"... Maar toen op 'n keer heb ik 'n steek late valle"--vervolgde
Racier, nòg weer verdrietig, z'n verhaal over de tabaks- en andere
zaligheden in den zolderhemel van de gevangenis--: Hij had de
verleiding niet kunnen weerstaan en 'n handjevol van die "effetieve
Friesche baai" uit den weggemoffelden zak van den werkmeester mee
naar zijn celletje genomen voor den nacht, om de hartigheid van nog
's een versche pruim bij z'n slapeloosheid, waar ie zoo wee van wier op
't lest... En daar ineens was de directeur bij 'm binnengevallen, had
'm ontijdig uit z'n kooi gehaald, en, wijzend op die noodlottige bobbel
achter z'n kiezen, verordineerd: "doe d'r 's uit." Diens technische
blik had de substantie dra herkend. Dat was geen teertouw, tot vezels
gekauwd,--dat waren lange draden ... tabak! En: "hoe kom je daar an,
Generaal?"--had hij eerst nog 'n tikje gemoedelijk, maar toch streng
gevraagd.
"'t Is van 'n endje segaar, da'k op de luchtplaas heb
gevonde"--antwoordde Racier spontaan.--"Hebt uwe daar zeker zèlfs
late valle."
"Dat lieg je, want ik pruim of rook nooit"--was 't bescheid.
"Dan meschien van de domenees of de pastoor, of van die andere heere
voor onze Zedelijke Verbetering, die d'r gevange medemensch nog 's
'n rookgeurtje wouwe gunne...."
Maar omdat hij de waarheid niet had willen zeggen, moest ie toen in
de strafcel, daar in den kelder;--naar de bajen, zoo gezeid.
Vijf dagen later werd hij om kwart voor tienen op de klok voor dat
college van regenten gebracht, en op die groene tafel lag daar zijn
pruim uitgespreid als korrepus elikser... Doch hij hieuw astrantig vol,
dat ie 't gevònden had, en derhalve kreeg ie er nog een-en-twintig
dagen strafcel bij--wat 'm driftig gemaakt had en hem 'n bondige
verwensching ontlokt, bedoelende het botte afsnijden van der heeren
respectieve levensdraden--met als gevolg natuurlijk verzwaring van
straf: "in de boeien!"
Doch dit deerde hem amper. Want naast de bajen had je de
gevangeniskeuken, en die kok was de kwaaiste nog niet. Te minder
omdat hij nog wel 's door zijn koksmaatje een vaatje margarine placht
te laten verheimelijken voor eigen huiselijk gebruik,--waarvan Racier
toevalligerwijs niet onkundig was gebleven.--Nou, verraje dee' hij tòch
nooit, naar ik wel wist. Maar voorloopig had hij geen termen gevonden
om den kok van dit zijn principe de overtuiging te schenken. En die
was 'n erge beste man, bezonder meelijdig en mededeelzaam,--óók voor
'n ander. Met dit gevolg, dat Racier in de strafcel zóó vet en zoo
dik wier, dat die boeien 'm bekans van z'n lejen afborstten... Maar
die ànderen begrepen dat niet!
Bovendien had hij toen, als atheïst zijnde, de hoogste vereering
opgevat voor 'n predikant,--al kon hij uiteraard de sóórt nooit als
te best zetten... Maar dàt was nou nog 's een domenee! Die kwam soms
dag aan dag bij 'm, en vertelde van allegaar verhale uit die groote,
vrije wèreld, zonder gezemel of flauwe smoesies,--dat 't was of je
't las in 'n boek vanne ... Paul de Kock ... offe Multátuli. "En àls
maar door, en àls maar minzaam tege 'n gevalle mensch, want--zei
die altijd zelf--: "wie staat, ziet toe dat hij niet en valle, en
in dat groote Huis, daar zitte die gróóste misdadigers niet."--Fijn
gesproke,--is dat effe wat voor 'n dienaar van 't heilige woord,
die daar toch ook van mot bikke?"--Racier nam er zijn petje voor
af. "Dikkels genog hoor, dat domenee kwam in die strafcel, met z'n
boterammetjes onder ze arm, en dan was z'n eerste tege de bewaarder:
"doen die man ze boeie af; zóó kan 'k niet met 'm prate!" En of 't dan
was om hèm weer die vrije beweging van arme en beene te late?--domenee
dee' ook de celledeur achter 'm dicht, dat de generaal z'n kap af moch'
neme,--hoe 't zij, vaak zat ie er 's avons nòg, en mos die bewaarder
komme vrage of z'n eerwaarde wel wist dat 't half nege was. Onder z'n
trooste was die man z'n tijd heelegaar vergete,--zoo'n eerbied had die
voor 'n ander z'n ongeloof.... Zie je, às er toch nog 's ies was--wat
'k niet en gloof as atheïst zijnde--maar 'n ander leve of zoo, dan
het Ds. X. daar de aldereerste plaas, of 'k mag zóó dood valle....
