodo suam virginem puram conservet.--Per Deos
ipsos, inquit judex, dominorum jussa veritus, ne forte illis non
obediens pericliter, adversus te faciam quod sum jussus. Quoniam vero
in lupanar tradi maluisti, quam Diis ipsis sacrificare, videamus num
te servet Christus ille tuus, propter quem in contentione ista
persistere voluisti.» Id cum judex dixisset, ad cohortem versus:
«Tradatur, inquit, ista in lupanar.» Tunc ait Theodora: «Tu Deus qui
occultas res inspicis, qui novisti omnia priusquam illa fiant, qui ad
hodiernum usque diem mihi affuisti, et intactam in ea re me servasti
quam tibi promisi, ipse et posthac me custodias, et a profanis et
iniquis eorum manibus qui parati sunt ancillæ tuæ injuriam inferre,
incolumem et integram serves.» Hæ cum illa dixisset, ad lupanar ducta
est: ad quod ingressa, oculos ad cœlum erexit, et ait: «Tu pater
domini nostri Jesu Christi me adjuva, ut ab his canibus eripiar. Tu
qui Petrum in carcere adjuvisti, eumque ab injuria liberum illinc
eduxisti, et me hinc ab injuria incolumem educas, ut omnes videant,
meque servam tuam esse cognoscant.»
Turbæ autem illæ eam, ut lupi agnam, circumdantes, certatim studebant
pro se quisque ad eam ingredi, et ut canes in feram aliquam, et
accipitres in columbam, ita in eam turbæ inhiantes ingredi
festinabant. Cæterum neque tunc Christus ipse cessabat, sed cum
quemdam ex fratribus præparasset, ad eam illum misit. Quidam enim
quemadmodum aliquem ex Dei, voluntate divitem fieri deceret bene
religiosissimus frater, qui Dei negotia tractare optime didicerat, et
noverat, ille cum e rebus bonis semper aliquid amplius appeteret et
sibi comparare studeret, duplicem martyrii coronam sibi conciliavit,
et regnum cœlorum hoc modo rapuit. Cum enim militari habitu se
induisset, primus ad eam ingressus est, quasi unus ex impudentium et
intemperantium hominum numero esset. Ejus igitur hominis novam et
peregrinam figuram sancta illa virgo Theodora cum vidisset, fuit
perterrita: ea enim res multum injuriæ ac turpitudinis præ se ferebat.
Quamobrem ancipiti et dubio animo carceris angulos circumibat, secum
cogitans num a Christo ipso relicta esset.
At sanctus Didymus (ita enim vocabatur), ut germanus frater, incipiens
eam affari: «Non sum, inquit, id quod vides. Extrinsecus enim lupus
videor, intus vero sum ovis mansueta. Ne spectes exteriorem hanc
vestem, sed interiorem, et promptum animi affectum consideres. Frater
enim sum in aliena figura, contra diabolum sapiens, eorum quidem veste
indutus qui sunt illius ministri: ut ita huc ingrediens non agnoscerer
(erant enim qui huc venientem speculabantur), et Domini mei pretiosam
possessionem, et Dei columbam eam servare possem. Sed age, vestem
mutemus: tibi Deus ipse victoriam largitur; me vero coronat sanctus,
et qui sine macula est, agnus ille qui tollit peccata mundi. Exi tu,
et ad Dominum ito: ego propter Dominum huc remanebo. Hac mea veste,
quam timebas, induaris. Esto tu pro me, ut est ab Apostolo dictum:
_Estote ut ego, quoniam et ego ut vos_[193].» Ille quidem hæc dicebat;
Theodora vero libenter ei obtemperabat. Novit enim ab illo ipso Deo,
qui misit in lacum leonum prophetam Abacuc, ut Danieli, qui et ipse
propheta erat, cibum impartiret, quique et leonum ora obstruxit,
militem illum tunc ad se missum, ut ipsius habitu occultata et illinc
crepta servari posset.
