_Caput primum._
Ex adiectiuis finitis in, _ai_, fiunt aduerbia conuertendo, _ai_, in,
_ó_, v.g. _fuc[vo], _profundè, ex finitis in _oi_, conuertendo illud in,
_ô_, v.g. _caxico_, prudenter, ex finitis in, _ei_, conuertendo illud
in, _eô_, v.g. _x[~i]gueo_, frequenter, ex finitis in, _vi_, conuertendo
illud in, _ú_, v.g. _aiau_, periculose, ex finitis in, _ij_, conuertendo
illud in, _iú_, v.g. _cauaiú_, miserabiliter.
Fiunt etiam alia aduerbia postposito, _te_, radicibus verborum v.g.
_sàdamète_, determinate, vel probabiliter, _aràvarete_, manifeste &c.
_De aduerbijs locorum._
Octo sunt aduerbia interrogandi, _[~i]zzucu_, _[~i]zzucàta_, _donata_,
_doco?_ _dochi?_ _dòchira?_ _dòno tocòro_, _dòno fo?_ & significant quem
locum? postponuntur autem illis particulæ, _va_, _no_, _ni_, _[~i]e_,
_vo_, _cara_, & _iori_, secundum casuum exigentiam: v.g. vnde? quo?
quam? qua? vbi, &c. postponi etiam illis potest, _màde_, quod significat
terminum vsque: v.g. _docomade ie iqóca_, vsque quo ibis? & quando
vtcumque interrogatur, ponitur particula, _ca?_ vel _zo_, & melius,
_zo_, quàm, _ca_, si in oratione sit aliqua particula interrogatiua:
v.g. _[~i]zzucu ie maitta zo_, quo iuisti, _dòno tocòro uo to uòtta zo_,
quem locum transiuisti, _doco iori itta zo_, quà intrasti? _dòchi càra
qita zo?_ vnde venit? _donata uà Pedro no iãdo zo_, vbi est domus Petri?
_dòconi uòru zo?_ vbi vel in quo loco est? Respondetur multipliciter,
_còno tòcoro_, _còto mòto_, _còre_, _conàta_, _còchi_, _còchira_,
_còco_, _còco ra_, _còno cata_, _còno fò_, hic, _sòno tòcoro_, _soco
moto_, _sòre_, _sònata_, _sòchi_, _sochira_, _sòco_, _socora_, _sòno
càta_, _sono fo_ istic, _ano tocòro_, _aso co mòto_, _are_, _anata_,
_achi_, _àchira_, _asocò_, _àsocora_, _àno càta_, _ano fó_, significat:
illic, postponuntur his aduerbijs particulæ casuales. Aduerbia
interrogandi cum particulis casualibus & postposito, _mo_, significant
vbicumque: v.g. vel quacumque, vel quocumque: v.g. _donotocòro ièmò
tòuoro_, transibo quocumque, _doconimo_ vbicumque, _dòco cara mo_,
vndequaque. Si verò loco, _mo_, postponatur, _nàri tomo_, significat
quemcumque locum diuisiue: v.g. _dòcoie nàri tomò mairo_, ibo ad
quemcumque locum diuisiue: idem significat, _coco zo_, cum eisdem
particulis casualibus & possunt poni inter, _doco_, &, _zo_, v.g. _dòco
ni zo àru fõdon[~i]_, si quidem est in aliquo loco, _còco caxicò_,
significat hic & illic, _doco mo caxico mo_, significat omnem locum.
particulæ casuales solent poni ante _mo_, v.g. _do còni mo caxico ni
mo_, in omni loco, aduerbio verò antecedenti postponuntur v.g. _còco
càxico ni_, hic & illic, _còco caxico ie dòco_, _caxico iori_ &c.
Particula, _vie_, significat supra; petit ante se suppositum in
genitiuo: v.g. _fàndai no uie ni uoqe_, pone supra mensam, _còno uie uà
gozàru mai_, non erit supra hoc: idest melius, _sono uie ni_, circa
istud, _sòno, uie no sàta uo catàriare_, narra quæ circa hoc sunt, _còre
ua [~i]zzure iori mò uie de gozaru_, non inuenietur, quid hoc superius:
idest hoc est supremum, _xita_, significat: infra: & regit eosdem casus,
quos præcedens: v.g. _fandai no xitani uòqe_, pone sub mensa, _micotõba
no xita iori_, quando rex: v.g. finiuit loqui, _uoxita uo cudasarei_,
det mihi vestra dominatio reliquias sui potus, quæ superauerunt.
Particula, _sòba_, significat, latus & regit ante se genitiuum: v.g.
_fito no sòba uò fanaruru_, separat se à latere alicuius.
_Maie_, significat ante: & regit ante se genitiuum: v.g. _fito no maie
uo touoru_, transeo coram alio, _cac[~u]gò no maie_, secundum
dispositionem, _funbet no maie_, sicut credo vel cogito, vel iuxta
sensum.
_Mauari_, significat circum circa in giro: & regit ante se genitiuum:
v.g. _igl[~e]sia no ma uari ni tçuchi uo nãgue sutçuru na_, ne proijcias
terram in circuitu Ecclesiæ.
_Vchi_, significat intra, & si ante se habet substantiuum debet esse in
genitiuo: v.g. _iglesia no uchi_, intra Ecclesiam, _ano fito ua; fito no
uchi de uanai_, ille homo non est inter homines, idest non est homo,
_fùtacùchi cúta còto ua, cúta uchi deuanai_, comedisse duas buccellas,
non est comedisse.
_Foca_, significat foras, vel extra: & petit ante se genitiuum: v.g.
_iglesiano foca ni_, extra Ecclesiam, _fòcaie iqe_, exi vel eas foras:
aliquando loco particulæ genitiui, ponitur _iori_, v.g. _Deus uonãgo
ichinin iori foca tçucùri tamauànu_, Deus non creauit nisi vnam
mulierem; idest nullam formauit extra vnam, _Tèngu fito ni àcu uo
susumùru iòri fòca uà, nài_, Dæmon nihil facit nisi persuadere peccata
hominibus, _goxo uo tàsucàru tàme baptismo uo sazzucàru iòri fòca bechi
no mich[~i] ga nai_, non est alia via ad saluandum hominem extra
baptismum; idest, absque baptismo nemo potest saluari, _Deus no gracia
iori foca_, absque dei gratia.
_Naca_, significat medium in quantitatibus continuis vel discretis v.g.
_qinò nàca ni_, in medio ligni, _fito no nàca ni_, in medio hominum.
_Nacaba_, significat medium in rebus successiuis: & vtrumque petit ante
se genitiuum: v.g. _dangui no nàcaba ni_, in medio sermonis, _sòre uo
qijte, nacabà uà uosore; nacàba ua aqirete ita_ audiens istud, & metuit
& expauit, idest medium tempus consumpsit timendo &c.
_Ato_, significat retro, & regit ante se genitiuum: v.g. _sonatà no àto
càra mairo_, veniam post te, idest, te sequar.
_Vàqi_, significat latus: et petit ante se genitiuum: v.g. _Pedro no
uaqi_, ad latus Petri, _misa no uaqi_, finita missa, _còno uaqi_ his
diebus præteritis, omnia prædicta aduerbia requirunt post se casus quos
petunt verba quibus subsequuntur.
_Aduerbia ad causam interrogandum & responendum._
Quare? vel qua de causa interrogatur multipliciter: v.g. _nàjeni_,
_nàjoni_, _nàni xini?_ _nàni tote cà?_ _nàni no iuie ni?_ _nànto xita
coto ni?_ _nani nò xisài ni iotte?_ quomodo? dicitur, _nànto xite?_
_nànto ioni icàni to xite?_ Respondetur autem, quia vel ratio est: v.g.
_sono iuie ua, nà jeni to iúni_, Quia, vero, etiam dicitur, _tocorõ de,
fodoni, ni iotte, sacàini_, primum ex his tribus dicit multam
causalitatem, secundum verò non tantam: tertium autem minorem.
_Vie va_, significat: cum vel siquidem: v.g. _tõganai vie ua
q[~i]zzuca[~i] ga nai_, non timeo, quia, vel siquidem non habeo culpam,
eundem sensum facit particula, _cara_, v.g. _caiõni irò vo misùru càra
va; càcusu còto va irànu_, in vanum illud abscondere tentas, siquidem
talem colorem ostendisti. Si quidem, quasi illatiuum significat, _tòqi
va_, &, _xicaru tòqi va_: _sari na garà_, significat, sed; _sàri tòte
va_, significat, adhuc: _sàru tòte ua_, significat, siquidem res ita se
habet: _sàrú tòte ua_, _qicoienu còto gja_, si ita est, intollerabile
videtur.