"Maar zie je: vijf jaar, dat benne zestig maande, twee
honderd zestig weke, achttien-honderd-vijf-en-twintig dage
.... drie-en-veertig-duizend-acht-honderd ure, en ajje de menute wil
wete, weet ik ze ook buite me hoofd, want dat leg je daar allegaar
maar telkes uit te rekene, as je snachs nie ken slape: omdat je er
ommers geen seconde van wordt geschonke, waar je niet zoo siekeneurig
langzaam doorheen hoeft te gaan... Je wordt er zoo flauw van, krijgt
zoo'n kinderachtige smaak in je mond,--waarvoor ze in dat groote
Huis nog wel 's 'n stukkie bokking uitdeele an wie beneje 't jaar
hebbe,--maar as recidivist zijnde, wordt jou geen hartelijkheid van
haring of 'n harderwieker gegund.
"Nou, en dan is dat bij mijn maar aldoor prakkeseere. Dan haal 'k
me heele levesloop weer door me hoofd, van onschuldige zuigeling af
in die wieg, en van 't respek voor je ouwers en je familie, die je
te schande heb gedaan door je valle.... 'k Heb nog twee zusters na
je weet;--die ben erg deftig getrouwd, allebei van de alder'oogste
kringe in Brussel.--Nou, da' kan 'k dan nie verknoerste, da' die
edelvrouwe mijn zoo verachte. En om d'r meelij nog's op te wekke,
schrijf ik dan weer da'k in die gevangenis op sterve leg en me Heer
en Heiland anschouwd heb, vanwege dat hullie met d'r manne allebei
an de fijne kant benne. Da'k me bekeerd heb--zoo gezeid--, om nog 's
'n woord van troost en liefelijkheid te magge verneme uit de mond
van mijn eige bloed in die verlatenheid van me cel. En dan maak
'k ze lekker ook, want dan schrijf ik d'r telkes bij, da'k an me
nichie Merie mijn heele nalatenschap heb vermaakt,--wat zullie nie
wete dat mometeel niks as me dallesdekkertje is, die lange pool, die
'k nog van jou heb gehad, en me pijp, aggenebbiesj!
"Die twee brieve in antwoord draag 'k altijd speciaal bij me; gaan mee
in me graf. Ajje d'r nou bij gaat zitte, za'k ze je nog's voorleze,
omdat jij toch 'n ami intime van me bent... Mot je hoore, en maar
nie' na me kijke, a'k altemet van inwendige ontroeringe weer nie'
verder kan komme ..."
Tot de onverwachte wending weer kwam, op mijn meewarigheid: "Wel
christeneziele, wa' bè jij toch 'n slome kadet, da' je die inzichte
van mijn nooit wil begrijpe. 'k Was zoo lekker as kip--nogal wiedas,
daar vlak naast die keuke... Maar 'k smachtte ommers van heimwee na
'n woord van vertroosting, enne ... as 't kon nog 'n paar cente
d'r bij voor 'n krans op mijn graf... Want 't liep na ontslag en de
uitbetaling van die uitgangskas... Val jij mij ook aldoor in die
rede!--'t Mooiste komt ommers nog, van hoe ze al stiekem op die
erfenis van mijn gevangenis-cente aasde."
Maar die comedie kende ik nu al wel.--"Ja man, van je familie moet je
't maar hebben ..."--sneed ik de pathetische voordracht bot af.--"En
toen na je ontslag, wat heb je toen verder uitgespookt?"
"Och ... zie je, die brave domenee had mijn met rijtuig af wille komme
hale van de poort: maar 'k heb 't afgeslage ... voor 't oog van me
maats, hè? dat de Generaal d'r nou uit kwam, as verstokt atheïst,
in één bakkie met 'n predikant! Al kostte 't me hartzeer, want 't
was voor mijn 'n erg beste zielevertrooster geweest...
"Maar 'k ken me zelfs ommers veel te goed. A'k na zóó veel jare
die poort weer uitstap, dan ben 'k as 'n hond die van de ketting
af komt,--zóó zenewachtig, da 'k met m'n eige geen rade meer weet,
en alleenig maar schrikkelijk an die drank ben verslaafd... Dan mot
'k jenever gaan zuipe, net zoo lang to 'k die luize op me kop zoo
voel danse ... ja', da'k m'n eige wel dood wou zuipe ... al heb
'k an geen verrajers borste gezoge...