Illa igitur virgo militis habitum sumpsit, ocreisque, quibus antea
miles uti consueverat, crura sua contexit; cumque relique veste se
induisset, capiti galeam imposuit, ejusque armis acceptis, illo ipso
quem qui ei adstiterat præcepit ornatu induta, egressa est. Admonita
etiam fuit ne quem adspiceret, propter eorum luporum impudentiam atque
audaciam, neve aliquem alloqueretur; sed recta ad portam tenderet, et
Jesum ipsum viæ ducem sibi proponeret. Et illa quidem illinc egressa,
ut columba quædam alas quatiens, atque in cœlum tendens, ex
accipitris ore, vel agna e leonum faucibus, evasit. Frater vero ille
sedebat, de sorore non amplius sollicitus, et spirituale prandium
exspectans, cumque se capitis tegumento induisset, eo in loco sedebat.
Erat autem ita coronatus ut si adversarium ipsum vicisset. Intervallo
autem temporis, quidam, ex insanientium numero, intemperantiæ servus,
ita ut erat impudens, illuc tanquam ad virginem ingredi ausus, cum
virum pro virgine offendisset, mente perculsus secum ipse dicebat:
«Numquid virgines in viros transfert Jesus iste? Miles ille qui ante
me huc ingressus est exiit. Quisnam igitur hic est, qui sedet? Ubinam
virgo illa quæ hic inclusa erat? Audivi aliquando a Jesu ipso aquam in
vinum conversam; nunc majus quiddam video: virginem enim in virum
mutavit. Timeo ne et me in mulierem convertat.» Ille vero cum
opportune sororem eripuisset, factum suum non occultavit; sed clara
voce: «Non mutavit, inquit, me Dominus, sed et mihi et illi coronam
dedit. Quam igitur habebatis, eam non habetis; quique vobis non erat,
eum nunc habetis. Virgo illa virgo est, ut antea; miles vero Christi
Jesu athleta nunc est.»
Egressus igitur qui fuerat paulo ante ingressus, quod factum erat
nunciavit. Id autem judex audiens, jussit eum ante tribunal sisti.
Quem præsentem cum vidisset, eum interrogans ait: Quodnam tibi nomen
est?--Didymus, inquit ille, ego appellor.» Tunc judex: «Et quisnam
tibi suggessit ut istud faceres ac me contemneres?» Cui Didymus: «Deus
me misit, ut hoc facerem.--Confitere, inquit judex, antequam tormentis
subjiciaris. Ubinam est Theodora illa virgo?» Respondit illi: «Per
Christum Dei filium, ubi ea sit nescio. Illud scio ac persuasum habeo
quod, cum Dei sit serva, et Deum ipsum satis confessa fuerit, intacta
permansit: quam Deus ipse incolumem et a labe puram servavit. Itaque
quod factum est, non mihi, sed Deo ipsi tribuo: quoniam secundum fidem
ipsius fecit ille Deus, quemadmodum et ipse nosti, si fateri velis.»
Tunc ait judex: «Cujusnam sortis homo tu es?--Christianus, inquit
Didymus, ego sum, a Christo liber factus.» At judex: «Cruciate istum
vehementer duobus modis, propter ejus petulantiam.--Peto, inquit
Didymus, ut quod ab imperatoribus tuis jussus es, celeriter expedias.»
Cui judex: «Per Deos duplicia tormenta tibi reposita sunt, nisi Diis
ipsis sacrifices. Quod si feceris, prius illud facinus tuum audax
condonabitur.--Ego, inquit Didymus, re ipsa tibi ostendi me Dei
athletam esse: propter finem enim mihi repositum hoc facere aggressus
fui, ut et virgo ipsa virgo remaneret, et ego Dei confessionem
manifeste profiterer; nam in Dei fine permanens, tormenta non sentiam:
itaque celeriter fac quod videtur; non enim dæmonibus immolo. Nam et
si in ignem me tradere volueris, illinc etiam Deus me potest eripere.»