_Aduerbia temporis._
Quando interrogatur per, _itçu_, vel, _itç[~u]goro_, a quot diebus?
interrogatur per, _icca sàqi_, vel, _icca maie_, a quot mensibus?
interrogatur per, _icutçuqi saqi?_ a quot annis interrogatur per _nànnèn
maie_, solet addi, _ni_, quando verbum illud petit, & semper in fine
interrogationis ponitur, _ca_, vel, _zo_, & melius, _zo?_
Respondetur: nunc, _ima_, vel, _tãda ima_, iam, _mo_, v.g. _moiqe_, eas
iam, aliquoties dicitur, _tòqi ni iotte_, vel, _jibùn ni iotte_, postea
dicitur, _nochi_, _sòre cara_, vel, _sòre iòri_, post istud, _còre
càra_, vel, _còre iòri_, post hoc, _àre iòri_, vel, _àre càra_, post
illud. Statim dicitur, _iãgate_, postea, vel deinceps dicitur, _[~i]ma
iòri nóchi_, vel, _ima iori xite uà_, vel, _ima iori [~i]go_, vel,
_j[~i]gòn[~i]go_: isto mane, dicitur _qèsa_, _connichi_, vel, _qio_
hodie, _àsu_, vel, _miônichi_, cras, cras manè, _asa_, _àxitatô_, vel,
_àsatòcu_, cras nocte, _miònia_, antea, _ijen_, vel _saqini_, heri
_qinô_, vel, _sàcujit_, nudius tertius, _uototoi_, vel _fùtçuca sàq[~i]
ni_, diebus præteritis _còno giu_, _còno fõdo_, vel, _xenjìt_, vice
præterita: idem _xendo_: vice futura, _còndo_, ab hinc duobus diebus,
_asàtte_, vel _miõgo nichi_, post tres dies, _xiasàtte_, vel _mió mió
gonichi_, _qiônen_, vel, _còzo_, anno præterito, hoc anno, _còto xi_, a
tribus iam annis, _vòto tòxi_, vel, _uotõdoxi_, ab hinc vero quatuor
annis. _sanuruuotõdoxi_ statim, _tàchi màq[~i]_ vel, _socuij ni_,
_sunauàchi_, statim profecto, _tànteqi_, in illo momento.
_Itçumade?_ vsque quando? _itçu mademo_; semper, _itçu càra_ a quo
tempore, _itçu iori_, ex quo tempore?
_Aduerbia negandi._
_Iia_, vel, _iia_, significat non, _só deuanai_, non est ita, _iccana_
vel, _iccanàgueni_, nullatenus, _iùme iùme_, neque per somnium,
_sàrani_, vel, _ichiien_, _càtçutè_, vel, _càtçute mòtte_, nullo modo,
_iò_, _iòmo_, vel, _iòmo iòmo_, neque cogitatione: v.g. _càtçute màiru
mài_, nullatenus ibo, _iòmo sõ uà gozàru mài_ neque in mentem venit quod
ita erit; & quando prædicta iunguntur affirmatiuis faciunt etiam sensum
negatiuum, v.g. _iomo iòmo to mòxitar[~e]ba uo màiri atta_, cum dixisses
te non iturum: iuisti tamen, _io mairõ_, nullo modo ibo.
_Aduerbia affirmandi._
_Nacanàca_, significat: ita est, _uõ_, significat: sic, assentiendo,
_gueni_, vel, _gueni gueni_, sic se habet: v.g. _guèni guèni só mo aró_,
absque dubio sic se habebit res, _chõdo_, significat, omnino, _saiòni_,
_sòno bùn_, _sòno gotòqu_, _so de gozaru_, _sò re sóre_, _màsso gia_,
_xicato_, significat: ita est, _mòttomò_, significat rationabiliter
loquitur, _guioi nõ gotoqu_, sicut vestra credit vel dicit dominatio,
_mòchi ron_, non cadit sub dubio seu disputatione, _nàcanàca nàru còto
de gozaranu_, verè non est possibile, _nàcanàca no còto_, res est cui
potest assentiri seu fides adhiberi, _ma còtoni_, verè, & idem
significat, _xinjit_, vel, _xinjit ni_, _xei mon_, iuramento confirmo,
_isasàca_, vel, _isasàca mòtte_ nec parum quidem, _issai_, vel _ixxet_
nulla via, nullo modo, & quando iunguntur affirmatiuis significant
prorsus in omni euentu.
_Adverbia comparatiua._
_Iori_, _iòri mò_, _iòri mo nà uo_, significat magis comparatiuè,
persona quæ comparatur est in Nominatiuo; cui comparatur verò in
ablatiuo cum aliqua ex prædictis particulis: v.g. _Pedro ua juan iòri mò
gàcuxõ de gozaru_, Petrus est doctior Ioanne, _sòcoie nobòru iòri ua;
mairan[~u]gà màxi gia_, melius est non ire; quam ascendere isthuc:
_gotòqu_, _màma_, _ioni_, sunt aduerbia similitudinis, & petunt ante se
genitiuum rei cui fit assimilatio: v.g. _Pedro nõ gotòqu_, sicut Petrus.
Si verò antecedit verbum, non petunt genitiuum; v.g. _no iama ìe nari
tomò qi tài màmani qite, nurur[~e]ba, n[~u]gui suteraruru_, etiam si
eant ad campum, & montes se induunt, si volunt tali veste, & illam
exuunt quando aqua madefit, _uomô màma ni_, vel, _uomô gotoqu_ vel,
_uomô ioni_, sicut cogito, _conòmi no màma ni_, secundum desiderium & ad
eius mensuram, _fõdo_, significat, tantum, vel quasi; & proportionem:
v.g. _qifèn ano fito fõdo no gacuxõ de gozaru_, tam doctus es sicut
ille, _farãga c[~u]dàru fòdo iòi_, in tantum erit sanus in quantum
habuerit ventris purgationem, _m[~i]chi uò arùqu fõdo cutabituru_, sicut
ambulo, sic deficio, _acai fõdo ioi_, dum est rubicundius, tanto melius,
_xinùru fõdo no vazzurai de uanai_, infirmitas hæc non est ad mortem
idest mortis causatiua, _funè ni mesaruru fõdo narãba uare mo
nor[vo]zu_, si vestra dominatio tantum vult assumere laborem vt nauim
ascendat; ego etiam, _tamèxi mo na[~i] fõdo ni atta to mosu_, dicunt
fuisse sicut numquam, _uoqùru fòdo arãba sòre [~i]e mairozu_, si ad
statum perueniam quod possim è lecto surgere conferam me ad vos,
_chicara no fõdo uo mite_, videns virium proportionem _fõdo n[vo]
tçuita_, peruenit in istanti, _core fõdo_, sicut hoc, _sòre fõdo_, sicut
istud, _are fõdo_, sicut illud, _uouoi fõdo_ dum magis vel plus,
_sucunai fõdo_, dum minus.
_Aduerbia superlatiua._
_Vie_, significat rem supremam: v.g. _christianno voxiie ua izzure iori
mo vie de gozaru_, doctrina & fides Christiana est suprema & super
omnes, _còno saqe no uie ua nai_, non est melius vinum isto, _ichi_:
vel, _daiichi_, est supremum & vnicum: v.g. _gacuxo no uchi ni Sancto
Thomas daiichi de gòzatta_, inter doctores Sanctus Thomas est supremus,
_còre ua are iori vie_, hoc est superius illo: particula _xita_, est
contraria, _uie_, significat verò inferius: v.g. _xiqitai ua anima iori
xita de gozaru_, corpus est inferius anima.
_Aduerbia intensionis & exaggerationis._
_Ichidan_, _chicãgoro_, _icco_, significant valde: v.g. _chicãgoro no uo
cocorõ gaqe de gozaru_, est maxima cura & diligentia, &c. _sòre ua icco
uarui còto gia_, istud est valde malum, _bexxite_, significat præcipue,
_tòri uaqe_, significat in particulari vel specialiter, _coto no foca_,
raro, & extraordinarie, _icanimo_, significat, valde, _amari ni_,
significat nimis, & denique ex adiectiuis formantur aduerbia modo supra
dicto, quæ significant aduerbialiter quod adiectiua absolute: v.g. ex
_fucai_, quod est, profundus, a, um, _fuco_, quòd est profundè, _icani
mo xizzucani_ valde quietè, _tani coto ni_, extraordinariè,
_xitàtacani_, vel, _gui[vo] sanni_, formidabiliter idest, nimis: vide in
dictionario.
_Aduerbia congregandi._
_Voxinabete_, significat vniuersaliter, _sôbet_, communiter, idem
significant, _tçune ni_, vel, _sojite_, _feijeini_, regulariter,
_voioso_, _tabùn_, _vòcata_, _ioppõdoni_, significant: maiori ex parte,
_qèccu_, vel, _caiette_, significant, quin potius, vel, _tènnèn_,
significat forsan, & idem significant, _xijen_, _icasama_, _sadamete_,
significãt probabiliter, _canarazu_, absque dubio indefectibiliter,
_moxi xjien_, si forte, _xotocu_, naturaliter, _jinen_, casu, _x[~i]dai
x[~i]dai ni_, vel, _jèn jenni_, vel, _x[~i]dai ni_, successiue leniter,
_vonozzu cara_, per se absque alio.
