Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Εις τούτο λοιπόν πάσα η άμιλλα αυτού τείνει· διότι να πείση με
τούτο επιχειρεί· δεν είναι αληθινόν;
Φαίδρος
Ναι.
Σωκράτης
Φανερόν λοιπόν ότι και ο Θρασύμαχος, και οποιοσδήποτε άλλος
προσφέρει τέχνην ρητορικήν σοβαρώς, πρώτον μεν μετά πάσης ακριβείας
θα περιγράψη την ψυχήν και θα κατορθώση ώστε να ίδη ποία εκ των δύο
είναι η φύσις αυτής, μία και ομοία ή καθώς το σώμα πολυσύνθετος·
διότι είπομεν ότι τούτο είναι το δεικνύον την φύσιν των πραγμάτων.
Φαίδρος
Βεβαιότατα.
Σωκράτης
Δεύτερον δε θα περιγράψη τι εις τι ενεργεί ή τι έπαθεν υπό τινος εκ
φύσεως.
Φαίδρος
Αναμφιβόλως.
Σωκράτης
Τρίτον δε, αφ' ου κατατάξη τα γένη των λόγων και της ψυχής και τα
παθήματα τούτων, θα ανατρέξη εις τας αιτίας, προσαρμόζων έκαστον
γένος εις έκαστον και διδάσκων, οποία ούσα η ψυχή, ποίους λόγους
ακούουσα και διά ποίαν αιτίαν κατ' ανάγκην άλλη μεν πείθεται, άλλη
δε απειθεί.
Φαίδρος
Καλλίστη μέθοδος, βεβαίως θα ήτο η τοιαύτη.
Σωκράτης
Δεν θα λεχθή ποτέ λοιπόν, φίλε μου, ή θα γραφή ούτε τι άλλο ούτε
τούτο με τέχνην κατ' άλλον τρόπον εάν φανερώνεται ή λέγεται· αλλ'
οι σήμερον γράφοντες, τους οποίους συ έχεις ακούσει, είναι
πανούργοι και αποκρύπτουσι τας εξαιρέτους γνώσεις των περί ψυχής·
κατά τούτον λοιπόν τον τρόπον, πριν ομιλήσουν και γράψουν, ας μη
πειθώμεθα εις αυτούς ότι με τέχνην γράφουν.
Φαίδρος
Τις είναι αυτός ο τρόπος;
Σωκράτης
Αυτούς τους όρους δεν μου είναι εύκολον να είπω· καθ' όσον δε μου
είναι δυνατόν, επιθυμώ να λέγω περί του πώς πρέπει να γράφωμεν, εάν
μέλλωμεν να έχωμεν τέχνην.
Φαίδρος
Λέγε λοιπόν.
Σωκράτης
Επειδή συμβαίνει να είναι η δύναμις του λόγου ψυχαγωγία, ο μέλλων
να γίνη ρητορικός είναι ανάγκη να γνωρίζη πόσα είδη έχει η ψυχή.
Είναι λοιπόν τα μέρη της τόσα και τόσα και τοιαύτα και τοιαύτα·
όθεν άλλοι μεν άνθρωποι τοιούτοι γίνονται, άλλοι δε τοιούτοι· αφ'
ού δε ταύτα τα της ψυχής είναι διηρημένα, υπάρχουσιν εξ άλλου τόσα
και τόσα είδη λόγων, έκαστον τοιούτον· οι μεν λοιπόν τοιούτοι, υπό
τοιούτων λόγων διά ταύτην εδώ την αιτίαν εις τα τοιαύτα είναι
ευπειθείς, οι δε τοιούτοι εις τα εξής δυσκόλως πείθονται· πρέπει
λοιπόν ταύτα ικανώς αφ' ού νοήση τις, να παρατηρή αυτά εις τας
πράξεις ευρισκόμενα και χρησιμοποιούμενα και να δύναται δι' οξείας
αντιλήψεως να παρακολουθή αυτά, αλλέως ουδέν ακόμη θα έχη αποκτήσει
περισσότερον εξ όσων τότε ήκουε συνδιατρίβων εις την σχολήν των
λόγων. Όταν δε θα είναι ικανός να είπη οποίοι άνθρωποι από οποίους
λόγους πείθονται, και όταν είναι δυνατός διαισθανόμενος την καρδίαν
του πλησιάζοντος αγνώστου να δεικνύη εις τον εαυτόν του, ότι αυτός
είναι ο άνθρωπος, και αυτός είναι ο χαρακτήρ περί του οποίου άλλοτε
εκάμομεν τον λόγον, ο οποίος τώρα παρουσιάζεται πραγματικώς εις
τούτον, προς τον οποίον χαρακτήρα πρέπει ν' απευθύνω τούτους εδώ
τους λόγους, όπως τον πείσω διά ταύτα εδώ, αυτά δε όλα όταν τα
κατέχη πλέον, και όταν προσλάβη την γνώσιν των ευκαιριών, κατά τας
οποίας πότε πρέπει να ομιλή και πότε πρέπει να σιωπά, και τας
βραχυλογίας εξ άλλου και τας λυπηράς εκφράσεις και τας
μεγαλοποιήσεις εις έκαστον των ειδών των λόγων, όσα ήθελε μάθει και
αφ' ού διακρίνη τον κατάλληλον καιρόν και το παράκαιρον τούτων,
τότε η τέχνη καλώς και τελείως έχει απεργασθή, πρότερον δε όχι·
αλλ' όταν τις εις τι από αυτά είναι ελλιπής ή λέγων ή διδάσκων ή
γράφων, λέγει δε ότι με τέχνην ομιλεί, τότε έχει δίκαιον όστις δεν
τον πιστεύει. Τι λοιπόν; θα είπη ίσως ο συγγραφεύς, Φαίδρε και
Σωκράτη, σας φαίνεται τοιουτοτρόπως; ή άλλως πως πρέπει ν'
αντιληφθώμεν την λεγομένην τέχνην των λόγων;
Φαίδρος
Αδύνατον, Σωκράτη, να έχη κατ' άλλον τινά τρόπον αν και δεν
φαίνεται ότι είναι μικρόν το έργον τούτο.