Tunc illi judex: «Tantæ audaciæ causa caput tibi abscindetur; et
quoniam dominorum atque imperatorum nostrorum præceptum contempsisti,
reliquiæ tuæ in ignem tradentur.» Ad hæc Didymus: «Benedictus, inquit,
Deus et pater domini nostri Jesu Christi, qui consilium meum non
despexit, sed et Theodoram ancillam suam integram servavit, et me per
duo tormenta coronabit.» Cumque sententiam a judice latam accepisset,
securi percussus est. Quo facto, ejus corpus in ignem fuit conjectum.
Martyrio autem functus est sanctus Didymus nonis aprilis, regnante in
cœlis domino nostro Jesu Christo: quoniam ipsi est gloria cum Patre
et sancto Spiritu nunc et semper et in sæcula sæculorum. Amen.
[192] Les deux morceaux qui suivent sont tirés du recueil
intitulé: _Vitæ sanctorum.... primo.... per R. P. Fr. Laurentium
Surium Carthusianum editæ.... Coloniæ Agrippinæ_, in-folio, 1617,
1618. Les deux récits se rapportent à l'année 280. Le premier est
placé, dans l'ordre du calendrier ecclésiastique, sous la date du
5 avril, jour où, selon Métaphraste, Didyme a subi le martyre; le
second sous celle du 28 avril, fournie par les martyrologes
latins, qui indiquent Alexandrie, et non Antioche, comme lieu de
la mort de sainte Théodore. D'après l'opinion la plus générale,
Antioche ne figurerait dans la relation de saint Ambroise que par
suite d'une erreur de copiste. Au reste, il en est qui pensent
que dans la relation du saint docteur il s'agit d'une autre
vierge que dans celle de Métaphraste. Quoi qu'il en soit,
Corneille, comme on l'a vu, a cru devoir adopter cette leçon et
placer à Antioche le lieu de la scène de sa tragédie.--Sur
Métaphraste et Surius, voyez tome III, p. 474, note 1.
[193] _Épître_ de saint Paul _aux Galates_, chapitre IV, verset
12.
III
MARTYRIUM S. THEODORÆ VIRGINIS,
A S. AMBROSIO SCRIPTUM, LIBRO SECUNDO _DE VIRGINIBUS_[194].
Antiochiæ nuper virgo quædam fuit fugitans publici visus; sed quo
magis virorum evitabat aspectum, eo amplius incendebat. Pulchritudo
enim audita nec visa plus desideratur, duobus stimulis cupiditatum
amoris et cognitionis, dum et nihil occurrit quod minus placeat, et
plus putatur esse quod placeat, quod non judex oculus explorat, sed
animus amator exoptat. Itaque sancta virgo ne diutius alerentur
potiendæ spe cupiditatis, integritatem pudoris professa sic restinxit
improborum faces, ut non jam amaretur, sed proderetur. Ecce
persecutio. Puella fugere nescia, certe pavida ne incideret in
insidiatores pudoris, animum ad virtutem paravit, tam religiosa ut
mortem non timeret; tam pudica, ut exspectaret. Venit coronæ dies.
Maxima omnium exspectatio. Producitur puella, duplex professa
certamen, et castitatis et religionis. Sed ubi viderunt constantiam
professionis, metum pudoris, paratam ad cruciatus, erubescentem ad
aspectus, excogitare cœperunt quemadmodum specie castitatis
religionem tollerent, ut cum id abstulissent quod erat amplius, etiam
id eriperent quod reliquerant. Aut sacrificare virginem, aut lupanari
prostitui jubent. Quomodo Deos suos colunt qui sic vindicant, aut
quemadmodum ipsi vivunt qui ita judicant? Hic puella, non quod de
religione ambigeret, sed de pudore trepidaret, ipsa secum: «Quid
agimus: hodie aut martyr, aut virgo, altera nobis invidetur corona;
sed nec virginis nomen agnoscitur, ubi virginitatis auctor negatur.
