Το γνωρίζω πολύ καλά.
Σωκράτης
Άρα η αντιλογική δεν περιορίζεται μόνον εις τα δικαστικά και εις
την δημηγορίαν, αλλ' εάν είναι μία τις τέχνη, αύτη, ως φαίνεται,
ήθελεν είναι η περιλαμβάνουσα όλα τα είδη του λόγου, διά της οποίας
γίνεται τις ικανός να παριστάνη εις πάντας όμοια πάντα όσα είναι
δυνατόν να συγχυσθώσι, και να διαφωτίζη όσα διάφορα άλλος επιχειρεί
να συγχύση και να αποκρύψη.
Φαίδρος
Πώς λοιπόν λέγεις το τοιούτον;
Σωκράτης
Νομίζω ότι κατά τούτον τον τρόπον το ζήτημά μας θα διευκρινισθή. Η
απάτη εις ποίον εκ των δύο συμβαίνει περισσότερον, εις τα πράγματα
τα οποία έχουσιν μεγάλας διαφοράς, ή μικράς;
Φαίδρος
Εις τα έχοντα μικράς.
Σωκράτης
Αλλ' ακριβώς ολίγον κατ' ολίγον προχωρών θα διαλάθης μάλλον ώστε να
φθάσης εις το εναντίον παρά με μεγάλα βήματα.
Φαίδρος
Πώς όχι;
Σωκράτης
Πρέπει λοιπόν ο μέλλων ν' απατήση μεν τον άλλον, αυτός δε να μη
απατηθή, να διαγιγνώσκη ακριβώς την ομοιότητα και την ανομοιότητα
των όντων.
Φαίδρος
Κατ' ανάγκην πρέπει.
Σωκράτης
Πραγματικώς λοιπόν θα δυνηθή τις, ενώ δεν γνωρίζει την αληθινήν
ουσίαν εκάστου, να διακρίνη εις τα άλλα πράγματα την μικράν ή
μεγάλην ομοιότητα εκείνου το οποίον αγνοεί;
Φαίδρος
Αδύνατον.
Σωκράτης
Λοιπόν είναι φανερόν ότι το πάθημα των εσφαλμένων γνωμών και των
απατών των ανθρώπων περί των όντων προέρχεται εξ αιτίας μερικών
ομοιοτήτων.
Φαίδρος
Κατ' αυτόν τον τρόπον βεβαίως γίνεται.
Σωκράτης
Είναι λοιπόν δυνατόν να καταστή κανείς έμπειρος της τέχνης να
μεταβιβάζη ολίγον κατ' ολίγον διά των ομοιοτήτων τους ακροατάς του
κάθε φοράν από την έννοιαν του όντος εις την εναντίαν έννοιαν
αποσύρων αυτούς, ή και ο ίδιος να διαφεύγη την απάτην των ταύτην,
εάν δεν γνωρίζη την αληθινήν ουσίαν εκάστου όντος;
Φαίδρος
Όχι ποτέ.
Σωκράτης
Άρα, φίλε μου, εκείνος που δεν γνωρίζει την αλήθειαν, αλλ' έχει
θηρεύσει δοξασίας, ως φαίνεται, γελοίαν τινά και άτεχνον τέχνην των
λόγων θα παρουσιάζη.
Φαίδρος
Είν' ενδεχόμενον.
Σωκράτης
Θέλεις λοιπόν εις τον λόγον του Λυσίου, τον οποίον φέρεις μαζί σου,
και εις τους λόγους τους οποίους ημείς είπομεν, να ίδωμεν τι εκ
τούτων είναι από τα μετά τέχνης λεχθέντα και τι από τα χωρίς
τέχνην;
Φαίδρος
Προ παντός μάλιστα, επειδή τώρα απλώς πως ομιλούμεν μη έχοντες
ικανά παραδείγματα.
Σωκράτης
Βεβαίως κατ' ευτυχή σύμπτωσιν, ως φαίνεται, ελέχθησαν οι λόγοι οι
οποίοι έχουσι κάποιον παράδειγμα ότι δύναται ο γνωρίζων την
αλήθειαν, παίζων διά των λόγων, να παρασύρη εις μεταβολήν τους
ακροατάς του. Ως προς εμέ τουλάχιστον αποδίδω την αιτίαν ταύτην εις
τους εντοπίους θεούς· ίσως δε οι των Μουσών προφήται, οι υπέρ τας
κεφαλάς μας τραγουδισταί [οι τέττιγες], θα μας έχωσιν εμπνεύσει
τούτο το δώρον (55)· διότι εγώ τουλάχιστον δεν γνωρίζω τέχνην τινά
του λέγειν.
Φαίδρος
Έστω τούτο όπως το λέγεις· μόνον φανέρωνέ μου το παράδειγμα.
Σωκράτης
Εμπρός λοιπόν, ανάγνωσέ μου την αρχήν του λόγου του Λυσίου.
Φαίδρος
«Διά τα ιδικά μου μεν αισθήματα γνωρίζεις καλά και καθώς νομίζω
έχεις ακούσει ότι συμφέρει εις ημάς τους δύο η εκπλήρωσις των πόθων
μου· έχω δε την αξίωσιν να μη αποτύχω εις ό,τι επιθυμώ διά τούτο
μόνον ότι συνέπεσε να μην είμαι εραστής σου· διότι οι ερώντες
μεταμελούνται τότε — ».
