Er was klomp-klossende drenteling, lichtelijk vroolijk geklank van de
tuinderskerels op de akkers van Wiereland en Duinkijk, ’t groentendorp
dat rondom ’t plaatsje dromde met z’n velden. Blauwe en lichtbronze
kielen fladderden om stoere werklijven, in winderig weer, brekend in
kleurfrissche helderheid de nagrauwing van ’t winterland. Maart-maand
had blond-grillig licht door ’t tuinbouwstedeke en Duinkijksdorp
gewuifd. Tusschen aarde-schraalte schoot zonneblond en droog lag ’t
land, in koelen gloed, onder wilde vlucht van zilv’ren wolkcentauren en
sproke-vogels, in lichtenden zwanengang, als booten door luchtzilver
aandrijvend en uitzeilend, statig en geweldig in pracht van zeekant
naar polderland. Maartsche wolkenstoeten, langs blauwige luchtstranden,
zich langzaam vervormend in toovergedaanten van langhalzige
graalzwanen, ontzaglijk in vluchtwijdte, zóó dreven de wolken-vogels,
met vlerken van groen zeelicht doorschijnend, de blanke schitterveeren
zilver-dauwig bedropen, langzaam sluitend en spreidend de parelende
wieken. Zeilende kano’s van Vikings, optocht van gondelranke,
spits-fijne scheepkens, zacht-zeilend, omzilverd van dauw-licht ’t
mastenblank, hoog-gezwollen van windgang. Zóó joeg áán het wolkenspel,
omdampt van goue lentelucht, bevlagd met uitgeplooide zilvervanen van
hel licht dat voortdreef de luchtvloot.—Naast de zilveren
zwaanhals-gondels, die te drijven zwierden, overal rond, overal,
zachtkens en fier-gespannen de zeilen, langs onmeetlijk verre
horizontbochten, rankten bevonkte galjooten in gril’gen zonneschitter,
hun hoog-ranke stellages van kristallige praal geheven in zacht
lentevuur.— Zóó, de lenteluchtvloot trok over ’t stedeke, van zee
beoorlogend en verslaand doorgrauwd winterruim van Wierelandsche akkers
en wei. En elken dag, in Maartmaand, éven maar, trokken òp in
zeil-zwenk, aanééngerijde zwanengondels, in stralenden zilverdauw,
cirkelend en manoevreerend in bochten breed, langs de luchtstranden,
zacht weer terugzeilend naar zee; vloot-stoet, licht en duizel-tintig,
omspuid van parelend zilt zilver, tusschen blauw-groen azuur van
aanlichtenden lentehemel.
Zóó, onder Maartsche wolkenvreugd, zetten de werkers hun eersten
lentedag op akkers in, ontworstelend elk lichtuur, aan weer
teruggrauwenden winter, die maar niet wijken wou, telkens om en
tusschen de gouïge zonne-uurtjes, als ’n reuze-zwarte vogel vóór ranke
zonnevloot bleef ronddonkeren.
Er was opfrisschende lichte werkjool in de tuinders en bollenarbeiders
gekoortst. Overal, om Wiereland en Duinkijk joeg werkwoeling en
krachtige lust om met jongen arbeid, star-starenden winter te
verdrijven. Onbewust, stil en onuitgesproken, groeide verlangen in hun
harten om door grauw en angstig-eentonig takkenbrons van dorp en
plaats, zomerwereld van kleur en licht te zien trekken, zooals die
alleen oplaaiden in Wiereland en Duinkijk in gloei en vlam, in kleur en
gloed van ’t wellust-doorkoortste groen, het vol-zoete groen, diep en
licht; groen van ’t stedeke, met z’n praal-prachtigen hoogen omgroei
van labyrint-lanen en paden, tuinderij en bollenakkers overal rond. In
de straatjes was klosgang en drukkig verkeer bij zaadhandelaars en
overal klonk klankrijker gepraat over zaaisel en maaisel.
In allen leefden drang naar arbeid, warmer lust in grondwerk, in woeste
teelt, de grauwe aarde te omkleuren met groen en zongloed.
Door de bollenvelden liepen de werkers in de buiige, grillige
schijnselen van Maart, en de bazen achteraan, heerig nog in hun
boordjes en blankend overhemd-wit, speurend met angst in ’t harte, naar
vorstschade, wijl ’t gewas den grond al uit kwam loeren.—Zìj ’t eerst,
hadden alom, in ’t wije grauw-brons van nog niet beteelde
tuinderij-akkers, hun velden al zachtjesaan zien opkleuren, in licht-
en donker groen. Hier en daar droegen ze al ’t dekriet van krokussen en
hyacintenloof weg, op rood-begloeide burries, die vroolijk
vlam-streepten in den jong-aarzelenden dagglans. Kaal nog wel en vaal,
stonden de hagen en de boomen op paden en wegkanten in jong geknop;
bleven nurks grimmen in hun dor getak, tegen den stoeienden,
fladderenden Maartwind en blonden lichthemel in. Maar al drukker ging
beweeg onder de werkers, en ’t rhytmisch geklos van òplevenden
klompgang,—heel anders dan de wintersche melancholieke
klosloop,—klakte, hamerde en weerhalde op de keien, op den grond en
overal dromden groepjes tuinders rond ’t land, met zaadzakken en
kleurfelle emmertjes, helle zomersche toetsen rood en hardgroen, tegen
wild-zilveren wolkenluchten en veldbrons; was er licht gespit en
omgewentel van aardgekluit, teeldrift en groeigang door de nog grimmige
akkers.