Nam quemadmodum virgo si meretricem colas? Quemadmodum virgo si
adulteros diligas? Quemadmodum virgo si amorem petas? Tolerabilius est
enim mentem virginem quam carnem habere. Utrumque bonum, si liceat; si
non liceat, saltem non homini castæ, sed Deo simus. Et Rahab meretrix
fuit, sed postquam Deo credidit, salutem invenit. Et Judith se, ut
adultero placeret, ornavit: quæ tamen quia hoc religione, non amore,
faciebat, nemo eam adulteram judicavit. Bene successit exemplum. Nam
si illa quæ se commisit religioni, et pudorem servavit et patriam,
fortassis et nos servando religionem servabimus etiam castitatem. Quod
si Judith pudicitiam religioni præferre voluisset, perdita patria
etiam pudicitiam perdidisset.» Itaque talibus informata exemplis,
simul animo tenens verba Domini, quibus ait: _Quicumque perdiderit
animam suam propter me inveniet eam_[195], flevit, tacuit, ne eam vel
loquentem adulter audiret; nec pudoris elegit injuriam, sed Christi
recusavit. Existimate utrum adulterare potuerit corpus, quæ nec vocem
adulteravit. Jamdudum verecundatur oratio mea, et qua audire gestorum
seriem criminosam atque explanare formidat.
Claudite aurem virgines Dei: ducitur puella Dei ad lupanar; sed
aperite aurem, virgines: Christi virgo prostitui potest, adulterari
non potest. Ubicumque virgo est, Dei templum est; nec lupanaria
infamant castitatem, sed castitas etiam loci abolet infamiam. Ingens
petulantium concursus ad fornicem. Discite martyrum miracula, sanctæ
virgines, dediscite locorum vocabula. Clauditur intus columba,
strepunt accipitres foris, certant singuli qui prædam primus invadat.
At illa manibus ad cœlum levatis, quasi ad domum venisset orationis,
non ad libidinis diversorium: «Christe, inquit, qui domuisti Danieli
virgini feros leones, potes etiam domare hominum feras mentes.
Chaldæis roravit ignis, Judæis se unda suspendit misericordia tua, non
natura sua. Susanna ad supplicium genu fixit, et de adulteris
triumphavit. Aruit dextera quæ templi tui dona violabat. Nunc templum
ipsum attrectatur tuum; ne patiaris incestum sacrilegii, qui non
passus es furtum. Benedicatur et nunc nomen tuum, ut quæ ad adulterium
veni, virgo discedam.» Vix compleverat precem, et ecce vir militis
specie terribilis irrupit. Quemadmodum eum virgo ut vidit, tremuit,
cui populus tremens cessit? Sed non illa immemor lectionis: «Et
Daniel, inquit, supplicium Susannæ spectaturus advenerat; et quam
populus damnavit, unus absolvit. Potest et in hoc lupi habitu ovis
latere. Habet et Christus milites suos, qui etiam legiones habet. Aut
fortasse percussor intravit. Ne vereare anima, talis solet martyres
facere. O virgo, fides tua te salvam fecit.» Cui miles: «Ne quæso
paveas, soror; frater huc veni, salvare animam, non perdere. Serva me,
ut ipsa serveris. Quasi adulter ingressus, si vis martyr egrediar.