Σωκράτης
Σταμάτησε· πρέπει να είπομεν κατά τι ο Λυσίας σφάλλει και άνευ
τέχνης δημιουργεί. Δεν είναι αληθές;
Φαίδρος
Ναι.
Σωκράτης
Άρα λοιπόν δεν είναι εις τον καθένα φανερόν το εξής περίπου, ότι
εις μερικάς των τοιούτων εννοιών συμφωνούμεν, εις μερικάς δε
διιστάμεθα;
Φαίδρος
Πιστεύω μεν ότι ενόησα εκείνο το οποίον λέγεις, αλλ' ακόμη
σαφέστερον ειπέ μου το.
Σωκράτης
Όταν τις είπη το όνομα του σιδήρου ή του αργύρου, άρα την ιδίαν
έννοιαν δεν εσχηματίσαμεν;
Φαίδρος
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Τι δε διανοούμεθα προκειμένου περί του δικαίου και του αγαθού; δεν
έχει ο καθείς διάφορον ιδέαν και δεν διαφωνούμεν περί αυτών και
μεταξύ μας και με τους ιδίους εαυτούς μας;
Φαίδρος
Πολύ αληθινά.
Σωκράτης
Άρα εις τα μεν συμφωνούμεν, εις τα άλλα όχι.
Φαίδρος
Έτσι είναι.
Σωκράτης
Εις ποια εκ των δύο τούτων ευκολώτερον απατώμεθα και εις ποία η
ρητορική ασκεί μεγαλυτέραν δύναμιν;
Φαίδρος
Είναι φανερόν ότι εις εκείνα εις τα οποία πλανώμεθα.
Σωκράτης
Λοιπόν είναι ανάγκη ο μέλλων να μετέλθη την ρητορικήν τέχνην πρώτον
μεν να κάμη την διάκρισιν των εννοιών τούτων μεθοδικώς και να
συλλάβη εις τον νουν του τους διαφόρους χαρακτήρας και των δύο
χωριστά ειδών των εννοιών, και εκείνου εις το οποίον κατ' ανάγκην
το πλήθος πλανάται και εκείνου εις το οποίον δεν πλανάται.
Φαίδρος
Επιτήδειος θα ήτο, Σωκράτη, εκείνος ο οποίος θα εγνώριζε να κάμη
ταύτην την διάκρισιν.
Σωκράτης
Έπειτα νομίζω ότι πρέπει, όταν αναλαμβάνη την εξέτασιν εκάστου
ζητήματος να μη του διαφεύγη την προσοχήν, αλλά μετ' οξύτητος ν'
αντιλαμβάνεται εκείνο περί του οποίου μέλλει να είπη, δηλαδή εις
ποίον εκ των δύο γενών έτυχε ν' ανήκη τούτο.
Φαίδρος
Βεβαίως.
Σωκράτης
Τι νομίζεις λοιπόν· τι εκ των δύο θα είπωμεν ότι είναι ο έρως εκ
των αμφισβητησίμων ή εκ των μη;
Φαίδρος
Εκ των αμφισβητησίμων βεβαίως· αλλέως θα σου ήτο δυνατον να είπης,
εκείνα τα οποία τώρα εξέφερες περί αυτού ότι είναι και βλαβερός και
εις τον αγαπώμενον και τον αγαπώντα και πάλιν ότι είναι μέγιστον
των αγαθών;
Σωκράτης
Λαμπρά τα λέγεις· αλλ' ειπέ μου και το εξής — διότι εγώ δεν
ενθυμούμαι πολύ καλά εξ αιτίας του ενθουσιασμού μου — εάν έκαμα τον
ορισμόν του έρωτος κατά την αρχήν του λόγου.
Φαίδρος
Μα τον Δία, θαυμασίως.
Σωκράτης
Μπα, τόσον επιτηδειότεραι εις την τέχνην των λόγων λέγεις ότι είναι
αι νύμφαι, αι θυγατέρες του Αχελώου και ο Παν ο υιός του Ερμού, από
τον Λυσίαν τον υιόν του Κεφάλου; ή απατώμαι, και ο Λυσίας αρχίζων
τον ερωτικόν λόγον του μας ηνάγκασε να εννοήσωμεν τον έρωτα, ότι
είναι έν τι εκ των όντων, το οποίον αυτός ηθέλησε και συμφώνως με
τον ορισμόν τούτον πλέον συνέταξε κ' ετελείωσεν όλον τον κατόπιν
λόγον; θέλεις πάλιν ν' αναγνώσωμεν την αρχήν αυτού;
Φαίδρος
Εάν σου φαίνεται καλόν· εκείνο όμως το οποίον ζητείς δεν είναι εις
αυτό το μέρος.
Σωκράτης
Λέγε, ν' ακούσω αυτό το ίδιον.
