Stappend als 'n dronken man, zonder bewustzijn, zonder herkenning
van straten en pleinen, met 'n versletenheid in 't hoofd alsof-ie
afgebeuld was door laten nacht-arbeid, had-ie geloopen, geloopen,
tot-ie moe en versuft op 'n bank in 't Vondelpark was gezakt. En daar
zittend, klein van hurking, vaag zich verzettend tegen 'n loomzwaren
slaap, 'n afmattende kramping die z'n oogen inwaarts scheen te
drukken, den schedel langs den rand van den hoed hardkantig aandreef,
bestaarde-die zinneloos, bot van bedwelming 't vastgevroren grint dat
met grauwige glansjes in 't licht van den maansikkel zwom. De wind,
fel opgestoken, joeg z'n loeiing door de lanen, wolkte het stuifsel
der ijsvijvers in bol gedwarrel, berukte de zwiepende, klagende takken
der wijkende boomen. Van uit de achterzij-vensters van 'n straat,
schemerig-streepend het zwart van de boomstammen langs, roodde een
schijn van kamertjes-lampen, gebrokkeld door 't massieve norschen
der rompen van 't park. Onrustig schuivend in 't zwellen en builen
van blazende wolkjes, bleekte de zilverlijnige maansikkel, rumoerig
beslagen door 't schuimend geklots van pluizen en takken. Er was eene
doffe, zwaar-tredende stilte van wind en takken-verzet, van geruchten
en roepingen die tot den nacht en de verlatenheid schenen te behooren.
Z'n stroef-verlept hoofd in de voelloosheid der handen leggend, den
warmen neus-adem terugsnuivend, wist-ie alleen dat-ie wanhopig-moe,
afgestompt van herinnering was. Pijnlijk-kreunend trok-ie de beenen
op de bank en 't hoofd, af-zakkend, zocht 'n steun bij de kou van
het hout. De wind snee in de lauwte van z'n broekspijpen, joeg onder
't vest--de hoed, schuin-geplet rukte met de waaiingen mee.
'n Hand beklopte z'n schouder, 'n grove stem sprak:
"...Hei daar! De banke benne d'r niet om te beslape!"
Niet begrijpend keek-ie op. 'r Stonden twee agenten.
"Hee-je niet verstaan? Of ben je bezopen?"
De hand schudde dat z'n schouderblad zeerdee.
Toen rees-ie op, suffig wat antwoordend, nagekeken door de parkwachters
of ze 'm niet mosten inrekenen.
'n Heel eind stapte-die voort, recht van gang, zeker van pas. Het grint
kraakte, bevroren blaren knapten. Over den vijver, eenzaam, kervend
van zwarte tegen 't wit gewaas van 't ijs, glee 'n schaatsenrijder,
onhoorbaar, schimmig, tot-ie met knarsende schrapzetting stil hield. En
'n hond, in een van de tuinen, blafte jenkerig-driftig, eindeloos van
aanslag, snel keffend en weer in galmhuiling het nachtzwart bekrassend.
Loopend in één aandrift door, soms onnoozelig als in wordenden waanzin
de versteening van z'n voorhoofd betastend, luid-puffend blazend door
de dorheid der lippentuit om 't drukkende, beklemmende, stroef-nijpende
weg te zuchten, kwam-ie dichter bij 't bebouwd deel van 't park. Van
de kou voelde-die niets. Z'n oogen, gloeiend van ronding bezwaarden
de vochtige, kil-natte kassen, z'n nek, in verstijving, mat-tintlend,
zwol als 'n masker naar den hoed. Stil-staand, verwezen-gebarend,
drukte, bewreef z'n hand de huid en de haartjes, scheurde z'n mond in
pijnlijk geadem. Dan, verder stromplend, z'n voetstappen verliezend
in de zuigende leegte, de steunlooze verwijding rondom, gliste
'n hak over een modderplas, stortte-die tegen den harden, bevroren
grond, die 'n snauwenden grom vloekte. Even bleef-ie liggen. Even
lei-ie stil. Toen, zich kermachtig opduwend in zittende houding,
bekneep-ie de knie, veegde-die 't bloed van z'n voorhoofd, langzaam,
moeilijk alsof-ie bezweet was. De luwe warmte bij de knieschijf,
waar de stukgestooten broek week-vochtig werd, bevingerend,
smartelijk-krimpend van pijn, stuipte-die los in gesnik, ineens
wètend waarom-ie hier lag. Luid-uit jammerend, bang dat ze 'm zouen
hooren, bang voor 't geloer der roode venster-oogen achter de boomen,
liet-ie zich terugglijden zooals-ie gevallen was, smoorde-die z'n
kokend-huilenden kop in 't geplooi van den arm. 't Goed van de jas
in de grijpende knersing van z'n tanden door-bijtend, dempte-die z'n
gebrul, z'n verstikkend geweeklaag, lei-ie de snijdende klopping van
z'n knie als 'n ophitsende verluchting te besnikken, de wond-wreeding
die 'm 'n weldaad was, die 'm warmde. De verkilling van z'n hersenen,
de stolling van z'n denken, verzonken in 't heet-vlammend gekrop,
dat z'n rauw-kreunende borst naar de striemende halsaders perste. 'r
Gezichtje, 'r vermoeid-bleek gezichtje, zooals-ie 't 't laatst had
gezien bij de lamp, 'r gezichtje met de trekjes van afmatting door
den heelen nacht waken, 'r gezichtje met de paars-zwarte oogen,
't los-wirlend haar, bewoog op de schokking van z'n folterend
steunen. En 'r woorden her-hoorend--wat Jòòzep doet--wat Jòòzep
doet--sloeg-ie in dierlijke drift de gewonde knie tegen den grond,
krijschend, gier-razend, gezwiept en gegruweld door eene joelende,
klotsende wanhoop, die in z'n klein-brandend hoofd geen uitweg vond.
