Plots was November in storm en hagelslag aangestormd. Als ’n wilde loei
tikkerde en snerpte ’t witte gehagel over de herfstpracht van
goud-purperen Oktober.—Gouden vedels, hoog gehangen tusschen den
oktoberschen boomengloei, klaagden nù smartelijk wee uit, wind-vedels
in grijs-grauwe lucht, verklagend druilende herfstmelancholie.—
In stroomregen, onder donkere lucht, werkten ze op ’t land, waar de
wind raasde en bulderde en de boomen rondom van de lanen, in loeienden
schrei takzwiepten en golfdruischten, als ’n weenende zee.—
Dirk en Piet hadden met moeite werk gekregen op bollenland bij ’n
grooten kweeker, die de kerels alleen nam om hun pootigheid, stierige
werkkracht, en zich niet stoorde aan de steelderij van Ouën Gerrit.—
Te spitten, diep in z’n hei, stond Dirk weer, en Bolk, de kromme
dwerg-kerel, ’n endje verder schoot òver.—Z’n verwrongen korpusje,
verwaaid in den gierenden hagelslag, stond stram tegen den loeiwind in,
als had ie moeite zich op z’n korte beentjes staande te houden. Z’n
gebarsten huid, over den kop, glansde van nattigheid, en telkens spoog
ie, in zware zucht zand-scheppend en rondstrooiend over de bedden, bij
elken nieuwen steek, bruin speekselsap van z’n pruim in de geteisterde
handen.—
Piet rooide achter ’m, geknield, den scheef-grimmigen kop, overhageld
van neerstroomende buien.—
Dirk zakte al dieper in z’n heikuil, de oogen èven boven den zand-rand.
Telkens uithijgend, keek ie koeiig-loom de vaal-grauwe akkers òver, die
eindloos droefden onder de lage lucht, scheemrig grauwden onder
onrustige wolkenjacht.
Tegen donker werd er gestopt; stapte Piet naar Dirk, liepen ze, stom
naast elkaar ’n havenkroeg in.
Bij Pijler, waar de blonde meid van Rink uit den polder, woonde, zopen
ze zich zat, doorhuiverd van landguurte.
’n Week na den dood van Wimpie hadden ze daar plòts Kees ontmoet, met,
van magerte verminkte tronie, slapwangig, fletse, moedelooze oogen,
verbleekt, en beenig-verzwakt z’n scherpe kop.—Z’n reuzig lijf ging
krommig als van ouën Gerrit, en hij zóóp, zóóp op den reutel, achter
een, zonder ooit ’n woord te spreken.—
Wat óm en in hem gebeurd was, begreep ie zelf niet goed. Hij wist
alleen dat hij, op ’n avond thuisstrompelend van ’n dag werk, in z’n
donker krot, biddende wijven had zien staan, toen hij instapte. En
daarna Ant, in snikkende huilkramp voor ’t lijkje van Wimpie; om ’r
heen, de doodstille staar en angstige ontdaanheid van den kinderkring.—
In dollen schrik, die ’m deed waggelen, was ie dwars door de
opschrikkende huilende wijven en wat kerels, naar de plek gesprongen,
midden in de kamer op de tafel, waar Wimpie te kijk strekte, omschemerd
van kaarslicht, naast ’t krucifix.—Op z’n doodsbed lag ie daar, ’t
paarse kopje in den wasschemer, op wat kussens, strak, onkenbaar
ingezonken, met smartelijntjes om mond en neus.—
De buurvrouwen en biddende kerels lagen om ’m geknield; stapten telkens
naar ’t doodsbed, lichtten ’t laken van ’m af, en bestaarden ’t doode
manneke.—Rozekransgemurmel en litanieën verklonken luid, en stemmen
dreunden òm hem. Maar hij in schrik lam en wezenloos. En telkens, bij
’t weggaan van wat biddende wijven, zag ie hun, met ’n palmtakje uit ’n
glas, wat wijwater plengen op ’t lijkje. In ’t eerste uur had ie niet
meer kunnen kijken, hoorde ie de vlijmende snikken van Ant, die in ’t
achterend zat weggedoken, stom; zag ie, in opdringerige felheid, z’n
halfblinde schoonmoeder schuifelen tusschen de biddende
buurvrouwen.—Laat in den avond was ie wat bijgeleefd uit z’n
schrik-verstomming, durfde ie ook weer even kijken naar ’t
doodenkopje.—
Maar inééns was er ’n angst, ’n stilte in z’n ziel neergeduizeld, die
’m deed huiveren. Hij voelde vrèès, vrees voor alles. Hij had wèl
gevoeld, dat komen ging, wat nu gebeurde.—Drie nachten vóór z’n dood
was Wimpie al hèèl benauwd geweest. Voor niets ter wereld was Kees van
z’n bedje geweken. Op den dag niet en ’s nachts niet, juist nou ie toch
werkeloos bleef.—Toen, op ’n Dinsdagochtend, na ’n onrustigen nacht,
was Wimpie tegen den morgen ingeslapen en fluisterde Kees, roerloos aan
’t bedje, tegen Ant, dat zij de kinderen koest had te
houden.—Zachtvredig sliep ’t vrome kindeke. Tegen elf uur was ’r ’n
boodschap van Breugel dat Kees kòn spitten vandaag als ie wou.—Bang
keek ie z’n vrouw áán. Dat was ’n dagloon. Zou ie? ze knikte stom,
nijdig, en hij ging, wetend met donker toch weer thuis te zijn van ’t
avondland.