Σωκράτης
Αληθινά λέγεις· ένεκα τούτου βεβαίως πρέπει τις πάντας τους λόγους
μεταστρέφων άνω και κάτω να τους εξετάζη, μήπως εκεί κάπου φαίνεται
κανείς δρόμος προς την τέχνην ευκολώτερος και βραχύτερος, ίνα μη
πολύν δρόμον και τραχύν ματαίως λάβη, εν ώ είναι δυνατόν μικρόν και
ομαλόν. Αλλ' εάν κάπως δύνασαι να μας βοηθήσης συ, όστις έχεις
ακούσει τους λόγους του Λυσίου ή τινος άλλου, προσπάθησε να
ενθυμηθής και να λέγης.
Φαίδρος
Ένεκα δοκιμής ηδυνάμην να έχω κάτι, αλλά τώρα τουλάχιστον διά
τοιούτον σκοπόν τίποτε δεν έχω.
Σωκράτης
Θέλεις λοιπόν εγώ να είπω λόγον τινά, τον οποίον έχω ακούσει από
τινας ασχολουμένους περί ταύτα;
Φαίδρος
Πώς όχι;
Σωκράτης
Λέγεται λοιπόν, Φαίδρε, ότι είναι δίκαιον να είπωμεν και το λόγιον
του λύκου (71).
Φαίδρος
Και συ βεβαίως έτσι κάμνε.
Σωκράτης
Λέγουσι λοιπόν [οι επαγγελλόμενοι την ρητορικήν τέχνην] ότι δεν
πρέπει καθόλου να καυχώμεθα διά την διαλεκτικήν μας, ουδέ να την
εξυψώνωμεν πολύ απομακρυνόμενοι, επειδή περιβαλλόμεθα διά των
μεθόδων της· διότι [ως προσθέτουν] είναι παντελώς ορθόν, ό,τι και
εις τας αρχάς του λόγου είπομεν, πως δεν είναι καμμία ανάγκη ο
μέλλων να γίνη ρήτωρ να έχη γνώσιν της αληθείας περί των δικαίων ή
αγαθών πραγμάτων, ή και περί των ανθρώπων εάν είναι τοιούτοι εκ
φύσεως ή εκ μαθήσεως. Διότι εις τα δικαστήρια ουδέ το ελάχιστον
περί της αληθείας τούτων φροντίζει κανείς, αλλά περί του πιθανού.
Τούτο δε είναι το &αληθοφανές&, εις το οποίον πρέπει να προσέχη ο
μέλλων μετά τέχνης να λέγη. Ουδέ εξ άλλου πρέπει τα πραχθέντα να
λέγωμεν ενίοτε, εάν δεν έχουν πραχθή αληθοφανώς, αλλά μόνον τα
αληθοφανή και εις την κατηγορίαν και εις την απολογίαν και εν
γένει, όταν λέγωμεν ότι ο ρήτωρ πρέπει να επιδιώκη πλέον το
φαινόμενον, παραιτά τελείως την πραγματικήν αλήθειαν· τούτο
βεβαίως, όταν γίνεται καθ' όλον τον λόγον, όλην την τέχνην παρέχει.
Φαίδρος
Έχεις διεξέλθει, Σωκράτη, αυτά ακριβώς που λέγουν οι προσποιούμενοι
ότι είναι τεχνίται εις τους λόγους. Πράγματι ενεθυμήθην ότι εις τα
προηγούμενα δι' ολίγων ηγγίσαμεν το τοιούτον, μου φαίνεται δε ότι
τούτο είναι πάρα πολύ μέγα επιχείρημα εις τους ασχολουμένους περί
την τοιαύτην ρητορικήν.