"En tòch ... toe, toe is dat alles ten goeie gekeerd ... door 'n
vrouw die mijn liefelijke hart verstond, 'n vrouw as 'n engel ...
"'t Was de veertiende Juni. Toe sting ik in Scheveninge weer op de
straat, met me heele armoeiïge lijf ineens in die zon. Buite de poort,
in die lange laan van hooge groene boome,--da'k van duizeligheid niet
en wist of 'k links dan rechts af zou slaan.
"Toe vroeg d'r 'n man: "waar mot jij heen?"--'k Zeg: "na de
watertore",--want hij zag niet da'k uit de bajes kwam, zoo netjes
gekleed as 'k was in dat zwarte pakkie van mijn domenee. En dus
doende kom ik in dat eerste 't beste café an, van de andere kant as
uit dat groote Huis. En om nog minder in de gate te loope, vraag 'k
een kop koffie. Maar nou stane daar 'n boel mensche voor toonbank,
en tòch geneer 'k me eige zoo'n beetje, toe die waard, die dat zeker
an mijn ziet, blauw-weg zeit: "Och man, schaam u maar niet; ze komme
hier allemaal 't eerste an." En ik weg!
"Dan valt mijn oog op 'n ordentelijk huis, waar an staat: café
Alcazar. En op dat raam geschreve: "ici on parle français." Nou hè,--ik
die tòch zoo graag mijn moedertaal hoort, 'k stap daar na binne en
vraag: "donnez moi une tasse de café." Maar Fransch kon zij niet. Wel
wier 'k, om mijn nette kleedij, in 'n amparte gelagkamer gelate,
waar 'k door d'r beeldschoone dochter wier angesproke,--da'k er van
schrok, zóó'n beeld! 'n Schoonheid man,--a'k van mijn leve nooit had
gezien, met 'n bruinachtige tint en koolzwart haar, dito wenkbrauwe,
'n klein mondje, en ivoorwitte tande ... Daarmee bevond ik me eige
niks op mijn gemak, hoor, want 'k ben toch ook man, hè, en dan vijf
jaar cel ... "Jongejuffrouw"--zeg 'k van ontroering--"vraag maar
liever eerst of uws mama óók bij ons komt."
"Nou, en toe' vroeg die mevrouw of 'k een gepensionneerde
was. "Nee"--antwoord ik in 't Maleisch--"ik kom juist uit 't
Kurhaushotel met 'n briefie van houdt 'm in de gate."--En toe kreeg 'k
'n kop extra zwarte koffie voor de reparatie,--en 'k at daar,--en 'k
nam twee kejakkies, want ik dacht, 't is jullie tòch te doen om mijn
kappitaal;--maar aldoor in bijzijn van dat beeldschoone mokkeltje,
waaran 'k óók twee kejakkies had gegeve.--En toe zeg 'k zoo: "'t
Spijt mijn, da'k geen twintig jaar jonger ben, want dan ontging jij
mijn niet, edele nymf." Waarop zij in eene mijn heele inwendigheid
an 't smelte bracht door dat gezegde: "Meheer, ik ben atheïst en
trouw nooit, want ik weet veels te goed, waar 'n mensch toe komme kan!"
"Daar schrok ik toe zóó van, want 't was twee druppels water mijn
eige gedachte,--en och, christeneziele Venus was d'r maar 'n aroeang
bij. Da'k in ééne zeg: "Ze magge mijn alle jare van de wèreld geve,
a'k je effe as 'n zuster an mijn hart drukke mag." En 'k ril d'r
nòg van, man, want d'r mama sting toe dat dat moch', en 'k miek d'r
koontjes nat van mijn trane.
"Toe bestelde ik 'n diner eerste klas, mèt 'n flesch wijn,--aldoor nog
in die gedachte, dat ik me in 'n huis bevond, waar 't om 't lood was
te doen. En na afloop huur ik 'n kamer, om daar te logeere. Waarop ik
vroeg: "Mevrouw, wat is me schuld?"--"Wat je op fatsoenlijke manier
hier gebruikt"--zeit zij toe'--"brengt geen schuld mee, omdat u derek
de waarheid het gesproke, en 'k graag mensche mag, die met de volle
waarheid voor de borst komme ..."
