Reeds meermalen noodigde ik u uit, mij te vergezellen op mijne
wandelingen door Rome, de onvergetelijke, de onvergelijkelijke
stad. Wij doolden te zamen langs hare straten en pleinen, door
hare ruïnen en monumenten; wij bezochten hare kerken, kloosters
en paleizen; wij trachtten ons uit den overstelpenden rijkdom van
beelden en herinneringen, die zich hier bij elken voetstap verdringen,
althans de belangrijkste en treffendste voor den geest te roepen. Eene
geschiedenis van vijf-en-twintig eeuwen, eene geschiedenis als geene
andere stad ter wereld kan aanwijzen, ontrolt zich hier, in nog
leesbaar schrift, voor uwen blik: de oude wereld, in haar hoogsten
glans en verblindende heerlijkheid, in haar verval en ondergang ook;
en daarnevens volgt ge, met eerbiedige aandoening, met kinderlijke
ontroering, in haar wasdom, haar ontwikkeling, haar strijd, haar
zegepraal, die christelijke kerk, waarvan Rome, bijkans sinds den
aanvang, de hoofdstad, de metropolis, het aardsche middelpunt was,
en die, als wereldmacht, zonder en buiten Rome kwalijk denkbaar is.
In het ons gestelde bestek was het niet mogelijk, u alles te laten
zien, deze geheel eenige wereld, welke Rome heet, u in al hare volheid,
in haar veelvoudigen rijkdom te openbaren. Geen volledige schilderij
gaven of beloofden wij u: slechts enkele schetsen. Mogen ze maar niet
te zeer beneden de majesteit van het onderwerp zijn gebleven; mogen
ze u slechts, nu en dan, als uit de verte hebben doen voorgevoelen,
doen gissen, wat den pelgrim wacht, die naar deze moederstad van het
christelijk Europa, naar deze voedster van kunst en wetenschap, zijne
schreden richt. Toch zou het ons niet van het hart kunnen, voorgoed van
Rome te scheiden, zonder u te hebben heengeleid naar die wereldberoemde
plek, het hart van het latere Rome, naar dat pauselijk paleis, waarvan
de naam, sinds eeuwen, op aller lippen zweeft, en ook nu weder door
duizenden bij duizenden, met zoo verschillende aandoeningen en op
zoo verschillende toon, wordt uitgesproken: naar het vatikaan.
Ge schrikt toch niet op het hooren van dien naam? Stel u gerust:
wij zullen van ons bezoek aan de pauselijke residentie geen
voorwendsel maken om af te dalen in het strijdperk der staatkundige
en godsdienstige machten, van wier geduchte, wereldhistorische,
en toch pas aangevangen worsteling, wij de verre van onverschillige
toeschouwers zijn. Maar dit dan ook vragen wij van u, dat gij met
eerbied dezen drempel overschrijdt, met dien eerbied, dien ge behoort
te gevoelen voor al wat waarlijk groot is, wat gewijd is door de
onvergankelijke herinneringen der eeuwen, gewijd door de majesteit
der godsdienst, der kunst, der traditie. Zie, wien niet in zijn hart
dien eerbied voor het verleden, voor de traditie gevoelt, dien vromen
eerbied, dien ik zoo gaarne piëteit zou noemen, hij blijve verre
van het vatikaan, verre van Rome--althans van het Rome, zooals wij
het gekend hebben. Zoo ge u niet, wie ge overigens zijn moogt, met
brandende verontwaardiging, met walging, afkeert van de ondragelijke,
laaghartige, echt gemeene lasteringen en spotternijen en armzalige
geestigheden, waarin een zeker deel onzer dagbladpers niet kan nalaten
zich te vermeien, zoodra er sprake is van het pauselijk hof of van
de katholieke kerk;--sla dan deze bladzijden over: wij wenschen voor
u niet te schrijven. Maar kunt ge sympathie gevoelen voor hen--al
deelt ge hunne godsdienstige of staatkundige overtuiging niet--wier
harte treurt en rouw draagt over de vernedering der stad, van haar
hoogen rang als metropolis der christelijke wereld gevallen, om af
te dalen tot dien eener vulgaire hoofdstad van een modern koninkrijk,
waar de geestdoodende, verstompende arbeid der hedendaagsche industrie
de klassieke herinneringen en heilige overleveringen zullen verdringen
en uitwisschen, waar het geur- en kleurlooze moderne leven alles met
zijn eentonig grauwe tint zal overdekken; sympathie voor hen, wier
lippen niet dan met eerbied den naam uitspreken van dien grijsaard,
die, door geen rampen gebogen, standvastig blijft getuigen voor wat
naar zijne overtuiging waarheid is en recht, die met onwankelbare
trouw het hem overgeleverde pand bewaakt, en met koninklijke fierheid
weigert de knie te buigen voor de afgoden van den dag; den naam van
dien veelbeproefden paus Pius IX, wien ook zij, die, gelijk wij, niet
tot zijne kinderen behooren, wel gaarne de hulde hunner hoogachting
brengen,--wel dan, wees welkom, volg mij naar het vatikaan zelf,
eene stad in de stad, eene eigene wereld in de wereld van Rome.