Vestimenta mutemus; conveniunt mihi tua, et mea tibi, sed utraque
Christo. Tua vestis me verum militem faciet, mea te virginem. Bene tu
vestieris, ego melius exuar, ut me persecutor agnoscat. Sume habitum
qui abscondat fœminam: trade qui consecret martyrem. Induere
chlamydem quæ occultet membra virginis, servet pudorem. Sume pileum
quod tegat crines, abscondat ora. Solent erubescere qui lupanar
intraverint. Sane cum egressa fueris, ne respicias retro, memor uxoris
Loth, quæ naturam suam, quia impudicos licet castis oculis respexit,
amisit. Nec vereare ne quid pereat sacrificio. Ego pro te hostiam Deo
reddo, tu pro me militem Christo. Habes bonam militiam castitatis, quæ
stipendiis militat sempiternis; loricam justitiæ, quæ spiritali
munimine corpus includat; scutum fidei, quo vulnus repellas; galeam
salutis. Ibi enim est præsidium nostræ salutis, ubi Christus: quoniam
_mulieris caput vir_[196], virginis Christus.» Et inter hæc verba
chlamydem exuit, suspectus tamen adhuc habitus et persecutoris et
adulteri. Virgo cervicem, chlamydem miles offerre. Quæ pompa illa, quæ
gratia cum in lupanari de martyrio certarent? Addantur personæ, miles
et virgo, hoc est, dissimiles inter se natura, sed Dei miseratione
consimiles, ut compleatur oraculum: tunc lupi et agni simul
pascentur[197]. Ecce agna et lupus non solum pascuntur simul, sed
etiam immolantur. Quid plura? mutato habitu evolat puella de laqueo,
jam non suis alis, utpote quæ spiritalibus ferebatur, et (quod nulla
unquam viderunt sæcula) egreditur de lupanari virgo, sed Christi. At
illi qui videbant oculis, et non videbant corde, ceu raptores ad agnam
lupi, fremere ad prædam. Unus qui erat immodestior, introivit. Sed ubi
hausit oculis rei textum: «Quid hoc, inquit, est? Puella egressa est,
vir videtur. Ecce non fabulosum illud, cerva pro virgine; sed quod
verum est, miles ex virgine. At etiam audieram et non credideram quod
aquam Christus in vina convertit: jam mutare cœpit et sexus.
Recedamus hinc dum adhuc qui fuimus sumus. Numquid et ipse mutatus
sum, qui aliud cerno quam credo? Ad lupanar veni, cerno vadimonium: et
tamen mutatus egrediar: pudicus exibo, qui adulter intravi.» Indicio
rei, quia debebatur tanto corona victori, damnatus est pro virgine qui
pro virgine comprehensus est. Ita de lupanari non solum virgo, sed
etiam martyres exierunt. Fertur puella ad locum supplicii cucurrisse,
certasse ambos de nece, cum ille diceret: «Ego sum jussus occidi; te
absolvit sententia, quando me tenuit.» At illa clamare cœpit: «Non
ego te mortis vadem elegi, sed prædem pudoris optavi. Si pudor
quæritur, manet nexus; si sanguis exposcitur, fidejussorem non
desidero, habeo unde dissolvam. In me lata est ista sententia quæ pro
me lata est. Certe si pecuniæ te fidejussorem dedissem, et absente me
judex tuum censum fœneratori adjudicasset, eadem me sententia
convenires, meo patrimonio solverem tuos nexus. Si recusarem, quis me
indignam morte censeret? Quanto major est capitis hujus usura! Moriar
innocens, ne moriar nocens. Nihil hic medium est: hodie aut rea ero
tui sanguinis, aut martyr mei. Si cito redii, quis me audet excludere?
Si moram feci, qui audet absolvere? Plus legibus debeo: rea non solum
fugæ meæ, sed etiam cædis alienæ. Sufficiunt membra morti, quæ non
sufficiebant injuriæ. Est in virgine vulneri locus, qui non erat
contumeliæ. Ego opprobrium declinavi, non martyrium tibi cessi.
Vestem, non professionem mutavi. Quod si mihi præripis mortem, non
redemisti me, sed circumvenisti. Cave quæso ne contendas, cave ne
contradicere audeas. Noli eripere beneficium quod dedisti. Dum mihi
hanc sententiam negas, illam restituis superiorem. Sententia enim
sententia posteriore mutatur. Si posterior me non tenet, tenet
superior. Possumus uterque satisfacere sententiæ, si me prius patiaris
occidi. In te non habent aliam quam exerceant pœnam; in virgine
obnoxius pudor est. Itaque gloriosior eris si videaris de adultera
martyrem fecisse, quam de martyre adulteram reddidisse.» Quid
exspectatis? Duo contenderunt, et ambo vicerunt; nec divisa est
corona, sed addita. Ita sancti martyres invicem sibi beneficia
conferentes, altera principium martyrio dedit, alter effectum....
[194] Voyez ci-dessus, p. 103, note 192.--Nous suivons pour cet
extrait de saint Ambroise le texte donné par Surius, qui est
évidemment celui que Corneille a eu sous les yeux.