Opstaand, dof-week van 't lange gesnik, liet-ie de aardplek waar z'n
lichaam 'n dauw had gedonkerd, achter zich. Hinkend, voorzichtig gaand,
de gladdingen mijdend, liep-ie terug, dood-op, maar helder-rustig
van denken, triestig zinnend wat-ie zou doen. Zoo fel, zoo
krankzinnig-buldrend was z'n smart geweest, zoo groot was de afmatting
geworden, dat-ie ademde als altijd, avond-moe dacht als altijd. Hij
zou naar 't Toevluchtsoord voor onbehuisden, bij 't _Casino_ gaan--hij
had nog tien cente. En dan morgen, as-ie wakker werd--slapen zóú-ie,
slapen zóo as-ie lee, slapen in één verdooving door--, morgen as-ie
de ouwe kracht weer had, zou-ie overleggen, besluiten. Z'n woede,
z'n dolle bezetenheid, was-ie kwijt. In 't Park, tegen den grond,
den ijzeren grond, krimpend, had-ie bij 't vizioen van 't vijftien-,
zestien-, zeventien-jarig goor mannetje--hoe oud-ie was, wist-ie
niet--'t oud-verlept kereltje dat dezelfde lippen gezoend had, dat
ontuchtig 'r lichaam had bezeten, 's nachts op het bultig matras--, in
't Park had-ie als 'n woest beest z'n mond langs de harde modderranden
geschuierd, spoegend en kwijlend. De heete herinnering aan de lippen,
de tanden die in bijslaap bij 'n broer hadden gelegen, most-ie van
zich af braken, most-ie uit de slijmende na-voeling scheuren. Als
Joozep bij 'm geweest was, had-ie 'm met den klauwenden greep van
z'n handen geworgd, had-ie den nek van den jongen als 'n roofdier met
groen-lichtende oogen besprongen, had-ie 'm met gil-lachende hakken
den neus en den mond en den schedel vertrapt. Dat was voorbij. Dat
kwam niet meer terug. Leeg van smart kon-ie nog enkel diep, eindeloos
meelijden voelen, deed 't gebeurde als 'n verre huivering aan, als
'n vormloos ding, dat 'm in z'n rustige uitgeputheid nauwlijks meer
kwelde. Nou begreep-ie volkomen. Nou zag-ie 'r doen, 'r kijken, 'r
lachen in 'n tragisch, noodlottig verband. Tóen had-ie 'r 't allereerst
ontmoet, bij Suikerpeer, 'r driestheidjes opgelet, zich gestooten an
'r oogen--later in de hal van de school bij 'r brutaal terugkijken,
'r gemeenen lach, 'r leunen tegen de zuil, was ze al zonder weerstand
geweest, hadden z'n handen klam-zweetig gebeefd--later, op z'n kamer na
't heengaan van Saartje, hàd ze 't al gezègd van Joozep--hoe ze dicht
op mekaar kropen voor de kou--had-ie staan glimlachen om 'r plotsling
vertrouwen. Als ze wist wèlk 'n rampzaligheid ze bedreef, zou ze geen
woord hebben gezegd, zou ze schuw hebben gezwegen. Ze wist niet. In
't donker portaal, bij de eerste omarming, was ze niet verschrikt,
niet verrast, niet bleu geweest, had ze wild gezoend en gezoend,
zonder aarzling, zonder gehaper. En in 't begin van den avond, bij
't knettrend eindje kaars--hoe 'r tanden pijn deeën, hoe ze op de
trap z'n knieën omgreep--en làter 't gesnik dat-ie niet wou wat
Joozep, Joozep... Ze wìst niet. Ze praatte over 't schriklijkste,
jammerlijkste met de losmondigheid van 'n kind. Als je begrip van iets
gemeens, nacht-liederlijks had, zwéég je. 'n Hoer zei zùlke dingen
nog niet. 'n Hoer zou liever 'r tong afbijten voor ze er diè schande
uitflapte, uit-huilde in de armen van 'n krankzinnig verliefde. Ze
wìst niet. Hoe kòn ze weten? Hoe kon Joozep weten? Joozep was jonger
dan zij, een, twee jaar jonger. Joozep was 'n stumper als zij. Had-ie