Σωκράτης
Αλλά τον Τισίαν βεβαίως αυτόν τον έχεις σπουδάσει επιμελώς· ας μας
είπη λοιπόν και το εξής ο Τισίας, μήπως είναι άλλο τι το αληθοφανές
και άλλο αι δοξασίαι του πλήθους;
Φαίδρος
Είναι δηλαδή άλλο τι;
Σωκράτης
Τούτο λοιπόν, ως φαίνεται, ευρών ότι είναι συγχρόνως σοφόν και
τεχνικόν έγραψεν ο Τισίας, ότι εάν τις ασθενής, αλλ' ανδρικόν έχων
χαρακτήρα, άλλον ισχυρόν και δειλόν κατακτυπήσας και αφαιρέσας το
ιμάτιον αυτού, ή τι άλλο, φέρεται εις το δικαστήριον, ούτε αυτός
ούτε ο άλλος πρέπει να λέγη την αλήθειαν· αλλ' ο μεν δειλός θα λέγη
ότι δεν εκτυπήθη από μόνον τον ανδρικόν, αυτός δε θα ελέγχη τούτο
λέγων ότι μόνοι ήσαν και θα κάμη κατάχρησιν αυτής της δικαιολογίας,
ότι πώς ήτο δυνατόν εγώ έτσι ασθενής να προσβάλω αυτόν τόσον
ισχυρόν. Εκείνος βεβαίως δεν θα ομολογήση την δειλίαν του, αλλά
προσπαθών να παρουσιάση άλλο τι ψεύδος ήθελε δώσει ίσως εις τον
αντίδικον επιχειρήματα ίνα τον εξελέγξη· και άλλα τινά παρόμοια
λοιπόν είναι τα μετά τέχνης λεγόμενα. Δεν είναι αληθές, Φαίδρε;
Φαίδρος
Είναι βεβαίως.
Σωκράτης
Ω, υπερβολικά φαντάζεται ότι τέχνην τινά μυστηριώδη ανεύρεν ο
Τισίας ή άλλος οστισδήποτε και αν είναι και από οιανδήποτε πατρίδα
και αν ονομάζεται χαίρων. Αλλά, φίλε μου, εις τούτον ημείς τι εκ
των δύο να λέγωμεν παρά τούτο;
Φαίδρος
Το ποίον;
Σωκράτης
Ότι, ω Τισία, προ πολλού ημείς, πριν και συ να λάβης τον λόγον,
συνέπεσε να λέγωμεν ότι τούτο το αληθοφανές κατά τύχην γίνεται
ασπαστόν από το πλήθος, επειδή ομοιάζει προς το αληθές. Τώρα μόλις
εξηγήσαμεν ότι ο γνωρίζων την αλήθειαν κάλλιστα γνωρίζει να ευρίσκη
τας ομοιότητας. Ώστε θα σε ηκούομεν, εάν άλλο τι νέον περί της
τέχνης των λόγων λέγης, ει δε μη θα πεισθώμεν εις εκείνα τα οποία
εξηγήσαμεν, ότι εάν κανείς δεν εξακριβώση τας φύσεις των μελλόντων
ακροατών του, και δεν είναι ικανός να διαιρή τα όντα εις τα είδη
των και να περιλαμβάνη τα καθ' έκαστα υπό μίαν ιδέαν, ουδέποτε θα
γίνη τεχνικός εις την ρητορικήν, καθόσον είναι τούτο εφικτόν εις
τον άνθρωπον. Ταύτα δε δεν θ' αποκτήση ποτέ χωρίς βαθείαν μελέτην·
διά την οποίαν πρέπει να καταβάλλη μακρούς κόπους ο σώφρων όχι διά
να λέγη και να ενεργή απευθυνόμενος προς ανθρώπους, αλλά διά να
δύναται να λέγη και να πράττη πάντα με τρόπον αρεστόν εις τους
θεούς κατά το μέτρον των δυνάμεών του. Όχι άρα, Τισία, δεν πρέπει,
καθώς λέγουν οι σοφώτεροί μας, ο φρόνιμος άνθρωπος να καταγίνεται
διά ν' αρέσκη εις τους ομοδούλους του, εάν τούτο δεν είναι
πάρεργον, αλλ' εις δεσπότας αγαθούς και καταγομένους εξ αγαθών·
ώστε μην απορήσης, εάν είναι μακρά η περίοδος, την οποίαν πρέπει να
διατρέξωμεν προς επιτυχίαν μεγάλων σκοπών και όχι όπως συ
φαντάζεσαι. Θα έχωμεν δε, όπως η λογική μας λέγει, εάν τις θελήση
να επιδιώξη τους σκοπούς εκείνους, λαμπρότατα αποτελέσματα εξ
εκείνων.
Φαίδρος
Εξόχως ωραία μου φαίνεται ότι άγονται αυτά, Σωκράτη, εάν κανείς
δύναται να τα λέγη.
Σωκράτης
Αλλά και να επιχειρή τις βεβαίως τα καλά είναι καλόν και αν
πρόκειται να πάθη ότι θα του συνέβαινε.
Φαίδρος
Βεβαίως.
Σωκράτης
Λοιπόν αρκετά είπομεν ως προς το ζήτημά μας περί τέχνης και
ατεχνίας λόγων.
Φαίδρος
Έστω.
Σωκράτης
Μας μένει δε να εξετάσωμεν το περί ευπρεπείας και απρεπείας εις το
γράφειν, κατά ποίον τρόπον το γραφόμενον θα εγίνετο καλόν και κατά
ποίον τρόπον απρεπές. Δεν έχει ούτως;
Φαίδρος
Ναι.