Dien middag ’t huis weer instappend, z’n hoofd vol van de praatjes, die
ie had moeten aanhooren over Ouën Gerrit,—toèn nèt gesnapt,—zag ie de
wijvengestalten, donkerig in zijn duister krot, kreeg ie ’n
ontzettenden angstschok... kaarslicht aan ’t hoofd van Wimpie... Z’n
ventje doòd!.. zonder dat ie ’t nog ééns wakker gezien, gesproken had.
Hij had ’t besef niet te vragen, waarom ze ’m niet even had laten
roepen, want er was plots huiverende angst in ’m voor alles. Wàt zouen
ze ’t kind van zijn vader gezegd hebben vóór ie gestorven was? Dat
bangde nog in ’m. Hij voelde ’n sombere inzinking van al z’n energie,
’n val van al z’n driften, ’n tuimel van z’n haat tegen priesters, z’n
wijf, z’n schoonmoêr.—
Hij was geslagen, gebroken, en z’n getrapt leven leek ’m ’n walg, ’n
ontzettende ellende.—Z’n vrouw keek ie niet áán, hòòrde ie niet
meer.—Z’n schoonmoeder knoeide en klieterde om ’m heen, met ’r blinden
schuifel van voeten en omtasting van d’r vooruitgestoken armen, maar
Kees zag en hòòrde niet. De Ouë Rams bleef rochelen en vlijmig hoesten;
hij hòòrde niet......
Wimpie was begraven, van hèm weg. Hij zag z’n bleek kopje niet, en z’n
oogen uit ’t donker hoekje hielden ’m niet meer in bedwang. Wimpies
neuriënd stemmetje klonk niet meer, nòu zèlfs niet z’n gebedjes, zacht
en vroom.—
Er was ’n grimmige knagende stilte in ’t armoekrot, ’n benauwende
leegte die ’m deed weghollen naar de kroeg.—
Hij slenterde weer werkeloos rond, en niks kon ’m meer schelen, niks.
Hij zòcht niet naar nieuwen arbeid. Hij zou zuipen, zuipen, telkens
zich verhittend en verstillend dan ’n beetje ’t geknaag in ’m, van iets
dat op smart leek. Hij zou soms hebben willen uitsnikken, alleen als ie
dronk, in stilte, bij ’t naar huis gaan, langs ’t leeggrauwende
duinpad.—
Dan snikte z’n reuzige borst, en z’n vuisten krampten van stom
ellendegevoel. Drift kende ie niet meer. Z’n woeste ransellust was wèg.
Al de makkers nou in de kroeg, beschouer-bonkten den gevaarlijken
strooper. Ze omdrongen ’m met vragen, waarom ie niet meer stroopte, of
ie z’n „skot” kwijt was, maar hij stotterde wat, hield traag z’n
schouders òp, en bestelde met doffe loeiende stem, nieuwen borrel.—
Hij voelde zich geschonden, geslagen, als ’n kerel die met spithouweel,
’n slag op z’n hersenpan had neergemokerd gekregen. Hij voelde zich
kindsch, benauwd, zonder drift, zonder verzet, bang, lusteloos, in
hevigen hartstocht alleen voor den zuip.
Dàn had ie Wimpie náást, bij zich, bromde ie in zich zelf, kwam er ’n
lach op z’n mond, en scherpte z’n kop weer, guitigden z’n oogen.
Ze begrepen er niets van, de tuinders en werkers. Eerst hadden ze
barren angst voor ’m gehad, nou begonnen ze al met ’m te dollen.. of
hij d’r ook mit z’n vader ’n „soamespulletje” had gemaakt, en nou
berouw had dat den Ouë alleen bromde in den krentetuin? Ze dolden en
lolden met ’m, zonder dat ie ’n vin verroerde.
En brutaler werden de kerels. Want ze voelden z’n verslapping, z’n
in-zich-zelf zot gegrinnik als verzwakking. Ze begrepen niet waarom ze
ooit bang voor dien mallen vent konden geweest zijn, al was ie sterk.
Voor dien kerel, nou elken avond en elken dag zich volzuipend en dan
opstappend, in stomdronken waggel, nòg stiller dan ie ingezwaaid was.
Zoo, beschonken, strompelde ie op ’n laten Novemberavond z’n krot op ’t
pad in, loom en sullig-zwaar zich neerschooierend op ’n beplankt oud
waschstel.