gister niet bij de tenten op 't ijs gestaan en als-ie honger kreeg
'n sigaret stuk gewoeld om de tabak te kauwen? Zij, enkel thuis,
passend op de kinderen--Joozep, bang jodenjongetje dat haast nooit
sprak, dat besnauwd werd als-ie niet verkocht. Was 't wonder, dat 't
gebeurde? Smeet niet de ellende broers en zusters, jongens en meisjes
bij mekaar--in èen bed--op éen matras? Leien ze niet òveral zoo in de
jodenbuurt? Zelf, als jongen, had-ie naast Esther, Bram en Jozef op
den grond geslapen. Esther, Bram, Jozef waren dood--hij leefde--hij
kon navertellen--hij wist dat ze als kindren 's morgens stoeiden,
mekaar kietelden, rare dingen deeën, die elk kind dee als 't niet werd
geleid. Bij Suikerpeer leien Esther van twaalf jaar, Jaantje van tien
met Meijer en Flippie. Bij tante Soor, bij 't tusschenschotraam, lagen
er vier op 'n matras, hadden ze Stella van Grompel en Jacob moeten
wegnemen, was de armendokter 'r aan te pas gekomen--de dokter--de
dokters die wisten dat 't gebeurde--dat 't gebeurd wàs dat zusjes 'n
druiper kregen van 'n vroeg-rijp broertje--dat 't zoo zéldzaam niet
was--àls 't uitlekte. Dàcht je an zulke monsterachtige dingen van 'n
arme wijk, als je in prachtoogen keek? Dat kon je niet. Dan was je zelf
'n schooier, 'n vuilik, dan zocht je smerigheden waar ze niet waren.
In duizlende vermoeidheid, even rustend op 'n bank van 't plantsoen
bij 't Frederiksplein, trok-ie den zakdoek, die van z'n knie was
gegleden, hooger. Z'n oogen gloeiden, vurigden tegen de hersenen,
stieten 't licht der lantaarns in stralen-sproeiing terug. Van 't
asfalt der Utrechtsche straat, klikte de hoefslag van sneltrappende
paarden, vergrommeld in 't keiengeweld als de koets op 't plein
kwam. 't Was nog vóór tweeën. Achter de adem-beslagen ruiten van
'n hoek-café goud-wasemde licht en 't verre gelol van nacht-luide
stemmen dommelde aan, met 't krakend geraas van 'n lach. In de
huizen, zwart van schaduw-geglooi waren nog vensters verlicht,
vensters met stram-gelen schijn en wijnrood gevloei. En in den
melk-wit wijdenden hemel groef het Paleis een silhouet van koepels
en torens. Oud, moeilijk van nek-buiging, alsof 't vleesch van z'n
hals blééf zwellen, keek-ie rond, langs de slanke boomstammen naar
het Plein, naar de lichtcirklingen op de keien, naar de onbewogen
huizen, de flauw-lijnende gevels, de glans-kartlende sneeuw in de
perken. 't Verzwom in de logge warmte van z'n oogen--'t broeide heen
in de lauwe volte van z'n hoofd. Als-ie niet opstond, niet vortging,
zou-die op de bank in slaap suffen. Nauwlijks had-ie nog wil om te
loopen. De gedachte an 't Toevluchtsoord was 'm ontdoezeld--hij most
Joozep aflosse--Joozep, die 'm niet hinderde, geen wrok gaf--Joozep die
niet scheen te bestaan, wiens gezicht-ie niet wist. Joozep zou-die na
bed zende--want morrege kwamme ze Poddy hale. Op de grond met 'n zak
onder z'n hoofd ging 't best. En as-ie háár morrege zag, dan zou-die,
dan wist-ie niet wàt-ie zou, dat kon-ie in de gekke zwaarte van z'n
kop niet bedenken. Elke stap dee 'm pijn. De huizen, de straten,
de keien, de stoepen walmden in bruin gemist op 'm toe. Van z'n
kloppende slapen droop 'n kramp langs z'n jukken, omkringlend naar
't looden gebons in 't achterhoofd.