Σωκράτης
Γνωρίζεις πώς θα φανής τα μάλιστα ευχάριστος εις τους θεούς, διά
λόγου προφορικού ή γραπτού;
Φαίδρος
Καθόλου δεν γνωρίζω. Συ δε;
Σωκράτης
Γνωρίζω να σου αναφέρω παράδοσιν των παλαιών, την δε αλήθειαν αυτοί
εγνώριζον. Εάν δυνηθώμεν να εύρωμεν μόνοι μας την αλήθειαν, αρά γε
θα μας έμελε πλέον διά καμμίαν των ανθρωπίνων δοξασιών των παλαιών;
Φαίδρος
Αστείον πράγμα μ' ερώτησες· αλλά λέγε εκείνα τα οποία διατείνεσαι
ότι ήκουσες.
Σωκράτης
Ήκουσα λοιπόν ότι περί την Ναύκρατιν (72) της Αιγύπτου εγεννήθη τις
εκ των εκεί παλαιών θεών, του οποίου είναι ιερόν το όρνεον, όπερ
καλούσιν ίβιν· το όνομα δε του θεού τούτου είναι Θευθ. Αυτός πρώτος
εύρε και τον αριθμόν και τον λογαριασμόν και την γεωμετρίαν και την
αστρονομίαν, προσέτι δε τα διά πεσσών και κύβων παιγνίδια και τέλος
και την γραφήν· της Αιγύπτου δε όλης ότε ήτο βασιλεύς ο Θαμούν,
κατοικών εις την μεγάλην πόλιν του άνω τόπου, την οποίαν οι Έλληνες
καλούσιν Αιγυπτίας Θήβας και τον θεόν αυτής Άμμωνα (73), εις τούτον
ελθών ο Θευθ τας τέχνας του εξέθηκε και υπεστήριξεν ότι έπρεπε να
διαδοθώσιν εις τους άλλους Αιγυπτίους. Ο δε Θαμούν τον ηρώτησε
ποίαν ωφέλειαν παρέχει εκάστη τέχνη, εν ώ δε ο Θευθ ανέπτυσσε τας
εφευρέσεις του, εκείνος άλλας μεν έψεγεν, άλλας δ' επήνει. Αλλά
μακρός λόγος θα εχρειάζετο διά να διεξέλθωμεν όσα πολλά
επιχειρήματα υπέρ ή κατά εκάστης τέχνης λέγεται ότι απεφάνθη ο
Θαμούν εις τον Θευθ· όταν δε εις την γραφήν έφθασεν, είπεν ο Θευθ·
τούτο δε, ω βασιλεύ, το μάθημα θα κάμη τους Αιγυπτίους σοφωτέρους
και μνημονικωτέρους· διότι ευρέθη της μνήμης και της σοφίας το
φάρμακον. Ο δε Θαμούν απεκρίθη· εφευρετικώτατε Θευθ, άλλος μεν έχει
την δύναμιν να επινοή την τέχνην, άλλος δε να κρίνη ποίον μέρος
ωφελείας βλάβης θα λάβουν οι μέλλοντες να εφαρμόσουν την τέχνην·
και τώρα συ, επειδή είσαι πατήρ των γραμμάτων και διάκεισαι
ευνοϊκός προς το έργον σου, είπες εναντίαν κρίσιν προς την
πραγματικήν δύναμίν του. Διότι τούτο θα παρέχη λησμοσύνην εις τας
ψυχάς των μαθόντων, επειδή θα παραμεληθή η εξάσκησις του
μνημονικού, διότι έχοντες πεποίθησιν εις την γραφήν ενθυμούνται τα
πράγματα εκ των έξωθεν διά ξένων στοιχείων και όχι εκ του
εσωτερικού των αυτοί αφ' εαυτών· λοιπόν δεν εύρες φάρμακον μνήμης,
αλλ' υπομνήσεως. Εις δε τους μαθητάς παρέχεις φανταστικήν σοφίαν
και όχι αλήθειαν· διότι αναγνώσαντες πολλά χωρίς διδασκαλίαν θα
φαντασθούν ότι είναι πολυμαθείς, εν ώ ως επί το πλείστον είναι
αμαθείς και ανυπόφοροι εις τας σχέσεις των, επειδή θα έχωσι γίνει
αντί σοφών δοκησίσοφοι.
Φαίδρος
Συ, Σωκράτη, αν θέλης, ευκόλως κάμνεις και Αιγυπτιακούς λόγους και
από κάθε άλλο μέρος λόγους.
Σωκράτης
Άλλοι είπον, φίλε μου, ότι οι πρώτοι μαντικοί λόγοι προήλθον εκ
δρυός εις το ιερόν του Δωδωναίου Διός. Εις εκείνους λοιπόν τους
παλαιούς, επειδή δεν ήσαν σοφοί καθώς ημείς οι νέοι (74), εγένετο
αποδεκτόν εξ αιτίας της απλοϊκότητός των ν' ακούωσι τους μαντικούς
λόγους από δρυς και πέτρας, ήρκει μόνον να τους έλεγον αληθινά
πράγματα· αλλά σε ίσως ενδιαφέρει ποίος είναι ο λέγων και από ποίαν
πατρίδα. Διότι εκείνο μόνον δεν προσέχεις είτε έτσι είτε αλλέως
έχει το ζήτημα;
Φαίδρος
Ορθώς με επέπληξες, και εις εμέ φαίνεται ότι το ζήτημα των
γραμμάτων έχει όπως το έθεσεν ο Θηβαίος βασιλεύς.