[195] _Évangile de saint Matthieu_, chapitre X, verset 39.
[196] _Épître_ de saint Paul _aux Éphésiens_, chapitre V, verset
23.
[197] Voyez _Isaïe_, chapitre LXV, verset 25.
HÉRACLIUS
EMPEREUR D'ORIENT
TRAGÉDIE
1647
NOTICE.
Les frères Parfait, cherchant à déterminer la date de la première
représentation d'_Héraclius_[198], rapportent l'extrait suivant d'une
lettre adressée par Conrart à Félibien[199] le 16 août 1647: «Nous
n'avons à présent aucune nouveauté que deux volumes de _Lettres_ de M.
de Balzac et l'_Héraclius_ de M. Corneille.» Les frères Parfait
s'arrêtent ici; mais en continuant la lecture de la lettre de Conrart,
on s'aperçoit que la conséquence qu'on en a tirée est complétement
fausse; en effet, il ajoute: «Si vous voulez que je vous les envoie,
ou quelque autre chose, vous n'aurez qu'à me donner une adresse et je
vous les ferai tenir aussitôt.» C'est donc de la publication de la
pièce qu'il s'agit, et non de sa première représentation. Elle remonte
beaucoup plus haut, car une phrase de Corneille, trop peu remarquée
jusqu'ici, prouve qu'elle est antérieure au 31 janvier 1647. Dans
l'_Avertissement_ de _Rodogune_, dont l'achevé d'imprimer porte cette
date, notre poëte, après avoir parlé de la liberté qu'il a prise de
modifier l'histoire dans cet ouvrage, ajoute: «Je l'ai poussée encore
plus loin dans _Héraclius_, que je viens de mettre sur le
théâtre[200].»
Si l'on songe qu'il a fallu quelque temps pour imprimer _Rodogune_, et
que ce n'est pas sans doute la veille du jour où Corneille en écrivait
l'_Avertissement_ qu'_Héraclius_ a été représenté, on se convaincra
qu'on serait très-fondé à considérer cette dernière tragédie comme
ayant été donnée à la fin de 1646; cependant nous n'avons pas cru
devoir changer la date, généralement adoptée, de 1647, puisque la
première représentation pourrait, à la rigueur, être des premiers
jours de l'année.
La pièce fut jouée à l'hôtel de Bourgogne[201], mais on ignore par
quels acteurs. Corneille nous expose en ces termes, avec sa sincérité
habituelle, et le succès qu'a obtenu cet ouvrage, et le genre de
défauts qu'on lui a reprochés: «Le poëme est si embarrassé qu'il
demande une merveilleuse attention. J'ai vu de fort bons esprits, et
des personnes des plus qualifiées de la cour, se plaindre de ce que sa
représentation fatiguoit autant l'esprit qu'une étude sérieuse. Elle
n'a pas laissé de plaire; mais je crois qu'il l'a fallu voir plus
d'une fois pour en remporter une entière intelligence[202];» et
ailleurs: «Il y a des intriques qui commencent dès la naissance du
héros, comme celui d'_Héraclius_; mais ces grands efforts
d'imagination en demandent un extraordinaire à l'attention du
spectateur et l'empêchent souvent de prendre un plaisir entier aux
premières représentations, tant ils le fatiguent[203].»
Boileau ne faisait guère que mettre en vers ces critiques de Corneille
lorsqu'il disait dans l'_Art poétique_[204]:
Je me ris d'un auteur qui, lent à s'exprimer,
De ce qu'il veut d'abord ne sait pas m'informer,
Et qui débrouillant mal une pénible intrigue,
D'un divertissement me fait une fatigue.
Le succès d'_Héraclius_, quoique fort grand, n'approcha pas de celui
du _Thémistocle_ de du Ryer, représenté vers la même époque au théâtre
du Marais[205]. Dans une scène du _Déniaisé_, comédie de Gillet de la
Tessonnerie, dont le privilége est daté du 9 mars 1647, deux amants
qui se disputent à qui a le mieux régalé sa belle et lui a fait le
plus de présents, s'expriment de la sorte[206]:
J'ai fait voir à Daphnis dix fois _Héraclius_.
