De eerste pogingen en de eerste verbonden.
In de omstreken van den Moerdijk, tusschen Dordrecht en Breda, ontrolt
zich een eigenaardig landschap.
De Maas, die pas zich verbonden heeft met den linkerarm van den Rijn,
den Waal, omringt daar in een net van nauwe kanalen tal van kleine
eilanden, welke er door een reuzenhand schijnen gestrooid te zijn. Maar
een weinig verder, waar deze kleine kanalen de vele eilandjes verlaten,
alwaar het water zich heeft opgehouden en tot in het oneindige zich
heeft verdeeld, vermengen zij zich, om zich ten slotte door de monden
van den Maas in de zee te werpen.
Dit is het beeld van de Nederlandsche politiek.
In Holland zijn de partijen zoo talrijk, zoo verdeeld, dat het
onmogelijk is hunne werkzaamheden te brengen onder de eenvoudige
voorstelling van twee homogene partijen van bijna gelijke kracht, die
om beurt elkander opvolgen in de regeering, al naardat de meerderheid
verwisselt. Doch, hoe verdeeld ze in werkelijkheid ook mogen zijn,
vereenigen zij, onder den druk der omstandigheden en der politieke
noodzakelijkheid, hun macht in verschillende breede stroomen, waardoor
de golven van hunne werkzaamheden vloeien.
Zoo is de toestand, waarin zich de Nederlandsche Roomschen bij hun
optreden in het politieke leven bevonden, waardoor zij verplicht werden
den steun van andere parlementaire fracties op te zoeken, zoodra
zij eenigen invloed wilden hebben en ook een rol wilden spelen. Als
een belangrijke minderheid, die evenwel onmachtig was op zichzelve
tegenover eene meerderheid, nu eens aaneengesloten, dan weer gescheiden,
altijd desniettemin gereed om de rechten der tegenpartij door hun aantal
te vertreden, moesten zij wel verbonden aangaan, die nu eens meer, dan
weer minder oordeelkundig of degelijk waren.
En dikwijls, om niet te zeggen altijd, waren de duur en de resultaten
van deze verbonden, overeenkomstig de beginselen, die er aan ten
grondslag lagen. Het is beslist waar, dat het de beginselen zijn, die de
wereld besturen, zelfs de politieke wereld, terwijl het evenwel schijnt,
alsof zij van weinig gewicht en kracht zijn tegenover bekwaamheid.
Het is echter misschien tegen den wil van hen, die de gebeurtenissen en
toestanden trachten te draaien naar eigen plannen en verlangens, dat dit
zich aldus voordoet, en gewoonlijk bemerkt men het eerst na verloop van
tijd.