_Aduerbia concludendi, & aduertendi._
_Ficqio_, &, _tçuini_, denique, significant vel resolutorie, _tç[~u]go_,
summatim, _no no_, non est ita? v.g. _nòno icani qicaxeraruru ca?_ heus
audis ne? _moxi_, significat etiam; heus; sed est vocabulum vrbanum:
v.g. _moxi Padre sama_, heus reuerende pater, _iare_, est etiam heus,
cum inferioribus: v.g. _iare taro quaja to ii[~e]ba_ dicens heus, _taro
quaja_: _iai_ significat etiam heus sed vilius: v.g. _iai sochi ga mòtta
mono ua nan[~i]zo?_ heus tu quid est quod portas? idem significat, _ia_,
v.g. _ia uo tòno barã domo ùa nani uo sauãgu zo?_ heus vos milites &
boni homines quid turbamini? ad eundem sensum tendit particula _ai_,
postposita v.g. _izzure mo mina iô qiqe ai_, heus vos omnes audite.
Particula, _ca_, &, _zo_, vt supra dictum est, sunt ad interrogandum,
idem habent munus particulæ _ia_, vel _caia_, sed sunt humiliores: v.g.
_are ua tare caia?_ quis est ille? _còre ia_, istud? _io suqète tare ca
ua tazzuneô zo?_ cum sit alta nox, quis potest interrogare, & querere?
_sòre de aro ca toiú còto gia_, dico, si erit istud?
_No?_ petit consensum: v.g. _gozaro ca no?_ veniet? nonne? _mairo to
uoxerareta no?_ non ne dixit quod veniet? _no Pedro dono?_ non est ita
domine Petre? _na_, significat idem; sed est inferius: v.g. _soqiita
na_, nonne sic audisti? aliquando in oratione vbi est _zo_, solet poni;
_baxi_; quæ est particula dubitandi: v.g. _nanto xita xisa[~i] de baxi
gozaru zo?_ qua de causa accidit hoc? _sate nanto iú uoqiacu de baxi
gozaru zo_, quomodo vocatur vester iste hospes? _goiô bax[~i] gozaruca?_
est ne tibi aliquid necessarum?
_Io_, vel, _zo_; affirmant & faciunt cadentiam orationis: v.g. _caita
zo_, vere scripsit, _maitta io_, venit profecto, _sono tòqi vare va ichi
dan varui tçucai vo xiraruite gozaru io_, tunc profecto mala nuntia seu
missiones sum exequutus & feci, _bacari_, significat, tantum vel
solummodo, _sóre ni cãguitte_, istud solum, _còre ni cãguirazu_, non hoc
solùm: aliquando, _bacari_, significat magis vel minus: v.g. _fiacu
bacari_, erunt centum, _fiacunin bacari corosareta_, centum vsque
homines occisi sunt, _nó_, _nóte_, _naqu xite_, _naqute_, significant
sine vel absque: v.g. _raxximo nó_, absque ratione, & ordine, _cac[~u]gò
nó_, absque præparatione.
Aduerbia sonus sunt multiplicia secundum diuersitatem quam Iapones in
sonus terminatione percipiunt, & illis, _to_, solent postponere: v.g.
_ua ua to xite_, vociferando dicentes, _ua ua_, & si illis postponitur
_meqi_, _u_, significat talem strepitum facere: v.g. _ua meqi_, _u_, va
dicendo vociferor, aris, &c.
_De Præpositionibus casuum._
_Tame_, significat ni vel erga: v.g. _sonata no tame_, tibi, regit ante
se genitiuum, _nanno tame_, ad quid, _nanini naru ca?_ ad quid est?
_nani ni xô ca?_ ad quid faciendum habes illud? _nani no iô ni tatçu
ca?_ ad quid est necessarium vel proficuum? _maitte no iô ua?_ quæ ne
necessitas est eundi?
_Tai xite_, significat propter, vel contra, v.g. _tèngu ni tai xite
te qito_, pugnare contra dæmonem & ei resistere, _Deus ni tai xite
c[~u]guio uo coraiuru_, suffero labores propter Deum, _uie iori_,
significat etiam, propter: v.g. _uon jifi no uie iori_, propter suam
misericordiam.
_Ni iotte_, significat etiam causam quare: v.g. _Deus iori fito
no jento acu ni iotte go fempô uo ataie saxerareozu_, deus tribuet
hominibus secundum opera eorum vel vitij vel virtutis, deriuatur
a verbo, _ìori_, _u_.
_Nitçuite_, significat circa, & deriuatur a verbo, _tçuqi_, _u_, v.g.
_còre ni tçuite_, vel _còre ni tçuqi_, vel, _còre ni tçuqete_, circa
hoc, _sono gui ni uoite ua zonjenu_, nihil circa hoc negotium scio,
_vôxe uamottomo nar[~e]domo uãgami ni totte ua cana[~i] gatai_, bene
dicit vestra dominatio; sed quod ad me attinet est factu difficile,
_Dai quan ni itatte ua ichinin bacari sadameio_, quod ad economum seu
maiordomum attinet, vnum tantum constitue, hæc omnia, _itatte_, v.g.
_tòtte_, sunt gerundia verborum sicut & præcedentia, etiam solent
dicere, _Padre còto ua_ quod at patrem attinet, _uarera còto ua_,
circa meas res, vel quod ad me attinet, _xitãgatte_, vel, _xitãgote_,
significãt iuxta, & sunt gerundia verborum, _xitãgari_: _u_, &,
_xitãgai_: _ó_, vnde ante se regunt datiuum sicut eorum verba: v.g.
_guioi ni xitãgatte_, vel _xitãgote_, secundum quod vestra præcipit
dominatio, _x[~i]dai_ significat idem: v.g. _conata x[~i]dai_, sicut
volueris, aliquando etiam iungitur radicibus verborum: v.g. _mairi
x[~i]dai_, secundum quod venerit vel eius aduentum.
_Ni_, significat locum in quo: idem significat, _ni uoite_, sed
permanentius: v.g. _go fatto ua fuximi ni uoite uôxe[~i]dasareta_, hanc
legem posuit dum esset in ciuitate, _fuximi Bungo funai ni itatte_, in
ciuitate Funairegni de Bungo: _iglesia ni uoru_, est in Ecclesia.
_De_, significat locum in quo fit actio: v.g. _mich[~i]de Pedro ni
uota_, obuium habui Petrum in via; eædem particulæ, _de_, & _uomotte_,
significant instrumentum quo fit actio, _bo uomotte Pedro uo uchi
coròita_, ligno Petrum cecidit, _Padre sama catararetãde nauo qicoieta_,
ex quo pater reuerendus illud narrauit melius fuit intellectum, _necqi
de xinda_, mortuus est febri.
_Cara_, vel _iori_, significat locum e quo vel vnde: v.g. _iglesia
cara_, ex Ecclesia, etiam dicunt, _fune cara maitta_, nauigio venit,
_cachi cara maitta_, pedes venit, _fun[~e] de maitta_, est idem quod,
_fune cara maitta_, & _fune ninotte maitta_: _fana cara me cara
m[~i]guruxij mòno gia_, est indecorus oculis & naribus, _iori_,
significat locum per quem: v.g. _sama iori faitta_, intrauit per
fenestram.
_Tomoni_, significat; simul: v.g. _sonata to tomoni mairozu_ ibo simul
tecum, _mosu to tomoni_, simul ac dixit.
_Ie_, significat locum ad quem: v.g. _achiie mairo_, ibo illuc, _mi aco
ni saite mairo_, vel _miiaco ni muqete mairo_, ibo directe ad curiam,
_miiaco no cataie noboru_, ascendit ad curiam idem, _miiaco no foie
noboru_, aliqui dicunt, _miiaco no iori_, vel _miiaco sana_, vel _miiaco
no gotoqu noboru_, sed non est bonus loquendi modus; sed rusticorum.
_De_, significat materiam ex qua: v.g. _tçuch[~i] de ca uàra uo
tçuquru_, regulas ex terra vel limo construere, _nànde còre uo tçuqùru
ca?_ ex quo hoc facis?
_Vie_, significat erga: v.g. _zu[~i]bun cõdomo no vie uo fito ni mo nàxi
marasuru ioni to cocòrõ gaqe marasuru_; omni cum diligentia curo circa
vel erga vel de meis filijs, quomodo illos faciam homines.
_Sònata no fiquànno vo saiban mesarèio_, habeto curam de tuis seruis?
_Made_, significat vsque: v.g. _àsumade_, vsque mane, _inòchi vo vxino
màde aru mai_, non ammittet vitam vel vsque ad vitæ amissionem non
perueniet, _sore made vomoi mo ioranu gui gia_, non peruenit ad mentem
meam vsque adhuc, _cocòro zaxi ar[~e]ba canauanumàde mo xei uo iruru_,
quando aliquid desideratur, adhibentur vires vsque ad impossibile, _mosu
màde mo nai_, non est necessarium dicere, _còno tocòro made maitta_,
hucusque veni.