--Moi, vingt fois _Thémistocle_, et peut-être encor plus.
_Héraclius_ fut publié peu de temps après la première représentation:
le privilége, accordé à Toussaint Quinet, est «donné à Paris le
dix-septième jour d'avril 1647;» l'achevé d'imprimer porte la date du
28 de juin. Voici le titre exact de l'ouvrage:
HERACLIUS, EMPEREUR D'ORIENT, tragedie.--_Imprimé à Roüen, et se vend
à Paris, chez Augustin Courbé, au Palais,_ M.DC.XLVII. _Auec priuilege
du Roy._ Le volume, de format in-4º, se compose de 6 feuillets, de 126
pages, et d'un feuillet de privilége.
Il y eut pour cette pièce, comme pour beaucoup de celles dont nous
avons déjà parlé, une édition in-12 qui parut en même temps que
l'édition in-4º. C'est un exemplaire de cette édition plus portative
que Conrart devait faire parvenir à Félibien: «Je tiendrai le petit
_Héraclius_ tout prêt pour vous l'envoyer par la première commodité
d'ami qui se présentera,» lui dit-il dans une lettre du 10 octobre
1647[207]. Les libraires associés pour la publication de l'ouvrage
eurent un procès dont nous ignorons les détails, mais dont Scarron
nous a conservé le souvenir dans les vers suivants[208]:
Si l'on ne payoit point les Muses,
Elles deviendroient bien camuses;
On ne feroit plus rogatums,
On n'imprimeroit que factums;
Courbé, Quinet et Sommaville
Finiroient leur guerre civile,
Et ne s'entre-plaideroient plus
Pour _Cassandre_ et l'_Héraclius_.
_Héraclius_ est une des pièces qui furent reprises par la troupe de
Molière; le témoignage suivant, qu'on trouve dans une ancienne clef
des caractères de la Bruyère, imprimée en 1731 dans l'édition de
Coste[209], ne permet point d'en douter: «Il (Molière) réussit si mal
la première fois qu'il parut à la tragédie d'_Héraclius_, dont il
faisoit le principal personnage, qu'on lui jeta des pommes cuites qui
se vendoient à la porte, et il fut obligé de quitter.»
La reprise de cette pièce en 1724 donna lieu à une dissertation
intitulée: _Lettre aux auteurs du Mercure au sujet de la tragédie
d'Héraclius_. Cette lettre, qui est anonyme, mais que les frères
Parfait attribuent à l'abbé Pellegrin, a paru en deux parties (février
et mars 1724). On y trouve l'extrait de la pièce de Calderon
intitulée: _En esta vida, todo es verdad y todo mentira_ («en cette
vie tout est vérité et tout mensonge»), qui présente des rapports
évidents avec l'_Héraclius_ de Corneille, et elle se termine par la
promesse de l'examen approfondi de la question de priorité entre les
deux auteurs. Le numéro du mois de mai contient une nouvelle _Lettre
écrite aux auteurs du Mercure sur la tragédie d'Héraclius_; elle est
datée du 23 avril 1724; on y lit ce qui suit: «L'auteur de la
dissertation ne nous tient pas.... la promesse qu'il fait de décider
si le sujet de cette tragédie a été bien traité par Calderon avant
Corneille ou au contraire, pendant que la manière dont les deux
tragédies espagnole et fançoise sont traitées, ne laisse aucun lieu de
douter que l'un des deux auteurs a pris quelque chose de l'autre.
«Cette question me semble facile à décider, et je suis persuadé que
Calderon a fait paroître sa pièce avant celle de Corneille; que ce
dernier doit à l'Espagnol, sinon le plan entier de sa tragédie, au
moins l'idée de son sujet; enfin que Corneille a imité des morceaux
entiers de Calderon, lorsqu'il a trouvé lieu de les accommoder à son
sujet.