"O, man--dat voel je dan over je rug. Zooda 'k an die dochter vroeg
of zij mijn nou de eer wou doen van mijn De Haag te late anschouwe
... Zóó uit de bajes, met 'n beeldschoone dame an mijn arm,--'n
ontslage boef! En ze vertoonde mijn 't paleis van onze geëerbiedigde
Koningin,--snij je me hart ope, is 't één bonk oranje!--, en bij die
Gevangepoort hieuw ze halt: "wat hier te zien is, is prachtig,--je
ken er de martelinge waarmerke van Johan de Witt, enzoovoort." En
onder de wandeling vroeg ik haar kennis van de boeke van Multátuli,
en hoe zij an 't atheïsme was gekomme?
"Zoowat twee-en-half uur heb ik met haar gewandeld, en 'k dorst niet
te vrage van wat te gebruike, want daar was zij te fassoendelijk
voor. Maar in eene zeit zij, "wat hè jij 'n mooi ringetje an!"--'k
Zeg: "'t is 'n gedachtenis an mijn mama." En 'k paste 't haar alvast
an. Waarop ik in de Hoogstraat die winkel van Van Kempe inging,
zeggende om 'n boodschop, en uit achting voor 't geen ik genote had en
de toekomst van de nacht wellicht nog opbrenge zou, bij die juwelier
voor de som van f 8.50 'n ringetje kocht, in rose watte geleid met
'n doossie.--En zoo ging ik weer gearm met haar na huis.
"Toe heb ik s'avens met verschillende heere daar 'n partijtje biljart
gespeeld, en geeneen van verlore, dus wij mieke de grooste pret. Ik
dacht, da'k in de hemel was, daar 'k 's ochtens in me cel nog me kuggie
had gebruikt.--Om tien uur souper, met dat beeldschoone mensch altijd
bij me ... da's óók 'n plaag, om gek van te worde!
"Daarop vroeg ik an haar mama: "wil u mijn 'n plezier doen, onder zes
ooge privé?"--En dat moch.--Toe zei ik: "mevrouw, voor 't geen u gedaan
heb an 'n gevalle man, heb ik dit gekocht, en mag ik nou de vrijheid
hebbe het an 't geen u lief en dierbaar is te overhandige?"--Waarop
die mevrouw zei: "zie je wel, dat je opvoeding niet en leere ken?"
"En die dochter riep tege mijn: "geef nou uws hart maar lucht,
want gij zijt óók atheïst!"--Waarop ik snikkende dat doossie ope
miek en haar die ring overhandigde met de woorde: "Kind, dit is 'n
gedachtenis van 'n atheïst, en dit doen ik niet voor 't een of andere,
maar 't is louter mijn opvoeding, die zich ten prooi geeft",--en ik
't an haar vinger stak.
"As gij tòch atheïst zijt"--zei zij toe verblijd--"geef 'k u verlof
om buite bijzijn van mama, na sluite van 't café nog 'n paar woorde
met mijn te verwissele."--Om twaalf uur ging die bak dicht, en tot
twee uur hebbe me wijn zitte hijsche.... Da's karakter....: ze had
an mijn gezien, da 'k een gevalle man was..."
En weer verborg Racier z'n snikkenden kop in z'n rooden zakdoek. Tot
hij zich vermande, en met een smeltend weeke stem besloot:
"Die andere morge stinge wij allebei erg laat op, en toe het mijn
beeldschoone engel mijn eigehandig na 't spoor toe gebracht. Want
'k wou in De Haag niet blijve, om rede daar die Markies de Touard
óók net af was gestapt en met potlooje die klante langs leurde,
die ik met me staf vijf jaar geleje opgelicht had.--Daarom trok ik
na Middelburg werom, en door tusschekomst van Jhr. v. d. L. d. C.,
van de president van de rechtbank, en nog andere grootheid, die mijn
wel konne, ben 'k toe an 'n wage huishoudelijke artikele geholpe,
om de boer mee op te gaan vente.--'t Een of andere uit te hale, dat
doet die Markies nou nie meer. En ikke óók niet, as de maatschappij
mijn maar niet in de steek laat.
"Maar toe' 'k daar die eerste avend in Middelburg ankwam, en me
intrek in dat logement voor gesjochte jonges nam, komt medeen die
vent met de nachtlijst na mijn toe en zeit: "Zoo Generaal, hoe gaat
't met 't leve?"--"Zachies an",--zeg 'k nog.--"Nou vrouw"--roept ie
die bolleboffin d'r bij--"je mag de vlag wel uithange, want zúkke
hooge personaadjes hebbe me nog nóóit te slape geleid!"