Φαίδρος
«Διά μεν τα ιδικά μου αισθήματα γνωρίζεις καλά, και καθώς νομίζω
έχεις ακούσει ότι συμφέρει εις ημάς τους δύο η εκπλήρωσις των πόθων
μου. Έχω δε την αξίωσιν να μη αποτύχω εις ό,τι επιθυμώ διά τούτο
μόνον, ότι συνέπεσε να μην είμαι εραστής σου· διότι οι ερώντες
μεταμελούνται τότε δι' όσα προσέφερον [εις το αντικείμενον του
πάθους των], όταν θα κορεσθώσι της επιθυμίας».
Σωκράτης
Όντως πολύ, ως φαίνεται, απέχει από του να κάμνη, αυτό το οποίον
ακριβώς ζητούμεν, ο Λυσίας, ο οποίος ουδ' από την αρχήν, αλλ' από
το τέλος κολυμβών ανάσκελα προς τα οπίσω επιχειρεί να διέλθη τον
λόγον, και αρχίζει από εκεί απ' όπου θα είχε τελειώσει ο εραστής
λέγων προς τον αγαπώμενον. Ή δεν είναι τίποτε σωστόν, πολυαγαπημένε
μου Φαίδρε;
Φαίδρος
Τούτο βεβαίως, Σωκράτη, περί του οποίου κάμνει λόγον είναι [όχι
αρχή αλλά] τέλος.
Σωκράτης
Τι δε να είπωμεν διά τα άλλα; δεν φαίνονται ότι αι ιδέαι του λόγου
έχουν τοποθετηθή συγκεχυμένως; ή φαίνεται ότι, εκείνο το οποίον
ελέχθη δεύτερον, έπρεπε ένεκα ανάγκης τινός να κατέχη την δευτέραν
θέσιν αυτό παρά άλλο τι των λεχθέντων; Διότι εφάνη εις εμέ, ο
οποίος εξ άλλου ομολογώ την άγνοιάν μου, ότι ο συγγραφεύς με
γενναιότητα έγραφεν ό,τι του ήρχετο εις τον νουν· συ δε μήπως
ευρήκες λογογραφικήν τινα ανάγκην ένεκα της οποίας εκείνος έτσι
κατά σειράν το έν πλησίον του άλλου έβαλεν αυτά;
Φαίδρος
Καλός είσαι, αφού με νομίζεις ικανόν να διαγνώσω έτσι ακριβώς τους
λόγους του Λυσίου.
Σωκράτης
Αλλά τούτο εδώ τουλάχιστον νομίζω πώς θα μου έλεγες, ότι πρέπει
κάθε λόγος, όπως το ζώον, να συνίσταται από σώμα τι ιδικόν του,
ώστε να μην είναι μήτε ακέφαλος μήτε άπους, αλλά να έχη μέσα και
άκρα, τα οποία να είναι γραμμένα έτσι, ώστε ν' αρμόζουν και μεταξύ
των και με το σύνολον.
Φαίδρος
Πώς όχι;
Σωκράτης
Εξέτασε λοιπόν τον λόγον του φίλου σου, εάν είτε κατά τον ένα είτε
κατά τον άλλον τρόπον έχει γραφή, και θα εύρης ότι καθόλου δεν
διαφέρει από το επίγραμμα, το οποίον λέγουν ότι είναι
επιγεγραμμένον εις τον Μίδαν τον Φρύγα.
Φαίδρος
Ποίον είναι το επίγραμμα και τι ιδιαίτερον έχει τούτο;
Σωκράτης
Είναι το εξής:
Χαλκή παρθένος είμαι, 'ς του Μίδα δε το μνήμα κείμαι,
κι' όταν θα τρέξη το νερό και τα ψηλά τα δένδρ' ανθίσουν,
μένουσα εδώ ψηλά 'ς αυτόν τον τύμβο τον πολύκλαυστο,
θ' αγγέλλω 'ς τους διαβάτες ότι ο Μίδας εδώ έχει ταφή.
ως νομίζω, κάπως κατανοείς ότι ουδεμία διαφορά υπάρχει εις το να
διαβάζεται μέρος τι του επιγράμματος πρώτον ή τελευταίον.
Φαίδρος
Περιπαίζεις τον λόγον μας, Σωκράτη.
Σωκράτης
Τούτον μεν τον λόγον ας αφήσωμεν ίνα μη στενοχωρήσαι· αν και, ως
μου φαίνεται, έχει πολλά δείγματα, τα οποία έχων προ οφθαλμών
κανείς, θα ωφελείτο με το να μη επιχειρή καθολοκληρίαν να τα
μιμηθή. Εις δε τους άλλους λόγους ας έλθωμεν. Διότι υπάρχει τι ως
νομίζω, το οποίον πρέπει να ίδωσιν οι θέλοντες να ασχολώνται περί
τους λόγους.
Φαίδρος
Ποίον είναι αυτό που λέγεις;
Σωκράτης
Είναι κάπως αντίθετοι· ο μεν είς δηλαδή έλεγεν ότι πρέπει να
χαρίζεται τις εις τον ερώντα ο δε άλλος ότι δεν πρέπει.
Φαίδρος
Και οι δύο πάρα πολύ ανδρικώς [υπεστήριζον την ιδέαν των].