Dicht bij de poort van de binnenplaats stond-ie stil, bot kijkend
of-ie 'r was. Hij was 'r nièt--hij kòn 'r niet weze. De poort was
donker--dèze had een wijdgespitst hol, ros van lichting, met zwarte
kontoeren, alsof een waaiende toorts de wanden bevlamde. Aarzlend,
versuft, wou-ie doorloopen, toen 'n vreemd gesplinter van glas 'm dee
omkijken en met in schrik spalkende oogen de in den nacht òplevende
poort bestaren. Nog terwijl-ie zoo stond, dompten de voetstappen
van politieagenten den hoek om. De een, plotsling-aandachtig, 't
licht-gespeel bij het poorthol ziend, vloekte verschrikt: "Godverdomme,
d'r is brand!" Eleazar opzij duwend, stormde hij de binnenplaats op,
en daar door een rooden, in fronsende schaduwen schuilenden schijn,
die het staal van z'n helm en de knoopen der uniform-jas met rosse
wapperinkjes bespatte, gegrepen, schreeuwde hij 'n kreet, dien
de huizenkoker tot aan de daken echoode: "Bràààànd! Bràààànd!" Die
schreeuw-van-ontzetting, als een fluitende striem de nachteenzaamheid
doorscheurend, schichtte bijtende vonken in Eleazar's versleten
hoofd. Het was of 'n ruwe vuist hem plots in den nek greep, 'm
smeet naar de zonverlichte binnenplaats, zooals-ie 'r nooit had
gezien. Gelijk met den andren agent, als een verwilderde rondkijkend,
gaf-ie een gil. 'r Was brand bij Reggie. 'n Felroode gloed bekoperde
de ruitjes--de tullen gordijntjes krompen in slierende vlamming--op
't kozijn zilver-glinstrend, sparkelden met tuilende straaltjes, de
schubben der vischen, die hij er gister met Essie samen geschrapt had.
"Bràààànd! Bràààànd!", brulde nog eens de agent. Beurt om beurt
trachtten zij de deur te openen, die van binnen gesloten was.
"Dovid! Tante Reggie!", gilde Eleazar met de vuisten 't zwijgend hout
bebeukend. Binnen klonk enkel 'n angstig geknetter. Toen, terwijl de
eene agent heen-rende om de brandweer te alarmeeren, bonsden grimmig
de mannen hun schouders tegen de deur. Boven werd een raam opgeschoven,
kwam Suikerpeer's hoofd verschrikt over het raamhor kijken.
"Wad-is 'r! Wad-is 'r!", schreeuwde hij schor. Dan 't kringlend
gewiegel op den overzijmuur, het purper wiel der gedompte handkar
ziend, riep-ie half in den koker, half in de kamer-duisternis:
"Addenoj-elloeheinoe--brààànd!"
Dovid scheen door 't geraas wakker te worden. Het vurig gestoei
bij 't raam werd door 'n schaduw onderschept. Een hand betastte
de klink, 'n doffe smak kreunde. Bedwelmd door den rook moest-ie
gevallen zijn. Krankzinnig, niet wetend wat-ie deed, gejaagd als 'n
dier, sloeg Eleazar de ruitjes en de vermolmde raamlatjes stuk. En
gesteund door den agent, tegen de plots uitwaaiende vlammen in, de
handen scheurend aan de scherven van het glas, wrong-ie zich over
't kozijn. Bijna struiklend over Dovid, die in z'n hemd voor den
drempel lag, draaide-ie woest den sleutel om, ketste de klink uit den
haak. De deur plonste open. De agent trok Dovid naar buiten, rukte
wat brandende flarden van 't behang. Het was te laat. Gezogen door
den boven den huizenkoker trekkenden wind, joelden de vlammen van
zoldring en wanden het venster uit. Een grauwe zwaar-wolkende rook,
perste naar 't deurgat, traagde omhoog. Even week Eleazar verblind en
gurgelend-hoestend. Het portretje van Esther in 't verguld lijstje,
door de woeling der vlammen van den schoorsteenrand gekolkt, kwakte
bij zijn voeten. Boven, klotste de smeulende trap onder het stampend
gevlucht van Suikerpeer en de kinderen. Essie benauwd-kuchend, liep
te huilen, te krijschen. Nog voor ze benejen waren, dol van angst
om wat in de kamer bij Reggie gebeurde, de handen voor de oogen
om de schroeiende hitte niet te voelen, de haren verzengd, stortte
Eleazar naar het raamlooze hok. Voor-ie den deurknop te pakken had,