_De coniunctionibus & diuisionibus._
_To_, significat, &, copulatiue: v.g. _Pedro to juanto Nagasaqi ie ita_,
Petrus & Ioannes ierunt Nagasaquim, _còreto, àreto uò tòru_, accipio hoc
& illud: idem significat, _mo_, v.g. _Pedro mo juan mo Nãgasaqi càra
mõdotta_, Petrus & Ioannes redierunt e Nagasaqui, _naqu mono mo ari,
uaró mòno mo aru_, sunt qui flent, & sunt etiam qui rident, _mo_,
anteponitur multoties negatiuis: v.g. _nan[~i]goto mo gozaranu ca?_ non
est aliquid noui?
_Mata_, significat, &, vbicumque inueniatur siue inter nomina siue
verba, _ca_, significat vel: v.g. _Pedro ca; juan ca coi to iie_, dic
quod veniat Petrus vel Ioannes, _arui ua_, significat etiam vel: v.g.
_arui ua Pedro, arui ua juan_, vel Petrus, vel Ioannes, _arui ua iomu,
arui uamono uo caqu_, vel lego vel scribo, _moxi ua_, significat si vero
in medio orationis: v.g. _móxi ua càn[~e]ga nai naraba_, &c. si vero non
habeas argentum.
Ad orationum contexturam vtuntur, _mata ua_, & præter hoc vel præterea:
v.g. _arui ua iama[~i]ga uocoru ca, mata na isõgui no fumi qita ruca
&c._ vel accidit aliqua infirmitas, præter hoc si venit aliqua epistola.
_Xicar[~e]ba_, significat: cum res ita se habeant, _sari nagara_, sed,
_so aru tocorõde_, cum hoc ita sit, _saraba_, cum hoc ita se habeat,
_sar[~e]ba sareba_, cum ergo &c. _ca?_ significat si? v.g. _maitta
camiio_, vide si venit vel iuit, _maitta ca xiranu_, nescio si venit,
_iara_, significat si diuisiue: v.g. _fito iara chicuxo iara xiranu_,
nescio vtrum sit homo vel animal, _nani iara to moxita_, nescio quod
dixerit.
Ex particulis, _nanica_, & _tòcàcu_, intromissis alijs particulis fiunt
quædam quasi disiunctiua seu exageratiua: v.g. _nani ia ca ia?_ quæ res?
idem est, _nani iara ca iara?_ & _nànto iara cato iara?_ _nanto xite_,
_ca toxite_, quomodo? _nanto mo ca tòmo_, nullo modo, _nanimo camo_,
nihil, _nan[~i]goto mo cãgotomo, mina içtuuari naruzo_, denique omnia
sunt mendacia, _nanino cano_ vel _nanto, xite cato xite_, modus
excusandi se, _nanino cano to iúte_, dicens hoc & illud, _domo como_,
quomodocumque sit idem, _doxitema co xitemo doxite coxite_, faciendo
diuersa hoc & illud, _do xôcô xô_, faciam hoc & illud.
_Tòmo cacumo_, in omnibus, idem, _toni cacuni_, idem etiam _tonimo
cacuni mo_, vel _totemo cacutemo_, _còre to ij_; _care to ij_, hoc &
illud dicens: idest excusationes, _care core_, illud & hoc _coco
caxico_, hic & illuc, _conata canata_, istic & illic, _uomo xirô,
uocaxu_, accommodando se quasi adulari.
Si particula, _mòtte_, postponatur particulis, _catçute_, _isasaca_,
_tomoni_, _nani_, _nani nani iori_, adiungitur illis efficacia &
energia: v.g. _catçute motte so aru mai_, nullo modo erit talis res.
_De interiectione._
_Sate_, _satesate_, _satemo satemo_, sunt interiectiones admirantis:
v.g. _satemo Deus no uôqinaru uonjificana_, o magna misericordia Dei!
_Auare_, est interiectio miserentis: v.g. _auare mutçucaxij iò no naca
cana_, o mundus repletus miserijs.
_Ha!_ est interiectio p[oe]nitentis: v.g. _Ha fax[~i] demo
uomoxiro[~i]ga; tocoro niiote qi coie canuru_, o labor sonus & cantus
harmonia est valde gracilis; sed non bene omnia percipiuntur!
_Iara!_ est interiectio tam lætitiæ; quam tristitiæ: v.g. _iara iara
medetaia_, o quantum gaudeo &c. idem, _ia_, v.g. _satemo iiaxii
iatç[~u]baraia!_ o quam vilis & abiectus! _gongo dodan fux[~i]guina
xisai cana!_ o quam rara & ridicula ratio, _iei_, est interiectio
mirantis: v.g. _iei Padre sama coch[~i] gozaru io_, hic est pater!
_Hat_, est interiectio eius qui repente terretur: v.g. _Benqei core uo
mite hat coto naxi to zonjite, sono màma niuani bo uo voroxi &c._ videns
hoc benquei &c.
_De sintaxi, & casibus, quos regunt verba._
Nominatiuum ponitur in principio orationis, verbum vero in fine, reliqua
vero secundum cadentiam: v.g. _Pedro ua Nagasaq[~i] de xutrai xita iqi
iqi nitçuite juan uo coroita_, Petrus occidit Ioannem circa vel in
quadam differentia quæ fuit vel accidit Nagasaqui: in aliquibus
orationibus grauibus verbi suppositum ipsi postponitur; sed raro: v.g.
_tare mo cana uanu futari noqimi ni tçucoro còto ua_, nemo potest duobus
dominis seruire hic, _tçucoru coto ua_, est verbi suppositum, _core
niiote tanomi tatematçuru itçumo uirgen_, ideo præcor Beatam Mariam
semper Virginem.
Orationes subiunctiui absoluti vel permissiui, & infinitiui, &
conditionales, & causales semper anteponuntur orationibus de indicatiuo
aut imperatiuo; etiam si in linguis Latina aut Europæis non fiat sic
sensus: v.g. _achi cara tomeraruru tomo; tomaru na_, ne remaneas etiam
si illinc detinere te velint, _sòre uo qiitar[~e]ba, fara uotatete
mõdotta_; cum hæc audisset, iratus reuersus est, _taxicani uqetamotta
niiotte coso, móxi ãgue maraxitare_, fideliter audiui, ideo retuli &
dixi, _faio gozatta raba uo mexi uo xinjô mono uo_, si cito venisses
dedissem tibi manducare.
Quando sunt duo verba eiusdem temporis in eadem oratione, primum erit in
gerundio in, _e_, & alterum in tempore quod orationis sensus exiget:
v.g. _còre uo tòtte giqini m[~i]ga como no ni uataxe_, accipe hoc &
trade seruitori meo.
Quando vero fuerint duæ vel plures orationes quæ loquuntur de eodem
subiecto vel tempore, solum vltimum verbum erit in tempore, quod
orationis sensus petierit, reliquorum vero aliqua erunt in radicibus:
alia autem in gerundio in, _e_, v.g. _touazunba cotaiezu, voxe arãba
tçuxxinde qiqe_, si te non interrogant ne respondeas, si loquantur
audias attente, _Deus no uo còto uo macotoni uqe, go uoqite mo cama
ua[~i]de, sono mama inferno ni uochita_, neque in Deum credidit, neque
eius mandata seruauit: vnde cecidit in infernum.
Verbum semper sequitur in honore tertiam personam; nullus enim se
honorat nisi sit rex qui de se loquens dicit, _iorocõbi ni nòboximesu_,
gaudeo plane.
Quando fuerint multa adiectiua omnia erunt aduerbialiter præter vltimum:
v.g. _qe nango, iro curô, icanimo vtçucuxij mono_, erat speciosus valde,
habens pilos longos & colorem nigrum &c.
Anteposita particula, _to_, verbis significantibus intelligere, credere,
audire &c. supplet verbum sumes fui, & significat: quod v.g. _fito
tozonjita_, credidi vel putaui quòd esset hommo, _qixó uo jennin to vomo
uô ca?_ credam te esse sanctum? _amata no fito xini no fonouo ni moiuru
uo misaxerareô_, videbis multos homines iræ flammis ardentes: hic
suppletur particula _to_, a _moiuru uo_ quod est verbi suppositum.
quando verò postponunt, _mo_, ad _to_, tunc tenaciter affirmant quod
dicunt: v.g. _mairõ tomo_, omnino ibo vel iturus sum.
Particula, _to_, in primo sensu suppletur aliquando per, _ioni_, v.g.
_ãgueta ioni gozaru_, dicunt quod obtulit, _ica iona fito to ua xiranu_,
nescio quis homo sit ille. aliquando verbum substantiuum supplet
particulam, _to_ v.g. _mairó de gozatta_, dixit quod veniet, _xô de ua
naqer[~e]domo_, quamuis non dico quod faciam &c.