Σωκράτης
Ενόμιζα ότι θα έλεγες την αλήθειαν, εάν έλεγες μανικώς· εκείνο μεν
λοιπόν το οποίον εζήτουν είναι αυτό τούτο· διότι μανία τις είπομεν
ότι είναι ο έρως. Αληθώς;
Φαίδρος
Ναι.
Σωκράτης
Μανίαι δε δύο υπάρχουν, εξ ων η μεν προέρχεται εξ ανθρωπίνων
νοσημάτων, η δε εκ θείας απομακρύνσεως από της συνήθους κανονικής
καταστάσεως.
Φαίδρος
Πολύ καλά.
Σωκράτης
Έχομεν δε διαιρέσει την θείαν μανίαν εις τέσσαρα μέρη εκ των
τεσσάρων θεών, παραδεχθέντες την μαντικήν μεν εμπνεομένην υπό του
Απόλλωνος, την ιεροτελεστικήν δε υπό του Διονύσου, την ποιητικήν
υπό των Μουσών, την τετάρτην δε, την ερωτικήν μανίαν, την
εμπνεομένην υπό της Αφροδίτης και του Έρωτος την είπομεν ότι είναι
αρίστη, και δεν γνωρίζω πώς το ερωτικόν πάθος απεικονίζοντες,
άλλοτε μεν με το να εγγίζωμεν την αλήθειαν, ίσως δε και με το να
πλανώμεθα εις άλλα, συνάψαντες λόγον όχι εντελώς απίθανον εψάλαμεν
μυθικόν τινα ύμνον με κοσμιότητα και ευλάβειαν εις τον Έρωτα, τον
ιδικόν μου και ιδικόν σου δεσπότην, Φαίδρε, τον προστάτην των
ωραίων παίδων.
Φαίδρος
Εγώ τουλάχιστον πάρα πολύ ευχαρίστως τον ήκουσα.
Σωκράτης
Το εξής όμως από αυτόν τον λόγον ας λάβωμεν, με ποίον τρόπον δηλαδή
από το ψέγειν ηδυνήθη ο λόγος να μεταβή εις το επαινείν.
Φαίδρος
Πώς το εννοείς λοιπόν αυτό;
Σωκράτης
Εις εμέ φαίνεται ότι όντως όλα τα άλλα έχουν λεχθή αστείως και
χάριν παιδιάς. Αλλά την δύναμιν των δύο τούτων μεθόδων, αι οποίαι
ελέχθησαν κατά τύχην, είναι ωφέλιμον, εάν δυνηθή κανείς να εννοήση
και τας οικειποιηθή με τέχνην.
Φαίδρος
Ποίων μεθόδων;
Σωκράτης
Το να ανάγη τις εις μίαν γενικήν ιδέαν διά συνθέσεως τα εδώ κ' εκεί
διεσπαρμένα στοιχεία, ίνα δι' ακριβούς ορισμού κάμη φανερόν
έκαστον, περί του οποίου θα εδίδασκε κάθε φοράν. Καθώς τώρα δα αφού
ωρίσαμεν την έννοιαν του Έρωτος, είτε καλώς είτε κακώς, εκάμαμεν
τον λόγον. Τουλάχιστον ένεκα της αιτίας αυτής ο λόγος μας είχε να
δείξη σαφήνειαν και συμφωνίαν προς τον εαυτόν του.
Φαίδρος
Η δε άλλη μέθοδος, λέγε, ποία είναι, Σωκράτη;
Σωκράτης
Το να δύναταί τις ν' αναλύη την γενικήν έννοιαν εις τα είδη αυτής,
τέμνων εις τα φυσικά της άρθρα, χωρίς να προβαίνη εις το να
συντριβή κανέν μέρος κατά τον τρόπον κακού μαγείρου· έτσι ακριβώς
προ μικρού οι δύο λόγοι μου έλαβον μίαν κοινήν ιδέαν, την μανίαν,
καθώς δε φύσει εξ ενός σώματος έχομεν δίπλα μέρη με το αυτό όνομα,
τα κληθέντα αριστερά και δεξιά μέρη, τοιουτοτρόπως και ως προς την
μανίαν, την οποίαν εθεώρησαν οι λόγοι ως έν είδος υπάρχον φύσει
εντός μας, ο μεν είς λόγος ετράπη εις την διευκρίνισιν του
αριστερού μέρους της και δεν αφήκε τας ερεύνας τούτου του μέρους
ίνα επαναρχίση, ειμή όταν εύρεν εις αυτάς αριστερόν τινα καλούμενον
έρωτα τον οποίον ελοιδόρησε πάρα πολύ δικαίως, ο δε έτερος λόγος
μας έφερε εις το δεξιόν μέρος της μανίας όπου εύρεν έρωτα, ο οποίος
αν και είχε το ίδιον όνομα με τον πρώτον, ήτο θεϊκός όμως και λαβών
αυτόν ως υπόθεσιν των εγκωμίων του τον επήνεσεν ως αιτίαν των
μεγίστων αγαθών μας.
Φαίδρος
Αληθέστατα λέγεις.