Σωκράτης
Λοιπόν ο νομίζων ότι μεταδίδει τέχνην σημειώνων αυτήν διά
γραμμάτων, και ο παραδεχόμενος ότι καθαρόν τι και ασφαλές
αποτέλεσμα προέρχεται εκ των γραμμάτων είναι γεμάτος από πολλήν
απλοϊκότητα και ωρισμένως αγνοεί τον χρησμόν του Άμμωνος,
φανταζόμενος ότι οι γεγραμμένοι λόγοι είναι κάτι περισσότερον από
μίαν υπόμνησιν εις τον ειδήμονα περί εκείνων, περί ων
πραγματεύονται τα γεγραμμένα.
Φαίδρος
Ορθότατα.
Σωκράτης
Διότι, Φαίδρε, ταύτην την έλλειψιν έχει η γραφή, την ομοίαν αληθώς
με εκείνην της ζωγραφικής. Και τα δημιουργήματα της ζωγραφικής
ίστανται ως ζωντανά, εάν δε τα ερωτήση τις κάτι, σοβαρώς σιωπώσι.
Το ίδιον και οι γραπτοί λόγοι· θα ενόμιζέ τις μεν ότι λέγουσιν ως
φρονούντες κάτι, εάν δε ερωτήσης τι εκ των λεγομένων, θέλων να
μάθης, αποκρίνονται μόνον το έν ίδιον πάντοτε. Όταν δε άπαξ γραφή
κάθε λόγος, κυλίεται πανταχού ομοίως και εις τους επιστήμονας,
ομοίως και εις εκείνους εις τους οποίους καθόλου δεν αρμόζει, και
δεν γνωρίζει ο λόγος εις ποίους πρέπει να ομιλή και εις ποίους να
σιωπά· κακώς πάσχων δε και ουχί δικαίως περιπαιχθείς πάντοτε έχει
ανάγκην της βοηθείας του πατρός· διότι αυτός τον εαυτόν του ούτε να
βοηθήση, ούτε να υπερασπίση δύναται.
Φαίδρος
Και ταύτα ορθώς έχουσι λεχθή από σε.
Σωκράτης
Τι δε; Βλέπομεν άλλον λόγον, γνήσιον αδελφόν του γραπτού κατά ποίον
τρόπον γεννάται και κατά πόσον είναι εκ φύσεως καλύτερος και
δυνατώτερος τούτου;
Φαίδρος
Ποίον λόγον λέγεις, και πώς γεννάται;
Σωκράτης
O λόγος ο οποίος γράφεται μετ' επιστήμης εις την ψυχήν του
μανθάνοντος και είναι δυνατόν να βοηθήση τον εαυτόν του, και ο
οποίος γνωρίζει καλώς προς ποίους πρέπει να λέγη και προς ποίους να
σιωπά.
Φαίδρος
Λέγεις τον λόγον του επιστήμονος τον ζώντα και τον έμψυχον, του
οποίου ομοίωμα ηδύνατο δικαίως να κληθή ο γραπτός.
Σωκράτης
Εντελώς αυτόν λέγω. Αλλά τούτο λοιπόν συ ειπέ μου· ο φρόνιμος
γεωργός, δι' όσα σπαρτά φροντίζει και θέλει να καρποφορήσωσι, τι εκ
των δύο, θα τα έσπερνε σοβαρώς εις ώραν θέρους εις τους Αδώνιδος
κήπους (75) και θα έχαιρε παρατηρών ότι εις οκτώ ημέρας έγιναν
ωραία φυτά; ή εάν τούτο έκαμνε, θα το έκαμνε χάριν διασκεδάσεως ή
εις ευκαιρίαν εορτής; δι' εκείνα δε τα σπαρτά εις τα οποία είχεν
ασχοληθή σπουδαίως μεταχειριζόμενος την γεωργικήν τέχνην και
σπείρας εις κατάλληλον έδαφος, θα ηυχαριστείτο κατά τον όγδοον μήνα
ν' αυξηθώσι;
Φαίδρος
Ούτω πως, καλά λέγεις Σωκράτη, θα έκαμνε διά τα μεν σοβαρώς, διά τα
άλλα αλλέως.
Σωκράτης
Ο δε ασχολούμενος εις τας επιστήμας των δικαίων, των ωραίων ή των
αγαθών θα είπομεν ότι είναι ολιγώτερον σοφός του γεωργού εις τα
ιδικά του σπέρματα;
Φαίδρος
Καθολοκληρίαν όχι βεβαίως.
Σωκράτης
Όχι λοιπόν σπουδάζων θα γράψη τα σπέρματα των ιδεών του εις ύδωρ
μέλαν, σπείρων αυτά διά καλάμου μετά λόγων αδυνάτων μεν να βοηθώσι
τους εαυτούς των, αδυνάτων δε ικανώς να διδάξωσι τ' αληθή.