voor-ie in de folterende rook-bersting den tusschen-drempel bereikte,
wankelde-die duizelend. Stikkend, braak-hoestend, tastte-ie de alkoof
in, greep de blinde om 't magere middel. Met wanhopig geweld, hijgend,
reutel-ademend, smorend, sleurde-ie 't bewegingloos lichaam tot aan
de schoorsteenhuif. Daar hakend tegen 't matras, waarop Dovid had
gelegen, smakte-die met haar op den grond. Een oogenblik verdoofd
door den aanploffenden rook, machtloos, 't hoofd op de magerte van
Reggie's lichaam, bleef-ie liggen. Dan zich wanhopig, kermend afduwend,
in doodsbenauwing strompelend, greep-ie de vracht weer die 'm nekte,
trapte-die ademknersend op een van 'r slingrende handen, sleurend,
trekkend, worstlend, tot-ie in de brandende kamer was. De breede,
zwiepende vlammen slangden tegen 'm aan, schroeiden z'n gelaat,
blakerden de handen die als klauwen de oude vrouw hielden, krinkelden
om 'r slap-geknakt lichaam, 'r zilver-spartlend haar. De agent,
die Essie en Suikerpeer over de vonkende trap had geholpen, zag 'm
beulen, deed 'n paar passen, strekte angstig de handen, struikelde
terug. Mijntje, die Bekkie suste en Reggie met Eleazar in de kamer
hoorde, gilde dat 'r gekrijsch langs de wanden opgierde. Dat fel,
snijdend geklaag, scheen Eleazar te zwiepen. Den rook met raspende
stooten inslurpend, grimmig de tanden knersend, rukte-ie de blinde
in z'n armen, stapte met één zet door de vuurlaaiing heen, liet 'r
in volle bezinning, alsof-ie wist wat-ie dee, zacht en pijnloos op de
steenen glijden, trapte met dronken gebaar de roodvretende gaten van
'r ondergoed onder zijn voeten--dan mal-zwaaiend, naar 'n vasthou
grijpend, viel-ie bewustloos tegen den grond, 't doodsbleek gelaat
verpurperd door den gloed uit de deuropening.
"Addenoj! Addenoj!", schreeuwde Suikerpeer, de armen smartlijk heffend:
"Addenoj! De vlam slaat na bove! 't Huis, 't heele huis gaat na de
raschmedij! Saartje en Moosie legge d'rin!"
"En Poddy en Rebecca en de kindere!", huilde Mijntje.
"'k Ga d'r in! 'k Ga d'r in!", gilde Suikerpeer, 'n traptree
bestuivend.
Dat maakte Essie van 'n bezeten verwoedheid. In de aanzwellende
rossing van raam en deur, giftig-beangst, greep ze 'm bij z'n hemd,
en 'm kwaadaardig met 'r dikke handen op z'n gezicht kletsend,
dat-ie z'n oogen in verwering moest schutten, krijschte ze gillerig:
"Vuilik! Vuil mamser! Lamme smeerlap! As-je één stap doet, haal
'k je oogen uit je smoel! Vuilik!"
"Addenoj, ken-je ze levend late verbrande!" schreeuwde hij, 'r slaande
handen ontwijkend.
"Je blijf d'r uit! Je blijf d'r uit! Je heit zes kindere, sodemieter!",
raasde zij.
Toen de handen als 'n roeper voor z'n mond zettend, begon de
groentenjood in het zwart-rookend, vonken-spettend trapgat te brullen:
"Brand! Poddy! Rebbecca! Brààànd! Brààànd!"
't Gerucht had nog 'n agent doen aanloopen. Wijven en mannen uit het
overzij-slop, in haastig aangeschoten kleeren, stonden te gillen,
raad te geven, te jammeren. Het was een korte, snelle, heftige
verwarring. Terwijl de eene agent bezig was de levensgeesten bij Dovid
op te wekken, leien de anderen Eleazar en Reggie onder bij mekaar
gescharrelde kleeren op de handkar van de plaats, en omdat Dovid
niet bij kwam, werd-ie naast Eleazar getild. Haastig duwden ze den
wagen de poort uit naar een buur in de straat tot de brancards zouen
komen. Suikerpeer, met Reggie, Mijntje en de kinderen, op bloote
voeten, huilend door den gierend-kouden wind die de hemden op de
bloote borsten dee flappren, strompelden mee. Bij Poddy één-hoog,
boven Reggie's kamer begon het zijwaartsch dakraam lachend licht
naar de daken te spuien. Niemand dorst de knettrende trap op. Uit
'n zijpand, boven 't gesis van het hout en de stilte van 't huis,
klonk 't angstig-keffend gejank van 'n hond.