Σωκράτης
Και εγώ ο ίδιος, Φαίδρε, είμαι εραστής τούτων των αναλύσεων και των
συνθέσεων ίνα γίνω ικανός να λέγω και να σκέπτομαι· και εάν θα
νομίσω ότι κάποιος άλλος δύναται ν' αντιλαμβάνεται το αντικείμενον
και ως σύνολον και αναλελυμένον εις τα στοιχεία του, τούτον
επιδιώκω ακολουθών τα ίχνη του ως να ήτο θεός (56). Και τους
δυναμένους δε να κάμωσι τούτο τους αποκαλώ, κύριος οίδε εάν ορθώς ή
όχι, μέχρι τούδε διαλεκτικούς. Αλλ' εκείνους οι οποίοι εδιδάχθησαν
υπό σου και του Λυσίου πώς πρέπει να τους αποκαλώμεν; Ή μήπως η
τέχνη των λόγων είναι αυτό εκείνο, το οποίον και ο Θρασύμαχος (57)
και οι άλλοι μεταχειριζόμενοι λέγουσιν ότι έχουσι γίνει σοφοί μεν
οι ίδιοι εις το λέγειν, κάμνουν δε σοφούς και τους άλλους όσοι θα
ήθελον να προσφέρωσι δώρα εις αυτούς ως εις βασιλείς;
Φαίδρος
Βασιλικοί πραγματικώς είναι οι άνδρες ούτοι, αλλά δεν έχουν ιδέαν
των όσων ερωτάς· αλλά τούτο μεν το είδος ορθώς μου φαίνεται ότι το
ονομάζεις αποκαλών διαλεκτικόν· αλλά το ρητορικόν, μου φαίνεται, ότι
ακόμη μας διαφεύγει.
Σωκράτης
Τι λέγεις; θα εύρισκέ τις κάτι καλόν, το οποίον έμεινε μεν από όσα
είπομεν περί διαλεκτικής, λαμβάνεται όμως με τέχνην; Πάντως δε δεν
πρέπει να εγκαταλειφθή από σε κ' εμέ το υπόλοιπον μέρος [το περί]
της ρητορικής, αλλά πρέπει να είπωμεν τι είναι τούτο.
Φαίδρος
Και δεν είναι ολίγα, Σωκράτη, όσα διδάγματα περιλαμβάνονται εις τα
βιβλία τα γράφοντα περί της τέχνης των λόγων.
Σωκράτης
Και καλά που μου το εθύμισες. Το προοίμιον νομίζω ότι πρέπει να
λέγεται εις την αρχήν του λόγου· αυτά δεν λέγεις — είναι, αληθινόν;
— ότι είναι αι λεπταί δεξιότητες της τέχνης;
Φαίδρος
Ναι.
Σωκράτης
Δεύτερον η διήγησις μετά των μαρτυρικών καταθέσεων εκτός αυτής,
τρίτον αι αποδείξεις, τέταρτον αι πιθανολογίαι· νομίζω μάλιστα ότι
ο αριστοτέχνης των λόγων, ο Βυζάντιος (58) ανήρ, διδάσκει και
πίστωσιν και επιπίστωσιν.
Φαίδρος
Λέγεις διά τον καλόν Θεόδωρον; (59)
Σωκράτης
Ναι, ο οποίος μας διδάσκει ότι πρέπει να κάμωμεν και εις την
κατηγορίαν και εις την απολογίαν έλεγχον και επεξέλεγχον. Δεν θα
παραγκωνίσωμεν δε τον άριστον Εύηνον τον Πάριον (60), ο οποίος και
την υποδήλωσιν πρώτος εύρε και τους πλαγίους επαίνους· άλλοι δε
λέγουσιν ότι αυτός και τους πλαγίους ψόγους εστιχούργησε προς
απομνημόνευσιν· διότι ήτο σοφός ο ανήρ. Τον Τεισίαν (61) δε και τον
Γοργίαν (62) δεν θα τους αφήσωμεν να κοιμώνται, οι οποίοι
ανεκάλυψαν ότι τα πιθανά πρέπει να θεωρώνται προτιμότερα των
αληθών, και οι οποίοι ένεκα της ευρωστίας του λόγου των κάμνουν
ώστε να φαίνωνται τα μικρά μεγάλα και τα μεγάλα μικρά, και τα νέα
εκφράζουσιν αρχαιοπρεπώς και τα αρχαία με νέαν μορφήν, και ανεύρον
το μέσον να ομιλώσι διά κάθε θέμα και διά βραχέων και κατά
διεξοδικώτατον τρόπον. Ταύτα δε ακούων κάποτε ο Πρόδικος (63)
εγέλασε και είπεν ότι μόνος αυτός έχει εύρει τα αρμόζοντα εις την
τέχνην των λόγων. Είπε δε ότι ούτε αι μακρολογίαι ούτε αι
βραχυλογίαι αρμόζουν, αλλά τα μέτρια.
Φαίδρος
Σοφώτατα είπες, ω Πρόδικε.
Σωκράτης
Τον Ιππίαν (64) δε δεν αναφέρομεν, διότι νομίζω ότι και ο Ηλείος
ξένος της αυτής γνώμης θα ήτο με τον Πρόδικον.