Φαίδρος
Τούτο δεν είναι το πιθανόν.
Σωκράτης
Όχι βεβαίως· αλλ' όταν συγγράφη, τους μεν κήπους των γραμμάτων, ως
φαίνεται, χάριν διασκεδάσεως και θα σπείρη και θα γράψη θησαυρίζων
υπομνήματα και διά τον εαυτόν του, εάν φθάση εις το γήρας το
εξασθενίζον την μνήμην, και διά πάντα όστις ακολουθεί τα αυτά ίχνη,
και θα ευχαριστηθή θεωρών τους κήπους τούτους των γραμμάτων να
φυτρώνουν απαλοί, όταν δε οι άλλοι διασκεδάσεις άλλας
απολαμβάνουσιν εντρυφώντες εις συμπόσια και εις άλλας ηδονάς,
αδελφάς τούτων, τότε εκείνος, ως φαίνεται, αντί τούτων των ηδονών,
παίζων με τας συγγραφάς, τας οποίας λέγω, θα περνά τον καιρόν του.
Φαίδρος
Η παιδιά, την οποίαν λέγεις, Σωκράτη, είναι ευγενεστάτη και όχι
φαύλη, το να δύναται κανείς δηλαδή να παίζη με τους λόγους και να
πλάττη αλληγορίας περί δικαιοσύνης και περί άλλων τα οποία
ανέφερες.
Σωκράτης
Το πράγμα τοιουτοτρόπως βέβαια έχει, φίλε Φαίδρε· αλλά κατά πολύ,
νομίζω, καλυτέρα σπουδή τούτων γίνεται, όταν κανείς
μεταχειριζόμενος την διαλεκτικήν τέχνην παραλάβη ψυχήν γόνιμον και
φυτεύη και σπείρη εις αυτήν επιστημονικούς λόγους, οι οποίοι είναι
ικανοί και τον εαυτόν των και τον φυτεύσαντα να βοηθώσι, αλλ'
έχοντες σπέρμα, εξ ου άλλοι λόγοι εις άλλας καρδίας φυτρώνουν,
συντελούν ώστε αιωνίως ν' απαθανατίζεται τούτο το πρώτον σπέρμα,
και τον έχοντα αυτό κάμνουσιν ευδαίμονα εις τον ανώτατον βαθμόν τον
δυνατόν εις άνθρωπον.
Φαίδρος
Βεβαίως αυτή η σπουδή που λέγεις είναι πολύ καλυτέρα ακόμη.
Σωκράτης
Τώρα λοιπόν, Φαίδρε, αφού εσυμφωνήσαμεν εις ταύτα, δυνάμεθα εκείνα
πλέον να κρίνωμεν;
Φαίδρος
Τα ποία;
Σωκράτης
Περί των οποίων θελήσαντες να ίδωμεν, εφθάσαμεν έως εδώ ίνα
εξετάσωμεν την κατά του Λυσίου μομφήν περί της των λόγων γραφής,
και εν γένει αυτούς τους λόγους οι οποίοι γράφονται μετά ή άνευ
τέχνης. Και όσον μεν διά τους κανόνας του εντέχνου λόγου μου
φαίνεται ότι καλώς είναι εξηγημένοι.
Φαίδρος
Πραγματικώς φαίνεται· αλλ' ενθύμισέ μου τα συμπεράσματά μας.
Σωκράτης
Πριν ή δυνηθή τις να γνωρίση την αληθή φύσιν εκάστου αντικειμένου
περί του οποίου λέγει ή γράφει, και πριν γίνη ικανός να δίδη περί
αυτού γενικόν ορισμόν, και μετά τον ορισμόν πάλιν να διαιρή κατ'
είδη μέχρι του αδιαιρέτου· πριν ή κατά τον αυτόν τρόπον εμβαθύνων
εις την φύσιν της ψυχής, και ευρίσκων το αρμόζον είδος του λόγου
εις εκάστην φύσιν, τοιουτοτρόπως συνθέτη και διακοσμή τον λόγον
του, εις μεν την ποικίλην ψυχήν ποικίλους και παναρμονίους παρέχων
λόγους, εις δε την απλήν απλούς· είναι αδύνατον πρότερον να
χειρισθή μετά τέχνης το γένος των λόγων, καθόσον η φύσις επιτρέπει,
ούτε διά να διδάξη ούτε διά να πείση, καθώς όλος ο ανωτέρω λόγος
μου έχει μαρτυρήσει.
Φαίδρος
Εντελώς μεν λοιπόν κατ' αυτόν τον τρόπον απεδείχθη τούτο.