_Qiuzo còre uo mite, ima uo sa[~i]go no coto dear[~e]ba_, videns hoc,
_quiuzo_, credensque horam mortis iam adesse, hic verbum substantiuum
supplet, _to_ & fit quasi verbum actiuum regens accusatiuum, _ima uo_,
supplet etiam, _to_, particulæ, _sona_ & _guena_ significat, videtur,
_sona_, postponitur radicibus verborum: v.g. _dèqi sona_, videtur quod
finietur, si verò illi postponatur aliquod verbum substantiuum mutat,
_a_, in, _i_, v.g. _dèqisonigozaru_ videtur quod perficietur, _deqi soni
mo zonjenu_, credo quod non finietur: postponitur etiam, _sona_,
adiectiuis finitis in, _i_, & illud amittunt: v.g. _io sona_, videtur
bonus vel quod sit bonus, _x[~i]guè sona_, videtur frequens, _a iau
sona_, videtur periculosum, si vero postponatur adiectiuis finitis in,
_na_, illud amittunt, v.g. _aqi raca sona_, videtur quod sit clarum.
Particula, _guèna_, postponitur nominibus & verbis iam formatis: v.g.
_maittã guena_, credo quod venit: si autem illi postponatur verbum
substantiuum, mutat, _a_, in, _i_, v.g. _maittã guen[~i] gozaru_, credo
quod venit, _sona_, significat, videtur, & _guena_, credo; sed vtraque
vtuntur in occasionibus in exemplis expressis.
Quando in oratione fuerint duo præterita, primum erit in tali voce;
secundum vero in voce futuri: v.g. _qesa càra so uôxerareta raba mo faia
de maraxô_, si hoc dixisses isto mane; iam recessissem.
Quando refertur id quod alius dixit, dicitur hoc modo, _Padre mósàruru
ua: iãgate sonatàie mairó to mosaruru_, Pater dixit se statim huc
venturum, aliquando quando se excusant, solet suppleri, _to_, per _no_,
v.g. _asu no_, _ra[~i]guàt no_, _nàndo to noburu na_ ne differas dicendo
quod cras; vel mense venturo &c.
Quando post, _n_, sequitur, _uo_, amittitur, _u_, v.g. _go uono uqe
tatema tçutta_, benefitia accepi.
Aduerbia semper anteponuntur verbis; præter aduerbia temporis, quæ in
principio orationis constituuntur: v.g. _sore uo qijte iccó xicàri
maràxita_, audiens istud iratus est valde, _qiô nen espana carà uatàttà
tòqi_, quando anno præterito ex Hispania transfretaui: omne verbum
requirit ante se nominatiuum expressum aut sub intellectum: v.g. _uare
iqe_, uel, _iqe_, in quo subintelligitur, _uare_, vade, in aliquibus
autem orationibus uidetur hæc regula deficere: u.g. _xisai uõba core ni
uà mósàre maràxozu_, hic causam & rationem refert seu dabit: hic nullum
uidetur nominatiuum, quin potius, _are ni ua_, est datiuum aut
ablatiuum, _àre ni uà, nauo uoixri atta_, ille melius scit: in ista
etiam oratione, _àre ni ua_, deberet esse nominatiuum, _cacàru uo ni uà
cõganeno cusari uo icus[~u]gi mo tcuqeta dõgu de gozàru_, pro torque
habebat catenam auream multos habentem anulos.
_Core ni ua gozonji aru mài_, non cognoscet de hoc uestra dominatio,
hic, _còre ni ua_, uidetur supplere accusatiuum quod regit, _zonji_:
_uru_.
Verbum impersonale aut infinitum petit ante se nominatiuum; u.g. _Pedro
ua màitta to mósu_, dicunt quod Petrus uenit.
Verbum, _iri_: _u_, pro indigeo, es, regit duo nominatiua, _rei_, &
personæ indigentis: u.g. _uatacuxi uà còno càn[~e]ga iru_, ego indigeo
uel habeo necessitatem huius argenti: etiam regit datiuum de persona:
u.g. _sono tame ni ua càn[~e]ga iranu_, non indiget argento seu nummis.
Verbum actiuum petit ante se accusatiuum pro supposito: u.g. _càne uo
motànu_, non habeo pecunias.
Aliqua nomina, _cobita_ seu _coie_, quæ ut supra dictum est, sunt
m[~e]dicata a lingua Chinensi: regunt eosdem casus quos verba Iaponica
quæ illis correspondent; v.g. _ni ua uo qenbut noa[~i]dani mèxi uo
coxiraie io_, præpara cibum dum hortum videmus, hic nomen _qenbut_,
regit accusatiuum, _ni ua uo_, quia, _mi_: _ru_, quod est video, es,
regit accusatiuum, _fito ni guenzan suru_, est idem quod _fito ni uó_,
obuium video hominem, & regit, _guenzan_, datiuum sicut, _ai_, _ó_.
Quando vocabulum cobitum ex duobus componitur, cognoscetur esse verbum,
si primum, verbi significationem habeat: v.g. _jóten_, est verbum, &
significat in cælum ascendere, quia _jo_, est asc[~e]do, is, _tenjo_,
vero est nomen, quia, _jo_, postponitur & anteponitur, _ten_, quod
significat cælum.
Verba passiua petunt ablatiuum pro persona agente: v.g. _Pedro carà
còròsàreta_, occisus est a Petro, sed melius regunt datiuum: v.g. _Pedro
ni corosareta_, _Pedro ua nusu bito ni càne uo torareta_, latrones
furati sunt pecunias Petri.
Sunt etiam aliqua neutra, quæ accusatiuum regunt sicut actiua: v.g.
_xiqitai uo fanaruru_, discedere a corpore, seu mori _axi uo uãzzuró_,
dolere pedes, &, _n[~i]gue uru_, pro eo quod est fugio, is, _nogàre_,
_uru_, euado, is: _de_, _uru_, exeo, is: _nòqe_, _uru_, recedo, is:
_touorì_, _u_: transeo, is: _nori_, _u_, nauigo, as, v.g. _caixo uo
noru_, nauigo mare, _iuqi_: _u_, ambulo, as, _michi uo iuqu_, viam
ambulo, _uo uari_: _u_ finior, iris, _mairi_: _u_; _x[vo]gui uo mairu_
ad tabulam latr[~u]culariam ludo, _iorocobi_, _u_: _cocoro uo iorocòbu_:
lætifico cor: _abi_, _uru_, _mizzu uo abiru_, lauo me aqua vel aquam
supra infundo, _auàremi_, _u_, misereor, eris, _canàximi_, _u_, tristor,
aris, _còie_, _uru_, transeo, is, _fabacari_, _u_, verecundor, aris,
_facarai_, _o_, prouideo, es, _faxiri_, _u_, velo nauigo, as, v.g.
_caixo_, vo, _faxiru_, velo mare nauigo; _fãgi_, _zzuru_, verecundor,
aris, _fedate_, _tçuru_, secedo, is, _fe_, _uru_, transigo, is, v.g.
_ficazu vo furu_, multos dies transigo, _dori uo fumaiuru_, fundari in
ratione vel rationem pro fundamento habere, _itàmi_, _u_, doleo, es, _ma
vari_, _u_, circuo, is: v.g. _còno còto vàri uo m[vo]xi mauattà_,
multoties & per circuitum dixit nuntium, hic & ibi: idem significat &
regit, _m[~e]guri_, _u_, _nãgusami_, _u_, recreo, as, _cocoro vò
nãgusamu_, cor lætifico, as, _naqì_, _u_, ploro, as, _tasucàri_, _u_,
saluo, as, _inochi vo tasucaru_, periculum vitæ euado, _goxo vo tasu
caru_, saluari in uita futura, _tachi tçu_, recedo, is, v.g. _tocòro vo
tatçu_, de sero locum vel a loco recedo, _tomurai_, _ó_, defunctis
exequias facio, is, _vcãgai_, _õ_ dubitando inquiro, is, _voximi_, _u_,
æstimo, as, _vràmi_, _u_, quæror, eris, _xinobi_, _u_, occulte expecto
quasi insidiose: v.g. _fito nò mè vò xinòbu_, attendo siquis me videt,
aliqua ex prædictis quæ requirunt accusatiuum loci, admittunt etiam
ablatiuum cum particulis, _cara_, vel, _iori_, v.g. _tocòro vo tatçu_,
est idem quod, _tocòro iori tatçu_, a loco recedo.
Aliqua etiam sunt actiua verba quæ duos casus accusatiuos petunt: v.g.
_fori_, _u_, _daxi_, _u_, _fanaxi_, _u_, _tate_, _tçuru_, v.g. _Pedro vo
socò vo voi idaita_, Petrum eduxerunt ab isto loco: potest etiam regere
ablatiuum loci: v.g. _Pedro vo socò cara voi daita_, aliqua petunt vel
Datiuum vel accusatiuum v.g. _fito vo_, vel, _fito ni sanare_, _uru_ ab
hominibus recedo, is, _Deus vo_, vel _Deus ni somùqi_, _u_, Deum
offendok is, verba huiusmodi sunt, quæ significant timere, offendere, &
recedere.
Multa vero verba quæ significant auxilium præstare, commodum, damnum,
obedientiam, superioritatem, subiectionem, seruitutem, victoriam, &
similia, regunt Datiuum: v.g. _chiie saicacu ioni coieta_, excedit alios
sapientia & industria.
Verba verò dandi, & promittendi regunt accusatiuum rei & datiuum
personæ: v.g. _fito ni càne vo curùru_, dare pecunias alicui.