Φαίδρος
Διατί όχι;
Σωκράτης
Πώς θ' αναπτύξωμεν δε εξ άλλου τα ρητορικά τεχνουργήματα του Πώλου
(65), ο οποίος την διπλασιολογίαν [καλλιλογίαν] και την γνωμολογίαν
[το ομιλείν με γνωμικά] και την εικονολογίαν [τας μεταφοράς] εύρε,
και τας λέξεις εκείνας τας οποίας εδώρησεν εις αυτόν ο Λικύμνιος
(66), ίνα δημιουργήση ευφράδειαν.
Φαίδρος
Τα του Πρωταγόρου (67) δε παραγγέλματα, Σωκράτη, δεν είναι βεβαίως
τέτοια τινά;
Σωκράτης
Μετεχειρίζετο, παιδί μου, ορθόν λεκτικόν και άλλα πολλά και καλά·
ως προς την τέχνην δε των θρηνητικών λόγων, οι οποίοι κινούσι τον
οίκτον αναφερόμενοι εις το γήρας και την πενίαν όλους τους έχει
υπερβή, μου φαίνεται, η δύναμις του Χαλκηδονίου (68), ο οποίος εξ
άλλου ήτο φοβερός ανήρ και εις το να εξοργίση το πλήθος αφ' ενός,
και πάλιν αυτό ωργισμένον να το καταπραΰνη γοητεύων, ως έλεγε· και
επιτηδειότατος εις το να κατηγορή και εις το να αναιρή τας
κατηγορίας με κάθε τρόπον. Όλοι δε από κοινού πλέον φαίνεται ότι
παρεδέχθησαν ποίον πρέπει να είναι το τέλος των λόγων, το οποίον
άλλοι μεν καλούσιν επάνοδον, άλλοι δε με άλλο όνομα.
Φαίδρος
Εννοείς το να συγκεφαλαιώσουν τα καθέκαστα εις το τέλος διά να
υπενθυμίσουν εις τους ακούοντας περί των λεχθέντων.
Σωκράτης
Ταύτα λέγω, και αν συ έχης να προσθέσης άλλο τι περί της τέχνης των
λόγων.
Φαίδρος
Έχω μερικά μικρά και ανάξια λόγου.
Σωκράτης
Ας αφήσωμεν δα τα μικρά· μάλλον δε ταύτα ας φέρωμεν εις πλήρες φως,
ποία είναι η δύναμις της τέχνης και πού φανερώνεται.
Φαίδρος
Είναι ισχυροτάτη, Σωκράτη, η δύναμις της ρητορικής και φανερώνεται
εις τας συνελεύσεις του πλήθους.
Σωκράτης
Είναι αληθές· αλλ', έκτακτέ μου φίλε, ιδέ και συ μήπως φαίνεται και
εις σε, όπως και εις εμέ, αραιόν το στημόνι του υφάσματος της
ρητορικής αυτής.
Φαίδρος
Αποδείκνυέ μου μόνον.
Σωκράτης
Ειπέ μου λοιπόν· εάν τις υπάγη εις τον φίλον σου Εριξύμαχον ή τον
πατέρα αυτού Ακουμενόν και είπη ότι εγώ γνωρίζω τοιαύτα ιατρικά να
προσφέρω εις τα σώματα, ώστε εάν θέλω να τα θερμαίνω και να τα
κρυώνω και, εάν μεν μου φανή καλόν, να τα κάμω να εξεμώσι, εάν δε
πάλιν όχι, να αφοδεύωσι και άλλοι πάρα πολλά τοιαύτα, και επειδή
γνωρίζω αυτά έχω την αξίωσιν ότι είμαι ιατρός και ότι και άλλον
κάμνω ιατρόν, εάν εις αυτόν ήθελον παραδώσει την επιστήμην τούτων·
τι νομίζεις ότι θα έλεγον εάν ήκουον αυτά οι φίλοι σου;
Φαίδρος
Τι άλλο παρά θα τον ηρώτων, εάν εκτός τούτων γνωρίζει και τους
ασθενείς οι οποίοι έχουν ανάγκην τούτων και πότε μεταχειρίζεται το
καθέν και κατά ποίαν δόσιν;
Σωκράτης
Εάν λοιπόν απαντήση, ότι δεν γνωρίζω τίποτε από αυτά, αλλ' ότι έχω
την αξίωσιν ο μαθητής μου να κάμη όσα ζητείς;
Φαίδρος
Νομίζω ότι θα του έλεγον ότι είναι τρελλός, και ότι τα έμαθεν από
κάποιο βιβλίον ή ότι ενόμισεν, επειδή έτυχε ν' ακούση περί
φαρμάκων, πως είναι ιατρός, ενώ δεν γνωρίζει τίποτε από την
ιατρικήν τέχνην.
Σωκράτης
Τι δε θ' απήντων εξ άλλου ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης, εάν
παρουσιάζετο κανείς εις αυτούς λέγων ότι γνωρίζει να κάμνη περί
μικρού πράγματος λόγους υπερβολικά μακρούς και περί μεγάλου πάρα
πολύ μικρούς, όταν δε θέλη, να κάμνη ώστε οι λόγοι του να κινούν
τον οίκτον και τουναντίον πάλιν τον φόβον, και να δεικνύουν απειλήν
και πολλά άλλα παρόμοια, και διδάσκων αυτά να νομίζη ότι παραδίδει
ποίησιν τραγωδίας;
Φαίδρος
Και αυτοί νομίζω, Σωκράτη, ότι θα κατεγέλων εκείνον, αν τις νομίζη
ότι η τραγωδία είναι άλλο τι παρά η αρμόζουσα σύνθεσις των
στοιχείων τούτων και ως προς άλληλα και ως προς το σύνολον.
