I
Friedrich Theod. Vischer, dichter en esteticus, gaf in zijn werk „Auch
Einer,” kort na zeventig, de voorstelling van een ontmoeting die hij op
reis in Zwitserland met een vreemdsoortig Duitscher gehad zou hebben.
Het was een man die de lastigheid en vernedering waarmee hun stoffelijk
bestaan menschen van een hooge idealiteit kan plagen, op het pijnlijkst
voelde, en zich met een wonderlijke poging tot weerwraak en zelfbehoud
allerlei oorspronkelijke denkbeelden en verbeeldingen geschapen had,
produkten van een belangwekkend geestesspel rondom de kleinste en meest
gehate dingen van het leven. Voorgesteld als niet humoristisch bedoeld,
maar hoogst humoristisch om aan te zien, is de gedachtenwereld van deze
zonderling tevens vol ernst, vol opmerkingen die een Duitscher van
Vischer's beteekenis het noodig achtte uit te spreken, zonder dat hij ze
nu juist opzettelijk weerklinken deed.
Hij plaatst zijn gesprek met „Auch Einer” in 1865, toen de spanning
tusschen Pruisen en Oostenrijk dreigend werd, en de vraag van een
Duitsch rijk overal ter sprake kwam, en hij laat hem zeggen dat hij al
voor de meest nabijliggende gevolgen vreest, als het Duitsche rijk zal
zijn opgebouwd.
Wat voor gevolgen? vraagt hij dan.
En het antwoord: Ziet ge, de Duitschers kunnen het geluk en de grootheid
niet goed verdragen. Hun soort van idealiteit berust op het verlangen.
Als zij hun doel bereikt hebben—misschien beleven wij het, let er eens
op—en er niets meer te verlangen valt, dan zullen ze frivool worden, de
handen wrijven en zeggen: onze legers hebben het ons immers bezorgd,
worden we nu recht gemeene genot- en geldhonden, met uitgestrekte tong.
Ik schrok—zegt de schrijver—wilde het niet gelooven, en schrok toch.
En op deze plaats veroorlove de lezer mij een enkele tusschenzin. Sedert
het langzamerhand gebeurde, zooals het nu gebeurd is—(hij schreef
eenige jaren na '70)—sedert oneerlijkheid, bedrog, vervalsching,
gemeenheid van zoo menige soort dieper en dieper in het bloed van ons
volk invreet, moet ik dagelijks aan deze profeten-woorden denken. A. E.
legde mij, dien hij zoo in gepeins zag, nu de hand op de arm, en zei:
„We moeten het niet zoo zwaar opnemen; een fatsoenlijke minderheid zal
overblijven, een volk kan zoo iets wel te boven komen; het heeft dan een
groote ramp noodig en die zal komen in een nieuwe oorlog, dan zullen wij
onze krachten moeten inspannen, alles wat in ons is aan het werk zetten,
en dan zal het weer beter en goed worden.”
Of ook dit in vervulling gaat?