Multa sunt verba, quæ admittunt ante se radices alior[~u] verborum
immutatas; & tunc prædictæ radices habent sensum quasi infinitiui: v.g.
_qiqi faji me_, _uru_, audire incipio, is, verba vero sunt, _nare_,
_urù_, assuefio, is, seu assuesco, is, & idem, _tçuqe_, _uru_, _fate_,
_tçuru_, finior, iris, _narai_, _ó_, disco, is, _sòme_, _uru_, incipio,
is, _tõdoqe_, _uru_, perseuero, as, vel prosequor, eris, _ate tçuru_,
dirigo, is, _atàri_, _u_, casu reperio, is, _vaqe uru_, diuido, is,
_càne_, _uru_, dificile possum, es, _soconai_, _o_, erro, as, _sumaxi_,
_u_, perficio; is, _s[~u]goxi_, _u_, excedo, is, _fãgue maxi_, _u_,
multum & intense laboro, as, _àqi_, _u_, fastidio, is, _tai_, volo, is,
& _tomonai_, nollo, is, si vero radices verborum anteponantur adiectiuis
finitis in _i_, faciunt quasi supinum in _tu_, v.g. _iòmi iasui_, facile
lectu &c.
Nomina numeralia si subsequatur illis nomen substantiuum debent esse in
genitiuo: v.g. _fito tçu no tõga_, vnum peccatum, idem petit particula,
_fõdo_, quando significat omnis, e, v.g. _àru fõdo no fito_, quotquot
sunt homines, idem petit particula, _iori_ v.g. _Nanban iòri no mono_,
res Europæ; sed hic est relatiuum: petunt etiam genitiuum numeralia, seu
nomina quæ dicunt multitudinem vel paucitatem: v.g. _amàta no fito_,
multi homines, sunt autem nomina prædicta, _bechi_, alter, a, um, _fon_,
proprius a, um, _cazucazu_, multi, æ, a, _sama zama_, multi modus, a,
um, _iro iro_, multus, a, _iorõzzu_, quilibet &c. _[~i]zzure_, quis, æ,
_issai_, omnis, e, idem, _vòno vòno_, & _cotõgotoqu_, _reqi reqi_,
personæ nobiles, _igue_, quod subsequitur, _nocori_, quod remanet,
_itçumo_, semper: v.g. _itçumo no coto_, id quod semper: _tçune_,
ordinarius, a, um, _ima_, mòdo, _isasaca_, parum: idem, _sòto_, vel
_sucoxi_, _xótocu_, naturaliter, _sòno fòca_, extra: prædicta petunt
ante se genitiuum si illis subsequatur nomen substantiuum, & tunc
adiectiua debent reputari si verò non subsequatur substantiuum nomen;
sed verbum; tale genitiuum non petunt: v.g. _iorõzzu danco xite iocaro_,
bonum erit si omnes faciatis consilium.
_De Arithmetica Iaponiæ & materia numerorum, in quibus hoc opus hic
labor._
Duo sunt modi numerandi in lingua ista Iaponica primus est per numeralia
communia propria ipsius linguæ, quæ vocant, _iomi_, & hæc perueniunt
solum vsque ad decem: v.g. _fitòtçu_ vnum, & solent hoc vti ad dicendum
parum: v.g. _sàqe fitotçu nòmaxete tamóre_, da mihi bibere parum vini,
_futatçu_, duo, _mitçu_, tria, _iòtcu_, quatuor, _itçutçu_, quinque,
_mutçu_, sex, _nanatçu_, septem, _iàtçu_, octo, _coco notçu_, nouem, _to
vo_, decem, _icutçu_, significat, quot? in rebus quæ non habent propriam
numerationem.
Secundus modus numerandi est per vocabula, _coie_, idest m[~e]dicata a
lingua Chinensi, hoc verò non vtuntur vsque ad decem per se; nisi rebus
numeratis adiungantur, quæ quidem res debent significari vocabulis etiam
Chin[~e]sibus; & non Iaponijs: termini numerales sunt, _ichi_, vnum,
_ni_, duo, _san_, tria, _xi_, quatuor, _go_, quinque, _ròcu_, sex,
_xichi_, septem, _sachi_, octo, _cù_, nouem, _j[vu]_, decem vtuntur per
se istis a numero vndecimo & supra, est autem vndecim, _juich_, _juni_,
duodecim, _jusan_, tredecim, _júcù_, decem & nouem, & numeris denarijs
anteponuntur numeri vsque ad decem: v.g. _nij[vu]_, viginti, _sànju_,
triginta, _sanju ichi_, triginta vnum, _cùju_, nonaginta, _fiacu_, vero
significat centum, _fiacu ichi_ centum & vnum _fiacu ju_, centum &
decem, _fiacu sanju_, centum & triginta, _ni fiacu_, ducenta,
_sàmbiàcu_, trecentum, _xen_, autem significat mille, _xen ichi_, mille
& vnum, _xen roppiacu sànju ichi_, mille sexcenti triginta vnum.
Numeri vero Iaponij antepositi vocabulis Iaponiæ, quæ vocant _iomi_, et
ablato, _tçu_, a numeralibus prædictis, siue sint nomina siue radices
verborum quibus iunguntur numerãt res significatas per talia vocabula:
v.g. _fito cotõba_, vnum verbum, _futa coto vari_, duæ rationes,
_miàmi_, tria retia vel tres retis missiones, _iocama_, coquere quatuor
vicibus in caldaria, _itçucàqe_, quinque aggressiones, _mùcasàne_, sex
vestes seu cooperturæ, _nànà catana_ septem vulnerationes gladio: _ià
catãgue_, octo onera, _cùca vari_ novem transmutationes, _tò cusa_,
decem differentiæ: post numerum vero decimum, hoc modo numerandi non
vtuntur; sed dicunt, _iro j[vu]ichi_, vel _júichi no iro_, vndecim
colores: ad interrogandum vero est verbum, _icùtçu_, si verò res de qua
interrogatur postponatur, debet addi numeralibus particula, _no_, v.g.
_itçucu no qi zo_ quot ligna sunt? idem, _qi icutçu zo?_ et respondetur,
_futatçu_, duo, _mitçu_, tria etc: interrogatur etiam per, _icutçu_
ablato, _tçu_ posita vero re numerata de qua interrogatur: v.g. _icù
tocoro_, quot loca? _icu toqi_, quot horæ? _fito fanaxi_, vnus sermo vel
conversatio, _futasugi_, duæ lineæ, _iote_, quatuor manus inter
digladiatores: v.g. _itçutçu bu_, quinque grana, _mu tocoro_, sex loca,
_iamavari_, sex circuitiones, _cuninai_, nouem onera eo modo quo Iapones
onus portant ante & retro in ligno, _tò vatari_, decem transitiones:
v.g. & alia omnia quæ numerari possunt, idem autem est dicere, _mu
tocoro_ quòd, _mutçu notocoro_ & quod, _tocoro mutçu_, sex loca, _fito
ie_, significat rem simplicem, _futa ie_, duplicem seu duplicatam,
_miie_, triplicatam &c. idem fit cum numeralibus chinensibus seu,
_coye_, adiunctis vocabulis etiam chin[~e]sibus: & aliquando in ista
numeratione nihil ammittunt numeri aut res numeratæ; aliquoties autem
vel alterum vel vtrumque aliquid ammittit vel mutat, & præcipuè in
numeris primo, secundo, tertio, sexto, decimo, & centesimo: & aliæ sunt
mutationes: hic autem ponentur communiores; quando verò in particulari
nihil fuerit adnotatum, est signum quod nulla est transmutatio.
Interrogatio de hominibus fit per, _icutari?_ quot homines? Responsio
verò fit postponendo, _nin_, numeralibus chinensibus: v.g. _ichi nin_,
vnus homo, _ninin_, duo, _iottari_, vero significat quatuor: quia,
_xinin_, significat hominem mortuum.
Interrogatio de diebus fit per, _icca_, quot dies? & vnus dicitur, _fi
fitoi_, quia, _ichinichì_, significat diem solarem integrum, _futçuca_,
duo dies, _micca_, tres, _iocca_, quatuor, _itçuca_, quinque, _muìca_,
sex, _nànucà_, septem, _iòca_, octo, _còconoca_, nouem, _toca_, decem,
_fatçuca_, viginti reliqui numeri dierum sunt per numeralia, _coie_.
Numerus noctium, est postponendo, _ìa_ numeralibus, _coie_, v.g. _ichi
ia_, vna nox, _ni ia_, duæ &c. fit etiam postposito, _io_, quod
significat Iaponice noctem numeralibus, _iomi_, _icuio_, quot noctes?
_futaio_, duæ, _nanàio_, septem noctes &c.