Σωκράτης
Αλλά δεν θα τον περιέπαιζον βαναύσως, αλλά καθώς μουσικός, όταν
απαντήση άνδρα θεωρούντα τον εαυτόν του κάτοχον της αρμονίας,
επειδή έτυχε να γνωρίζη πώς είναι δυνατόν να τονίζη χορδήν
υψηλότατα και χαμηλότατα, δεν θα του έλεγε με αγριότητα «δυστυχή,
είσαι τρελλός», αλλ' επειδή είναι αληθής μουσικός θα του έλεγε
μαλακότερον ότι «καλέ μου, είναι ανάγκη μεν και αυτά τα οποία
γνωρίζεις να γνωρίζη ο μέλλων να γίνη κάτοχος της αρμονίας, αλλ'
όμως δύναται κάλλιστα να μη γνωρίζη τίποτε από αρμονίαν και αν
κατέχη την ιδικήν σου εμπειρικήν γνώσιν διότι γνωρίζεις τα προ της
αρμονίας αναγκαία μαθήματα, αλλ' όχι τα αρμονικά».
Φαίδρος
Ορθότατα βεβαίως.
Σωκράτης
Και ο Σοφοκλής λοιπόν εις τον προς αυτόν επιδεικνυόμενον θα έλεγεν
ότι γνωρίζει τα προ της τραγωδίας, αλλ' όχι τα τραγικά, και ο
Ακουμενός [θα έλεγεν εις εκείνον ότι γνωρίζει] τα προ της ιατρικής,
αλλ' όχι τα ιατρικά.
Φαίδρος
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Τι δε νομίζομεν; εάν ο μελίγλωσσος Άδραστος (69) ή ο Περικλής
ήκουον εκείνα τα πάγκαλα τεχνάσματα, τα οποία τώρα ημείς
διεξήλθομεν, τας βραχυλογίας και τας εικονολογίας και όσα άλλα
εξετάσαντες εις πλήρες φως είπομεν ότι είναι συζητήσιμα, τι εκ των
δύο, (οργισμένοι αυτοί, καθώς εγώ και συ, θα είχον την βαναυσότητα
να είπωσι λέξιν τινά χονδρήν εις τους λέγοντας και διδάσκοντας αυτά
ως ρητορικήν τέχνην, ή, επειδή είναι σοφώτεροί μας, και ημάς θα
επέπληττον λέγοντες· Φαίδρε και Σωκράτη, δεν πρέπει να οργιζώμεθα,
αλλά να συγχωρώμεν, εάν τινες μη γνωρίζοντες διαλεκτικήν ευρέθησαν
εις αδυναμίαν να ορίσωσι την έννοιαν της ρητορικής, ένεκα δε τούτου
του παθήματος ενόμισαν ότι εύρον την ρητορικήν, εν ώ κατείχον μόνον
τα προ της τέχνης αναγκαία μαθήματα, και ταύτα πλέον διδάσκοντες
εις άλλους φρονούσιν ότι τελείως η ρητορική έχει διδαχθή από
αυτούς, οφείλουσιν όμως οι ίδιοι οι μαθηταί των ν' αντλώσιν εις
τους λόγους από τους εαυτούς των εκάστην γνώσιν εκ των [ανωτέρω]
τούτων εις το να την μεταχειρίζονται πειστικώς εις τον λόγον και
εις το να συνθέτωσι το όλον, επειδή τούτο δεν παρέχει καμμίαν
δυσκολίαν.
Φαίδρος
Αλλά βεβαίως, Σωκράτη, πλησιάζει τοιαύτη τις να είναι η τέχνη, την
οποίαν ούτοι οι άνδρες και διδάσκουσι και γράφουσι· και εις εμέ
φαίνεσαι ότι έχεις είπει το αληθές· αλλά την τέχνην του όντως
ρητορικού και του πιθανού εν τω λόγω με ποίον τρόπον και από πού
δύναται τις να την πορισθή;
Σωκράτης
Διά να δυνηθής, Φαίδρε, να γίνης τέλειος εις τους αγώνας της
ρητορικής είναι επόμενοι ίσως και αναγκαίοι οι όροι οι ισχύοντες
και εις τους άλλους αγώνας. Εάν μεν εις σε υπάρχη εκ φύσεως η
ρητορική δύναμις, θα είσαι ρήτωρ λαμπρός εάν προσλάβης την
επιστήμην και την μελέτην· εάν δε παραλίπης τι εκ τούτων, κατά
τούτο θα είσαι ατελής. Καθόσον δε υπάρχει εις το έργον τούτο τέχνη,
νομίζω ότι η ορθή μέθοδος δεν φαίνεται να είναι εκείνη την οποίαν
ακολουθεί ο Λυσίας και ο Θρασύμαχος.