Σωκράτης
Το δε πάλιν περί του αν είναι καλόν ή αισχρόν το να μεταχειρίζεται
κανείς τον προφορικόν ή τον γραπτόν λόγον και περί του τρόπου καθ'
ον τούτο γιγνόμενον θα ελέγετο ότι είναι άξιον ονειδισμού ή
τουναντίον, αρά γε τα ολίγον ανωτέρω λεχθέντα δεν έχουσι φανερώσει;
Φαίδρος
Τα ποία;
Σωκράτης
Ότι δηλαδή αν είτε ο Λυσίας είτε άλλος τις συνέγραψεν ή θα συγγράψη
είτε ιδιαιτέρως είτε δημοσία νομοθετών, με το να γράφη σύγγραμμα
προωρισμένον διά τους πολίτας και με το να θεωρή ότι εις αυτό
υπάρχει μεγάλη τις βεβαιότης και σαφήνεια, κατ' αυτόν τον τρόπον
όνειδος προσάπτει εις τον εαυτόν του, έστω και αν τις συμφωνή μαζί
του ή όχι· διότι το να αγνοή κανείς είτε έξυπνος είτε ονειρευόμενος
περί των δικαίων και αδίκων, και περί των καλών και αγαθών δεν
διαφεύγει, μα την αλήθειαν, από το να μην είναι άξιος ονειδισμού,
ουδέ αν όλος ο όχλος επαινέση την άγνοιάν του αυτήν.
Φαίδρος
Χωρίς άλλο.
Σωκράτης
Εκείνος δε ο οποίος νομίζει ότι είναι ανάγκη πολύ το παιγνιώδες να
υπάρχη εις τον λόγον τον γραμμένον περί εκάστου θέματος, και ότι
ουδείς ποτε έως τώρα λόγος έμμετρος ή πεζός άξιος μεγάλης
σπουδαιότητος εγράφη, ουδέ ελέχθη, όπως ελέχθησαν οι συρραπτόμενοι
αυτοσχεδίως, άνευ ερεύνης και διδαχής, μόνον διά να πείσωσι, αλλ' ο
οποίος γνωρίζει, ότι τω όντι οι κάλλιστοι εκ των λόγων εγράφησαν
προς υπόμνησιν των προγνωριζόντων αυτούς, και ότι το σαφές και το
τέλειον και το σπουδαίον ενυπάρχει εις μόνους τους διδασκομένους
λόγους και τους λεγομένους χάριν μαθήσεως και όντως γραφομένους
εντός των ψυχών και διαλαμβάνοντας περί δικαίων και αγαθών, και ο
οποίος νομίζει ότι οι τοιούτοι λόγοι αυτού πρέπει να καλούνται ότι
είναι τρόπον τινά γνήσιοι αυτού υιοί, πρώτον μεν ο εντός της ιδίας
του ψυχής λόγος, εάν ευρεθή ενυπάρχων, έπειτα δε εάν τινες άλλοι
λόγοι απόγονοι και αδελφοί του πρώτου συγχρόνως εις άλλων άλλας
ψυχάς εγεννήθησαν, και ο οποίος τους άλλους τους παραιτά να
χαίρωσιν, ούτος ο τοιούτος ανήρ, Φαίδρε, πλησιάζει να είν' εκείνος
προς τον οποίον όμοιοι θα ηυχόμεθα και συ κ' εγώ να γίνωμεν.
Φαίδρος
Εντελώς εγώ τουλάχιστον και θέλω και εύχομαι όσα λέγεις.
Σωκράτης
Λοιπόν αρκετά πλέον ας είναι όσα επαίξαμεν περί της τέχνης των
λόγων· και συ πήγαινε κ' εξήγησε εις τον Λυσίαν ότι ημείς
καταβάντες εις την πηγήν των Νυμφών και το ενδιαίτημα, ηκούσαμεν
λόγους παραγγέλλοντας να λέγωμεν και εις τον Λυσίαν και εις
οιονδήποτε άλλον εκ των λογογράφων, και εις τον Όμηρον και εις
οιονδήποτε άλλον πάλιν εκ των επικών ή λυρικών ποιητών, τρίτον δε
εις τον Σόλωνα και εις τον συγγραφέα πολιτικών λόγων, τους οποίους
επονομάζει νόμους, ότι εάν μεν γνωρίζων πώς έχει η αλήθεια
συνέγραψε ταύτα, και εάν δύναται να βοηθή εαυτόν αγόμενος εις
έλεγχον περί όσων έχει γράψει, και αν δύναται ν' αποδείξη μικράς
αξίας τα γεγραμμένα απέναντι των όσων προφορικώς λέγει, δεν πρέπει
να καλήται διά της επωνυμίας του λογογράφου, ποιητού και νομοθέτου,
αλλά διά της επωνυμίας ήτις αρμόζει εις τας σπουδαίας εκείνας
επιστήμας του.
Φαίδρος
Ποίας επωνυμίας εις αυτόν απονέμεις;
Σωκράτης
Το όνομα του σοφού μεν, Φαίδρε, μου φαίνεται μέγα, και εις τον θεόν
μόνον αρμόζει, μάλλον δε του φιλοσόφου ή παρόμοιόν τι αρμόζει εις
αυτόν και είναι μάλλον ανάλογον εις την ασθενή φύσιν του.
Φαίδρος
Και καθόλου παραλόγως.
Σωκράτης
Αλλ' εκείνον λοιπόν, ο οποίος δεν έχει άλλα πολυτιμότερα από όσα
συνέθηκεν ή συνέγραψεν άνω κάτω στρέφων και κολλών τα μέρη αυτών
μεταξύ των και αφαιρών, δικαίως θα τον επονομάσης ποιητήν ή
λογογράφον ή νομογράφον;
Φαίδρος
Βεβαίως.