Numeratio mensium anni fit postposito, _guat_, numeralibus, _coie_, sed
prima luna vocatur, _xõguat_, secunda vero, _n[~i]guat_, tertia,
_sãguat_, quarta, _x[~i]guat_, vndecima verò dicitur, _ximò tçuqi_,
duodecima verò & vltima dicitur, _xi vàsu_, si autem velimus numerare
menses absolutè postponimus, _tçuq[~i]_, quod lunam significat
numeralibus, _iomi_, ablato, _tçu_, interrogamus vero, _icutçuqi?_ quot
menses? & respondetur, _fito tçuqi_, vnus, vsque ad decem, quod est,
_totçuqi_, post decem verò fit numeratio per numeralia, _coie_, v.g. _jú
ich[~i]guat_, vndecim menses, ad interrogandum verò de mense quisnam
sit; Ianuarius ne an Februarius? fit per, _nànguat_, Primus autem mensis
anni Iaponensis est luna Martij.
Annumeratio annorum fit postposito, _nen_, numeralibus, _coie_:
interrogatio fit anteposito, _nen_, v.g. _nànnèn_, quot anni?
Respondetur autem, _ichinen_, vnus, _ionen_, quatuor, _sanganen_, tres,
_sò ionèn_, tres vel quatuor, _sò xi júnèn_, triginta vel quadraginta
anni, _fatàchi_, significat viginti annos in hominibus, id[~e] _ni
junen_, vel, _ni ju no toxi_, vel _tòxi ni jú_, interrogant autem,
_icutoxi_, vel _tòxi icùtçu_, quot annos habet? numerant etiam annos
hominum & animalium perfectorum, boum scilicet, & equorum &c.
postponendo, _sai_, numeralibus, _coie_, v.g. _issai_, vnus, _ni sai_
duo, _san zài_, tres anni.
Annumeratio vicium fit postposito, _do_, numeralibus, _coie_, v.g.
_nàndo_, quot vices? _ich[~i]do_, vna _iõdo_, quatuor, _gõdo_,
quinquies, _sai san_, bis vel ter.
Annumeratio nauium fit postposito, _sô_, numeralibus, _coie_, v.g.
_nànzo_, quot naues? Respondetur: _issô_, vna, _nisò_, duæ, _san zô_,
tres _fassô_, octo, _jússô_, decem.
_Ichiren, _vna linea, duæ _niren_, _saren_ tres lineæ v.g. ficorum,
margaritarum, &c.
Annumeratio orationum, tractatuum, vel repetitionum eiusd[~e] rei fit
postposito, _fen_, numeralibus: v.g. _ippen_, vna, _nifen_, duæ,
_sanben_, tres _aue maria fiàcu gojippèn_, centum quinquaginta aue
maria.
Annumeratio argenteorum fit postponendo, _momme_, numeralibus v.g. _ichi
mòmme_, vnus, _ni mòmme_, duo, _san mòme_, tres: vnus autem argenteus
diuiditur in decem quæ vocant _ippùn_ itaque, _ippùn_, significat
decimam partem argentei, _nifùn_, duæ ex prædictis partibus, _gofùn_,
media dragma, _roppun_, sex ex prædictis decem partibus.
Decima quoque verò pars argentei diuiditur adhuc in alijs decem quarum
vnam vocant, _ichirin_, _nirin_, _farin_, _iòrin_, _gorin_, _rocurin_,
_xichirin_, _fachirin_, _curin_, & statim est, _ippun_, quod est
argentei decima pars, _fiacu me_, sunt centum argenteos, _fiacu ichi
momme_, centum & vnus, _icquan me_, mille, _jicquanme_ decem mille: sunt
etiam aliæ monetæ ex ære, quarum annumeratio, fit postposito, _mai_, vel
_mon_, numeralibus: v.g. _ichi mon_, vna ex illis monetis, _nì mon_, duæ
_san mai_, tres centum vero ex istis monetis faciunt nondum dimidium
argenteum; mille vero ex prædictis monetis vocant, _icquan_, _jicquan_,
verò decem mille &c.
_Còreua ica fõdo ni suru_, quantum valet hoc vel, _ica fõdo ni vru_,
quanti pretij est & venditur? _ni momme suru_, decem argenteos valet,
_ni mòmme ni iàsui_, plus duabus dragmis vendi potest: vel duabus
dragmis si vendatur est vile.
Annumeratio mensurarum tam rerum liquidarum, quam non fit postposito,
_xô_, numeralibus ad faciendam mensuram modij: v.g. _ixxo_, vna, _nixo_,
duæ, _sango_, tres: decem verò dicunt, _itto_, postposito, _to_, _nitò_,
viginti, _sando_, triginta: vnam vero dicunt, _ittò_, quã diuidunt adhuc
in decem partes, qùarum annumeratio fit postposito _go_, numeralibus
v.g. _ich[~i]go_, vna, _n[~i]go_, duæ, _sango_ tres, _ixxô gõgo_, una
mensura & dimidia ex mensura, _fatto_, octoginta mensuræ existis: centum
verò dicunt, _ichi cocu_, postposito _còcu_, numeralibus, _ni còcu_,
ducentæ, _sangocu_, trecentæ _jiccòcu_, mille, _xèngocu_, decem mille,
_ichi mangocu_, centum mille.
Annumeratio mensuræ statuum hominis fit postposito, _fitò_, numeralibus,
_iomi_, v.g. _fitò firò_, vna: _futa firò_, duæ, _jippiro_, decem:
mensuram verò palmorum faciunt postposito, _xacu_, numeralibus, _coie_,
v.g. _ìxxacu_, vnus palmus seu tertia quam Hispani vocant _sanjacu_,
tres, _goxacu_, vero facit vnum statum qui vocatur vt dictum est, _fito
firo_, sex vero ex mensuris quæ vocatur, _xàcu_, & est tertia, faciunt
mensuram unam quæ uocatur, _ìcqen_, una, _nicqen_, duæ, _jicqen_, decem,
_sanguen_, tres: ex sexaginta uero ex istis fit alia mensura quam
uocant, _icchó_, idest unus callis, _niccho_ duo, _jicchio_ decem,
_sangio_, tres: ex sexaginta uerò tribus ex istis fit una leuca seu
miliare ex miliaribus partis superioris Iaponiæ, quod uocant, _ichiri_,
postposito, _ri_, numeralibus, _coie_: _niri_, duo miliaria, _sanri_,
tria, _gòri_, quinque, _júri_, decem, _iori_, quatuor: quia _xiri_,
significat anum, _fan michi_, dimidiam leucam dicunt: u.g. _iòco fan
miqi tate ichirì_, uia recta habet una leucam; ex transuerso uero
dimidiam _faba icqen_, latitudo est sex tertiarum _io fo futa firo_,
habet duos status in quadro.
Numeri cardinales primus secundus &c. fiunt postposito, _ban_
numeralibus, _coie_, u.g. _ichi ban_, primus, _niban_ secundus ad
significandum uerò terminum additur, _me_, prædictis: u.g. _xiban me_,
quartus: fit etiam numerus cardinalis anteponendo, _dai_, numeris,
_coie_: u.g. _daiichi_, primus, _daini_, secundus, &c.
Annumeratio duplicium sit postposito, _bai_, numeralibus: u.g. _ichi
bai_, duplum, _nibai_ triplum, _sanbài_, quadruplum, _fiàcuzõbai_,
centuplum.
Annumeratio partium ex tot una, fit anteponendo numeralia ad, _buichi_,
u.g. _ni buichi_, ex duabus partibus una, _san buichi_ ex tribus una.
Ad decimandum uerò postponitur, _vàri_, numeralibus: u.g. _ichi vàri_;
ex decem partibus una, _xi vàri gobu_, ex decem partibus quatuor &
dimidiam, _ju buichi_, autem coincidit cum, _ichi vàri_.
Numeratio remorum arcabusiorum & eorum quæ sunt longa ut ligna fit
postposito, _chõ_, numeralibus: u.g. _icchó_ unum, _nichó_, duo,
_sangio_, tria, _jichió_, decem.
Annumeratia piscium & lignorum ad comburendum &c. fit postposito _con_,
numeralibus: u.g. _ìccon_, unus _sangon_ tres _jiccon_, decem,
_fiaccon_, centum, _fiacu go ju sangon_, centum quinquaginta tres: tot
prendidit Sãnctus Petrus & cum tanti essent non est scissum rete.
Annumeratio foliorum papiri, uittarum argenti &c. fit postposito _mai_,
numeralibus: u.g. _ichi mai_, una, _cami gomai_ quinque folia papiri.
Annumeratio tabulatorum quæ sunt pauimenta domus fit postposito, _cai_,
numeralibus: u.g. _nicai_, unus, _sangai_ duo, _xicai_ tres, _gocai_
quatuor sicut habent domus Matriti.
Annumeratio uerò uasorum et calicum quibus bibunt fit postposito, _fai_,
numeralibus: u.g. _ippai_, unus potus, uel unum haustum, _ni fai_ duo,
_sanbai_ tria, _jippai_, decem etc.
Annumeratio telarum ex sericis: u.g. et aliorum similium fit postposito,
_tan_, numeralibus: u.g. _irtàn_, unum, _ni tan_, duo, _sandan_ tres,
_jittan_ decem, _xichitan bunè_, uocant nauigium quod uelo petit septem.
Dicitur etiam postposito, _mai_, numeralibus: u.g. _gomai_, quinque,
_gomai bunè_, nauicula quæ pro uelo petit quinque.