Φαίδρος
Αλλά ποία είναι λοιπόν η ορθή μέθοδος;
Σωκράτης
Πλησιάζομεν, καλέ μου, να είπωμεν ευλόγως ότι ο Περικλής έγινεν εις
την ρητορικήν τελειότατος εξ όλων.
Φαίδρος
Πώς;
Σωκράτης
Όλαι όσαι είναι μεγάλαι τέχναι έχουσιν ανάγκην οξείας παρατηρήσεως
και ανωτέρας επιστήμης περί της φύσεως, διότι το ύψος των
διανοημάτων τούτο και το παντελώς τέλειον φαίνεται ότι από εδώ
εισέρχεται εις τα έργα, το οποίον και ο Περικλής αποκτήσας
προσέθηκεν εις την ευφυίαν του· διότι προσκολληθείς, νομίζω, εις
τον Αναξαγόραν (70), όστις ήτο τοιούτος, και γεμισθείς από γνώσεις
φυσιολογικάς, και φθάσας εις την εξέτασιν της φύσεως του νοητικού
και του άνευ διανοίας υλικού κόσμου, περί των οποίων ο Αναξαγόρας
κατ' εξοχήν ησχολείτο, εκ τούτων των θεμάτων μετέφερεν ο Περικλής
εις την τέχνην των λόγων ότι ήτο χρήσιμον εις αυτήν.
Φαίδρος
Πώς τούτο λέγεις;
Σωκράτης
Ο αυτός τρόπος είναι διά την ιατρικήν τέχνην, ο οποίος και διά την
ρητορικήν.
Φαίδρος
Πώς λοιπόν;
Σωκράτης
Και εις τας δύο τέχνας πρέπει να διακρίνης την φύσιν, του σώματος
εις την μίαν, της ψυχής εις την άλλην, εάν μέλλης όχι μόνον
μηχανικώς και εμπειρικώς, αλλά και με τέχνην να εργασθής· εις μεν
το σώμα προσφέρων φάρμακα και τροφήν θα εμβάλης υγείαν και δύναμιν,
εις δε την ψυχήν και λόγους και ωφελίμους ασχολίας προσφέρων την
πειθώ, την οποίαν θέλεις, θα παραδώσης.
Φαίδρος
Κατ αυτόν τον τρόπον το πράγμα φαίνεται, Σωκράτη, αληθές.
Σωκράτης
Την φύσιν λοιπόν της ψυχής νομίζεις ότι δύνασαι να κατανοήσης κατά
τρόπον σοβαρόν, εάν δεν γνωρίζης την όλην φύσιν;
Φαίδρος
Εάν μεν πρέπη να πεισθή κανείς εις τον Ιπποκράτην, τον απόγονον των
υιών του Ασκληπιού, ουδέ τα περί του σώματος δύναται να κατανοήση
άνευ της μεθόδου ταύτης.
Σωκράτης
Βεβαίως καλά, φίλε μου, τα λέγει· πρέπει όμως εξετάζοντες τον ορθόν
λόγον προς τα του Ιπποκράτους, να ερευνήσωμεν εάν ευρίσκωνται εις
συμφωνίαν.
Φαίδρος
Παραδέχομαι.
Σωκράτης
Εις το περί φύσεως λοιπόν εξέταζε τι λέγει και ο Ιπποκράτης και ο
ορθός λόγος. Αρά γε εις την εξέτασιν εδώ δεν πρέπει να διανοούμεθα
ως να πρόκειται περί της φύσεως οιουδήποτε πράγματος; πρώτον μεν
πρέπει να εξετάζωμεν το πράγμα, περί του οποίου θα θελήσωμεν να
γίνωμεν και οι ίδιοι τεχνικοί και δυνατοί, ώστε και άλλους να
κάμωμεν, εάν είναι απλούν ή σύνθετον [εκ πολλών ειδών], έπειτα δε,
εάν είναι απλούν, πρέπει να παρατηρήσωμεν τίνα δύναμιν έχει εκ
φύσεως προς το να ενεργή πρός τι ή τίνα δύναμιν έχει προς το να
πάθη υπό τινος, εάν δε περισσότερα είδη έχη, αφ' ού αριθμήσωμεν
αυτά, εκείνο το οποίον θα ίδωμεν επί του ενός, τούτο να ίδωμεν επί
εκάστου είδους, κατά τι μέρος είναι αυτό προωρισμένον υπό της
φύσεως τι να ενεργή, ή κατά τι μέρος τι να πάθη υπό τινος είναι
προωρισμένον εκ φύσεως;
Φαίδρος
Πλησιάζομεν Σωκράτη, εις το τέλειον.
Σωκράτης
Η άνευ τούτων λοιπόν μέθοδος θα ωμοίαζεν ωσάν με τυφλού πορείαν·
αλλ' όμως δεν πρέπει να παρομοιάσωμεν τον μετά τέχνης διεξερχόμενον
οτιδήποτε θέμα με τυφλόν ούτε με κωφόν, αλλά φανερόν ότι, εάν τις
μετά τέχνης λόγους περί τινος προσφέρη, την ουσίαν θα φανερώση
ακριβώς της φύσεως τούτου, προς την οποίαν τους λόγους θα πλησιάση·
θα είναι δε τούτο η ψυχή.