De gulping der vèrder vretende vlammen, de rosse besproeiing der muren
die den purperschijn uit de poort ketsten, het gillend gejammer der
wijven, wekte de verdere buurt. 'n Vrouwtje, oud en gerimpeld, 't haar
los in grijzigen slier, de handen gegrist om 't nachtjek, de oogen
beslagen door 't spartelend rood, de wangen in bloei van zomerschen
zon, stond door 't 'r keel snoerend spel gegrepen. Nauwelijks trilden
'r lippen. Een andre vrouw, lang en beenig, met 'n uitspalkenden
nek en 'n krijschend-uitstaanden mond, bewoog niet van de plek,
schreeuwde huil-kermerig, verschrikt door 'r eigen, langs de
huiswanden reutel-galmend geluid: "Brààààànd! Brààààànd!" Vensters
werden opengestooten. Dichtbij, smak-gruizlend, viel een bloempot van
'n kozijn. Uit de donkerte der raam-openingen hingen menschen, zoo uit
de bedden gesprongen. Een man, de borst naakt en behaard, het hemd en
het slaap-warrig hoofd in violette bezweving, steunde de knuisten op
de drooglatten, nam het gekrijsch der beenige vrouw over, brulde de
straat-eenzaamheid in: "Brand! Brand!" De agent, die heen was gehold
om alarm te maken, kwam terug-rennen, de hand aan den zwabbrenden
sabel. Bij de poort, zwaar-hijgend, drong-ie binnen, het gelaat
wijnrood door de uitberstende vlamming, den snor met goud-sprietende
stekels, het koper van den helm krinklend van spetten en bijtende
stralen. Domp beukte z'n vuist tegen de schoenmakersdeur, dat het
hout in zwieping klapte en boog. De andre agenten, die de kar en de
menschen van de plaats hadden gedreven, poogden nòg eens de trap te
bereiken. Ploffingen van rook stoven de ruitscherven door, walmden den
koker in, builden en zwommen op 't gelaai van 't vuur. De trap vlamde
met paarse speling, spuwde vonken en waaiende spatten. Door de kieren
der bovenste treden, geblazen als tusschen geklemde tanden, wuierde
rook. Driftig stapte de agent, twee en drie treden gelijk. Maar een
der verkoolde treden begaf--de vlammen floepten wild door het gat, de
smook grauwde met rukken en stuivend gezwel. Hoestend, vloek-grommend,
bijna versperd, sprong hij terug, smartlijk de scheen wrijvend. Toen
trok de ander 'm weg. De zinken buis van de dakgoot begon in smelting
te krimpen. Zilverbelletjes klukten omlaag, plettend tegen den grond
en de hitte steeg zoo in foltrend geblaker, dat aan de overzij der
binnenplaats de ruiten sprongen. Voor 't eerst schenen ze dáar den
brand te bemerken. De vrouw van den flesschentrekker, de vrouw met de
slap-hangende borsten, 't vlashaar verwriemeld in haastigen knoet,
sjorde 't raam op, dat 't stukbarsten glas rinkelend brokte, en 'r
hoofd met den naakten nek wringend in 't getuimel van fel-plassend
licht, 't gelaat bevlamd alsof ze stond voor de opengerukte deur van 'n
machine-oven, gilde ze schorrig van schrik: "Brààànd! Bùùùre! Bùùùre!"
Dan grienend wijkend voor de vonken die binnen wirrelden, schoot ze
'n rok aan.
"D'r uit! D'r uit! Je boeltje vort drage!"--schreeuwde 'n agent,
de hand boven de verblinde oogen. De roode, geulende gloed, sloeg
met dansende, joelende zwaaiing omhoog. De vensters, bloedrood de
vlammen-lekking herhalend, puilden de doffer muren uit. De ijs-kegels
aan de goten, bleek-glinstrend, knapten, stortten onhoorbaar bij 't
knettrend, zwaar-sissend branden van planken en balken. De daken, koud
en met plakkende wigjes sneeuw onder de pannen, druilden in glimming
alsof 't regen-sputterde. En boven, héél boven, waar de bol-blazende
wind vat op rookbarsting en vonken-sproei kreeg, zoog een dampende,
flauwrossige wolk, de opperste schoorsteenen verslokkend.
Bij de poort hielpen de agenten den schoenmaker. In den kelder,
groen van geschemer door 't mal-lichtend lampje, zat de vrouw te
huilen-op-toeval-af. Op 'r schoot, met onhandig verwilderde gebaren,
perste ze 't jongste kind de kleeren aan 't lijf. Zelf hield ze
'r bloote, lompe voeten op den sport van den stoel. De jongens,
kou-kleumrig, rillend met bevende kaakjes door 't tochten van den
wind, bleek van slaap, stonden versuft in 't somber gepurper der
poort. Dirk die z'n kousen en schoenen vergeten had, wou terug, kreeg
'n opstopper van z'n vader, die enkel met broek aan, 't gereedschap,
de schoenen en rollen leer aan den driftig-jagenden agent reikte.
"Vooruit! Vooruit! Mot je levend verbrande!", haastte deze, de hand
naar de zij van de schroeiende binnenplaats, om de hitte te keeren.