Annumeratio animalium quadrupedum fit postposito, _fiqi_, numeralibus.
u.g. _ippiqi_, unum _nifiqi_, duo _sanbiqi_, tria _roppiqi_, sex
_jippiqi_, decem, _fiappiqi_, centum, _xenbiqi_, mille.
Annumeratio imaginum, picturarum, & medicinarum fit postposito, _fucu_,
numeralibus: v.g. _ippùcu_, vna, _nifucu_, duæ _sànbucu_, tres,
_roppucu_, sex, _jippucu_, decem; ita annumerãtur etiam acus.
Annumeratio librarum fit postposito _qin_, numeralibus: v.g. _icqin_,
vna libra, _niqin_, duæ, _sanguin_, tres, _ròcqin_, sex, _jicqin_ decem,
_fiàcqin_, centum: _xenguin_, mille.
Annumeratio missarum, & congregationum hominum fit postposito, _za_,
numeralibus: v.g. _ichi za_, vna _niza_, duæ, _sanza_, tres; _juza_, &
melius, _tòza_, decem.
Annumeratio saccorum orizæ, aut tritici etc. fit postposito, _fiô_,
numeralibus: v.g. _ippiô_, vnus, _ni fiô_, duo _sanbiô_, tres, _xi fio_,
quatuor, _roppio_, sex, _jippio_, decem, _fiappio_, centum, _xenbiô_,
mille.
Annumeratio lignorum, arundinum, acuum, fit postposito _fon_,
numeralibus: v.g. _ippon_, vnum, _ni fon_, duo, _sanbon_, tria,
_roppon_, sex, _jippon_, decem, _fiàppon_, centum, _xenbòn_, mille.
Annumeratio fasciculorum fit postposito _va_, numeralibus: v.g. _ichi
va_, vnus; _ni ua_, duo, _sanba_, tres, _jippa_; decem _júichi va_;
vndecim; _ni jippa_; uiginti.
Annumeratio onerum seu sarcinarum; quas equi portant; fit postposito;
_só_; numeralibus: u.g. _issó_ unum; _niso_ duo; _sanzó_ tria; _jisso_;
decem: eodem modo numerantur illa instrumenta quæ uocantur; _biobu_; duo
enim seu par ex illis uocatur; _issó_; etc.
Annumeratio uero eius quod uulgo dicimus mano de papel fit postposito,
_giô_; numeralibus: u.g. _ichi gio_; una _nigio_; duæ, _sangiô_ tres;
usque ad decem quæ sit postposito; _socu_, numeralibus: u.g. _issocu_
decem, seu vna quæ uulgo uocatur media resma, _ni socu_; viginti quæ
erit resma integra cum ista particula; _socu_ postposita numeralibus
annumerant etiam par calceorum: u.g. _issô cu_, par calceorum.
Annumeratio substantiarum fit postposito, _tai_, numeralibus: u.g.
_ittai_, una; _nitai_ duæ; _sandai_; tres; _Deus no von tocoro va
goittai de gozaru_; Deus in quantum Deus est vna substantia et essentia.
Annumeratio capitulorum fit postposita _cagiô_, numeralibus: v.g.
_iccagiô_ vnum, _nicagio_ duo, _sangagio_ tria, _roccagio_ sex,
_fiaccagìo_, centum.
Annumeratio guttarum fit postposito, _tèqi_, numeralibus: v.g. _ittèqi_,
vna gutta, _jitteqi_, decem: idem fit postposito, _xizzucu_ numeralibus,
_iomi_; v.g. _fito xizzucu_, vna &c. debet auferri, _tçu_, a numero vt
videtur.
Annumeratio paxillorum quibus comedunt, & eorum quæ bina & bina
portantur, fit postposito, _tçui_, numeralibus: v.g. _itçui_, vnum par,
_jittçui_, decem.
Annumeratio sarcinarum hominum fit postposita, _ca_, numeralibus: v.g.
_icca_ vna, _nica_ duæ, _sànga_, tres.
Annumeratio librorum fit postposito, _quan_, numeralibus: v.g. _icquan_
vnus, _niquan_ duo, _sanguàn_ tres, _ròquan_ sex, _jiquan_ decem.
Ad interrogandum verò anteponitur, _nan_, nominibus mutatis vel non
literis sicut in numero tertio: v.g. _àno mmadòmo va nanbiqi zo?_ quot
sunt illi equi?
Annumeratio regnorum fit postposito, _cacocu_, numeralibus: v.g. _icca
cocu_, vnum, _ni cacocu_ duo, _sangacocu_ tria, _jiccacocu_, decem:
regna verò diuiduntur in prouincias seu districtus quos vocant
postposito, _gun_, numeralibus: v.g. _ichigun_, vna prouincia, _nigun_,
duæ, _sangun_, tres &c.
Sermones vero & exhortationes annumerantur postposito, _dan_
numeralibus: v.g. _ichi dan_, vnus sermo vel concio, verba vero
annumerantur postposito, _gon_, vel _guen_, numeralibus: v.g.
_ich[~i]gon_ vnum, _sanguen_ tria verba.
Postposita particula, _zzutçu_, numeralibus tam, _coie_, quam _iomi_,
fit sensus binus, a, um, v.g. _ichinin ni vxi sanbiqi zzutçu vo
toraxeta_, vni dedit tres vaccas, _ichinin zzutçu saqe sànbài zzutçu vo
nomarèta_, vnusquisque bibit tria hausta vini.
Ad loquendum diuisiue duo vel tria: v.g. copulant duo numeralia: v.g.
_x[~i]gonin_, quatuor vel quinque homines, cætera ex his elicies.
Particulæ honoris sunt quatuor, _vo_, _von_, _go_, _mi_, duæ primæ
iunguntur vocabulis, _iomi_, vltimæ verò iunguntur vocabulis, _coie_,
siue chinensibus: vltima est honoratior & illa vtimur ad loquendum de
rebus diuinis: v.g. _midexi tachi_, discipuli Christi Domini, _goichi
nin vocoite cudasarei_, mittatis obsecro vnum ex dominis.
Verba verò quæ sequ[~u]tur etiam si habeant particulas honoris; habent
se tamen ex parte loquentis; honorem verò important inquantum personam
cum qua loquimur vel de qua loquimur attingunt: v.g. _go focô_, quod
significat seruitium, _von furu mài_, quod est conuiuium, _von cotõba_,
quod est verbum seu sermo, _von monõ gatàri_, quod est conuersatio, _von
natçucaxij_, vel _von nocori vo voi_, habere quod Lusitani vocant
saudades vel Hispani cariño, _von tòri auaxe_, quod est intercessio,
_von mi mai_, quod est visitatio, _von chà_, quod est quidam potus quo
inuitant, _go dancó_, quod est consultatio seu congregatio ad consilium
capiendum, _von rei_, quod est gratiarum actio, _von busata_, quod est
defectus in vrbanitate, _vomòtenaxi_, quod est bene & laute tractare,
_go chiso_, quod est æstimatio, _go iqen_, quod est consilium v.g.
_fabacari nagara go iqen vo moxitài_, & si sit inuerecundum & indecens
volo tamen consilium tibi dare &c.
_Aliquæ regulæ coniugationum in scriptura librorum._
Aliquando fit verbum affirmatiuum cum præsenti negatiuo supra posito;
ablato _u_, in quo finitur: v.g. _oracio vo tçutomen tòqi va_, quãdo
habeo orationem, _xòsa vo tçutotmèn tàme ni va_, ad exequendum opus,
_mich[~i] biqi tama van to voboxi mexi_, ad illum deducendum &c.
Ad futurum affirmatiuum additur particula, _bèqi_, affirmatiuo
supraposito ablato, _ru_, & ad futurum negatiuum additur, _bècarazu_,
affirmatiuo: v.g. _mòsu beqi_, dices, _mòsu beqarazu_, non dices: si
vero oratio finitur in futuro, _bèqi_, conuertitur in _bexi_.
Infinitiuum futuri fit addito, _còto_, futuro: v.g. _iòmu bèqi coto_,
subiunctiuum fit postposito, _qer[~e]ba_, radicibus verborum v.g.
_sugure qer[~e]ba_.
Gerundium in do fit postposito, _te_, radicibus: v.g. _qiqi tamaite_.
Verbum substantiuum in scriptura librorum est, _nàri u_ & _qeri u_, & si
in illo finitur oratio est in radice: v.g. _sadàme naqi io no ixei
nari_, est dignitas mundi qui non habet stabilitatem.
Præteritum est postposito, _ari_, _u_, radicibus: v.g. _s[~u]guretaru_,
si verò oratio in illo finitur remanet, _ari_, _u_, in radice: v.g.
_s[~u]guretari_.
Præteritum plusquam perfectum est postposito _nari_, præsenti: v.g.
_ãgue tamo nari_, adorauerant.
Si forte fuerint aliquæ aliæ regulæ in librorum scriptura erunt ita
faciles quod facillimo negotio illas consequentur qui in lingua Iaponica
fuerint tam prouecti, vt iam eius librorum lectioni possint vacare.