Σωκράτης
Ταύτα λοιπόν εις τον φίλον σου Λυσίαν εξήγει.
Φαίδρος
Τι δε; συ πώς θα κάμης; διότι δεν πρέπει καθόλου να ξεχάσης τον
ιδικόν σου φίλον.
Σωκράτης
Ποίον;
Φαίδρος
Τον ωραίον Ισοκράτην· (76) εις τον οποίον τι θα είπης, Σωκράτη; πώς
θα χαρακτηρίσωμεν αυτόν;
Σωκράτης
Νέος είναι ακόμη, Φαίδρε, ο Ισοκράτης· εν τούτοις θα σου είπω
εκείνο το οποίον μαντεύω περί αυτού.
Φαίδρος
Το ποίον λοιπόν;
Σωκράτης
Μου φαίνεται ότι είναι ως εκ των φυσικών του προτερημάτων καλύτερος
ή ώστε να συγκριθή με τον Λυσίαν [εις την ρητορικήν] και κατά τον
χαρακτήρα γενναιότερος· ώστε ουδόλως θα ήτο θαυμαστόν αν,
προχωρούσης της ηλικίας, εις αυτούς τους λόγους που ασχολείται
τώρα, ήθελε διακριθή μεταξύ πάντων εκείνων, όσοι μέχρι σήμερον
επεχείρησαν να κάμωσι λόγους περισσότερον παρά εάν ήσαν παιδιά,
προσέτι δε εάν αρκεσθή εις αυτά, θα τον φέρη εις μεγαλυτέρας
επιτυχίας, τάσις θειοτέρα· διότι εκ φύσεως, φίλε μου, ενυπάρχει
κάποια φιλοσοφία εις την διάνοιαν του ανδρός [αυτού]. Αυτά λοιπόν
εγώ μεν παρά των εδώ θεών θ' αναγγείλω εις τον αγαπώμενον από εμέ
Ισοκράτην, συ δε εκείνα ανάγγειλε εις τον υπό σου αγαπώμενον
Λυσίαν.
Φαίδρος
Αυτά θα γίνουν· αλλ' ας αναχωρήσωμεν, επειδή και ο καύσων έχει
γίνει ηπιώτερος.
Σωκράτης
Λοιπόν δεν πρέπει να προσευχηθώμεν εις τους θεούς εδώ και ν'
αναχωρήσωμεν;
Φαίδρος
Βεβαίως.
Σωκράτης
Ω αγαπητέ Παν και άλλοι θεοί όσοι λατρεύεσθε εδώ, χαρίσατέ μου την
εσωτερικήν της ψυχής καλλονήν· τα δε εξωτερικά αγαθά όσα έχω κάμετε
να είναι εις αρμονικήν σχέσιν προς την εσωτερικήν μου ωραιότητα.
Πλούσιον δε είθε να νομίζω [μόνον] τον σοφόν· είθε δε να έχω τόσον
πλήθος χρυσού, όσον θα ήτο αρκετόν να φέρη και να μεταχειρίζεται
όχι άλλος άνθρωπος ή ο σώφρων. — Έχομεν ακόμη ανάγκην και άλλου
τινός, Φαίδρε; Διότι εγώ μεν έχω ευχηθή αρκετά.
Φαίδρος
Και δι' εμέ κάμε τας αυτάς ευχάς· διότι είναι κοινά τα των φίλων (77).
Τ Ε Λ Ο Σ
Η Σειρά των Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων, των Εκδόσεων Φέξη, υπήρξεν
ένας σταθμός στα ελληνικά χρονικά. Για πρώτη φορά προσφερόταν
συστηματικά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, η αρχαία ελληνική σκέψη
(Ιστορία, φιλοσοφία, ποίηση, δράμα, δικανικός και πολιτικός λόγος)
σε δημιουργικές μεταφορές της, από τους άριστους μεταφραστές του
τόπου, στην πιο σύγχρονη μορφή που πήρε εξελισσόμενο το γλωσσικό
της όργανο. Ο Όμηρος, οι Τραγικοί κι ο Αριστοφάνης, ο Ηρόδοτος, ο
Θουκυδίδης, ο Πλάτων, ο Ξενοφών, ο Αριστοτέλης, ο Θεόκριτος, ο
Θεόφραστος, ο Επίκτητος, ο Πλούταρχος, ο Λουκιανός κλπ.
προσφέρονται και σήμερα, στις κλασικές πια μεταφράσεις των Πολυλά,
Ραγκαβή, Μωραϊτίδη, Κονδυλάκη, Ποριώτη, Γρυπάρη, Τανάγρα, Πολέμη,
Καμπάνη, Καζαντζάκη, Βάρναλη, Αυγέρη, Βουτιερίδη, Ζερβού,
Φιλαδελφέως, Τσοκόπουλου, Σιγούρου, Κ. Χρηστομάνου κλπ, σε μια
σύγχρονη σειρά εκδόσεων βιβλίου τσέπης, πράγμα που επίσης γίνεται
για πρώτη φορά, συστηματικά, στην Ελλάδα.