"Mot òns net gebeure--mot òns gebeure!", huilde de vrouw, log van
snikking.
"As je d'r nie uit komt, mietere we je d'r uit!", dreigde de agent.
"Ken 'k dèn zoo, sallemander!", huilde de vrouw harder snottrend,
't kind opgevend aan den schoenmaker, die lichtschuw naar het gedaver
van den gloed keek. Bukkend, stroopte ze 'r kousen aan, stapte
in de sloffen, greep nog wat kindergoed, 'n schoenmakershamer en
'n els van den grond, liet zich onder de armen heffen. Bij mekaar
stonden ze in schuiling, de man met het klagend Aagje op den arm,
de vrouw met Truus en de jongens. Vinnig beet hun silhouet tegen het
bloedzwangre poortgat.
Uit alle sloppen en stegen kwamen mannen en vrouwen. Het licht uit
de poort begutste de gelaten, de starende oogen, de angstig-pratende
monden. Soms braken de gezichten, gestriemd door 't saterend rood,
met lachende jukken en bewegende neuzen naar voren--soms als 'n
rookzwalping door den gloed joeg, weken ze bleek-schrikkend. Het
gekrijsch en gejuil werd overknetterd door 't splijten der balken,
het kraken van spinten en planken.
Toen, juist bij 't ver geklingel der aanrukkende brandweer, snerpte
'n gil zoo gierend, zoo snijdend van martling, dat de wijven voor de
poort mekaar de woorden besnauwden. Een angstig, brullend geschreeuw
leek den gloed terug te slaan. En in de na-dempende, zuigende stilte,
klonk 'n raspende hulpkreet, 'n dierlijke roep. De agenten hielden
de menigte terug. De een, inkreunend tegen de woeste blakering, de
adem-bràndende smoring der binnenplaats, spreidde de handen boven
de in hout-smeuling tranende oogen, poogde te kijken naar waar de
jammering had gekrijscht. Twee armen hingen slap neer om een gitting
van afflappend haar. Ze moest in mekaar zijn geknakt op de glasscherven
der ruit die ze stuk had geslagen. De zenging der vlammen, de bulking
van den rook, bersten op langs 't tam-waaiend haar, de verstevenheid
der armen.
Gek van de warmte, de de oogen dor makende hitte, brulde de agent wat
'm inviel:
"Spring d'r uit, sodejuu! Spring godverdomme na benejen!"
De meisjes-armen bewogen niet, het hoofd hing in aandachtige kijking,
de handen rood van den weerschijn schenen te krimpen.
Voor de poort stoven de menschen op zij. De eerste slangenwagen
bedaverde de keien, de hoofden der paarden kwamen in den gloed
van de poort. Het schuim aan de monden leek bloed, de snuivende
adem stiet in bleek-rosse kegels, de oogen, glinsterend zoekend,
kolden als okeren ballen. Nog waren de brandweermannen niet van de
kar, of van alle kanten, stortten de roode, bevlamde gelaten toe,
schreeuwden ze dat 'r menschen in waren, dat 'r 'n zieke lee, dat 'r 'n
gil--'n gil--gòd, zoo'n gil was gehoord. De helmen bewogen, lichtten,
flikkerden in 't getuimel, de kolking van rood. Door de poort was de
plaats niet meer te bereiken. Vonken en brandende flarden regenden,
zogen het hol in, verjoegen den schoenmaker, de vrouw, de kinderen,
de agenten. De kerels en wijven verduwend, stootend en dreigend,
zochten de blusschers de kraan van de standpijp, rolden de slangen
af. De leiding was bevroren, de slangen bleven slap. En bij het tierend
geraas van de menigte, die terug werd gedreven door nieuwe agenten,
scheurde 't gillend gelui van aandreunende ladderwagens en pompen. De
gangstraat, de hoofdstraat leefden op in 't gewapper der toortsen,
in de broeiing van den drijvenden, vonken-stuwenden, fel-verlichten
hemel. Op 't modderijs van de gracht, bij de verzakkende loods,
hakten ze 'n bijt, houwend met ros-glimmende bijlen. 't Water schoor
op uit de spleten, de ijssplinters sprongen als sintels, rood en
ros-steeprig verglijdend--het ijspantser kreunde bij 't gemoker. Over
de gracht, op de werven en sloppen drongen de kijkers te hoop en over
het goud-vloeiend schotsen-pantser liepen ze aan, wijkend als vonken
wild stoven, als 'n smeulend papier zwiepte in 't grimmen van den wind.
Op de daken rondom, gebogen naar de pannen, voorzichtig schuiflend,
bewogen de brandweermannen. Een, brutaal, stevig, zat te paard, de
beenen om de glooiing, de straalpijp als een speer gericht, wachtend
op water. Z'n schrap silhouet kleuterde in de vonken-lawine die van
'm af stortte, groef een prop in het purper, de drijvende diepte van
den hemel. Maar nog voor-ie 'n straal kon richten, hijgde gejuich in
de straten, gejuich uit duizenden kelen. De machtig, zilver-klaatrende
fontein van een stoompomp, doorzwartte den gloed aan de huizenrij,
sloeg een verdoffing, een schaduw. Dan rustig, onbewogen, begon de
pijpvoerder op de lijst van 't dak z'n dwaas-dunnig straaltje op den
vuurmuil te richten.
De schoenmaker, teruggeweken bij de loods, neergenorscht naast de vrouw
op 't wit-houten werktafeltje, hield Aagje in de warming van z'n jas.
Jan en Dirk, blij van kijking, hand in hand, bespet door 't sissend
gesiep van een slang, leunden tegen den muur. Zachtjes pratend voor
moeder, die Dirk al 'n mep had gegeven, omdat-ie te dìcht bij kwam,
moeder die horterig zat te snikken om de ellende in die snijdende kou,
stonden ze in zenuwachtige bewondering.
"Jeezes-mierande," zei Jan: "nou slane de vlamme boven d'r
uit--godvergeefme wat 'n kokker, wat 'n kanjer!"
"Ze spuite"....
"Da's jammer genog! 't Gong net zoo lekker".
"Jô, wat 'n straal! Kijk die kerel is zitte op 't dak!"
"'k Wou da'k bij 'm moch--je ziet haast geen flikker".
"Jij zou nie op 't dak durreve."
"Dat denk-ie maar. Je mag nie voor de smerisse!"
"Zweet jij ook zoo?".
"Da's lekker--'k Hei kramp in me poote van de kou."
"Hè! Hè! 'k Wor bang! Hè, wat 'n vlamme!"
"Nou mot je diè zien. Da's de baas van 't spul. Die vreet de andere
op"...
Toen zwegen ze in schrik.
Want het vuur voortwoelend, had de voorzij der huisjes, náást de
poort aangetast. Eerst lichtte het zwak in de kamer, alsof iemand
met 'n lamp binnen kwam en wat zocht, dan bij een klagende juiling
van den wind stiet een krommende, watelende vlam de benedenruiten
stuk. Ineens gruizelden de glazen, belekte een krimpende vlam het
kozijn. En er gebeurde iets, dat de jongens verstomde, dat ze huilrig
benepen dee kijken. De menschen die gevlucht waren, hadden een lompen,
grof-pootigen hond achtergelaten. 't Dier half gesmoord door den
rook, stak z'n kop door de ruit, trachtte zich op te trekken. Een
brandweerman, begaan met 't gejenk en gehuil, zette 'n ladder tegen
't kozijn, sloeg z'n hand aan 't nekvel, greep, week terug. 't Dier,
gepijnigd door 't den vloer doorknagend vuur, beet naar den vreemde,
glee terug. En toen 'n straal op 't vlammend gerinkel gericht werd,
schrilde dezelfde rauwe, huiveringwekkende gil van stràks.
In breede opzwaaiing spoot het water van drie, vier zijden in het
teeder spel van den hemel. Violette, zacht getinte wolkjes dreven af,
ombuild door grijs-bleeke dampen. Boven de poort stoeide 't gehos van
gele, likkende tongen, karmijn van verstuiving en het hol, zwarte romp
tegen het rosse geweerlicht, kreeg de dofroode schaduw van nagloeiend
hout. Het water neerstortend, plaste de gracht in, kletterde langs
het karkas van het huis, over-sissend het hijgen en kreunen der
binten. En een plotsling-beukende slag van rogglende steenen, kaatste
gedwerrel van smeulende spaanders en rakettende vonken de lucht
in. De straat dreunde er van. Tot in de poort grommelden brokken,
spatte het puin. Even fel-de de brand op, vurigde een versche gloed,
braakte de ruïne vuurklodders en tollende kluiten, spoot het water
als bloed--dan werd het een blazend gestoom, een proesten van damp,
een benauwende donkerte.
De menschen dropen langzaam naar huis--alleen bij de afgezette
gedeelten van 't straatje, drongen ze te hoop, angstig pratend, kijkend
naar de brancards en gasthuismanden. Tusschen de huiswanden gromde 't
gestamp der stoompomp. Wirrelend spetten de vonkjes uit den dikken nek
der machine. Het kreunde en reutelde over de gracht, over de daken. De
flambouwen, verperst in den wind, belauwden de tegels en stoepen, de
vensters, kozijnen, wiegelden staalglansjes in de waterplassen. En nu
de laaiende golvende gloed niet langer het gewoel der jagende wolken
bedekte, scheen in de verte 'n schim-wazend maansikkeltje.