Ouë Gerrit stond met de lijn in z’n hand bedjes af te steken,
langzaampjes en strammig. Piet trok voren met z’n schoffel en achter ’m
aan, hurkte ’n helpertje, tuinboontjes in regels regelend.—Dirk, met
z’n zware gestalte, tegen ’t lichtende veld-brons, stond vroege doppers
te planten. Met z’n erwtenplanter in de doorbarsten knoesthanden,
waarop nu, wildblond in ’t licht, de haartjes prikkig warden, bukte ie
zwaar op de brug van ’t groote gereedschapsbrok en drukte in
zachtkrachtigen zwel, met ’n trap van z’n beklompte linkerbeen, de
ronde tandenrij als ’n beet van den planter, den grond in.—En telkens,
in luchtig sliertgebaar, rukte ie, in halven kring, zware brug uit de
aarde, zette kalm naast laatst-gestooten erwtengaatjes den planter
neer, gaf ’n trap weer in zwelkracht, één rukduw met bovenlijf op den
brug, rijde zóó door, achteruitstappend rhytmisch, naar den ouen Gerrit
toe, die strammig langs z’n lijn slofte. De klompen van den Ouë te
groot, gaapten telkens bij elken slof open aan z’n hiel, dat z’n
fel-paarse kousen opkleurden onder z’n loop, bij iederen stap z’n
beenen weer verzakten, in den pas gespitten grond.
Er was al volop werk voor ’m. Toch zou ie ’t langzaampjes-an doen.
Haast had ie niet. Wat hij deed was maar toegiffie. Dat wisten de
kerels wel. Onder ’t ophoogen van de bedjes en ’t aanstrakken van z’n
lijn, zeurde zorg in z’n kop, die ’r al ’n poos niet uit wou. Hij had
ook in lang niks beet gehad. Dat maakte ’m korzelig. Nou dacht ie méér
aan z’n tuinderijrommel. Telkens hadden de steelkansen slecht gestaan,
was ie z’n toestand benauwder gaan voelen. Dit jaar had ie zich nog
voor ’n prijsje van de koeien afgemaakt. Maar wat ’n nacht was dat nou
gisteren voor ’m geweest? Hij, met z’n oue, doorstramde karkas, d’r ’s
nachts op uit, op de nachtboot, met ’n koe achter ’m an. Nee, da gong
nie meer! en dà trekke, sjouwe en afslag op de mart.... da loope,
strije en baidraaie.... Nou was tie d’r mi ’n sestig gulde verlies
affêkomme.... dá’ was puur ’n duut.... Moar dá’ hat tie s’n mellekie
veur.... en de mest.... de mest.... meskien tùg kiet? veleje joar had
ie s’n heule mest vrai had. En tùg nog had ie twee koebeeste veurskot
skuld.... En dan.... wá’ kon ’t sàin skele.... de boel gong tùg de
loorem in.... Nou al twee keer had ie handgeldje van de netaris
genoje.... vaifhonderd pop.... da waa’s.... da waa’s.... van dertig
joar rente.... En nooit nog ’n sint had ie aflost.... Dá’ liep moar
op.... moar op.... Hai kreeg s’n rente.... Moar hoeveul?.... f’rdomd
aa’s ie ’t wist!.... ses persint!.... En dan nog se hypeteekie.... s’n
pàcht, s’n hypeteek-termaine s’n.... hu.. hu.. hu.. jonge.. jonge da
sel main d’r ’n joar worre.... Al twee keer was ie s’n landpacht
achter.... en al één keer s’n borge ansproke, die niks meer mit ’m
wilde. Dàt moàlde sain ’t ergst!.... Aa’s tie nou d’reis afgong van die
vent,.... bai ’n aêre gong.... soo’n jongere snuuter.... die nieuwe
doar.... mi s’n bank.... enn.... aa’s tie.... aa’s tie jonge kerel d’r
nou d’reis rejoal see woar d’r op stond mi sain.. Want nie een die wist
dat ie d’r soo baisat.... enn aa’s tie.... aa’s tie.... aere!.... die
Gouws tie.... d’r nou d’reis see.... dan kreeg ie miskien nog wa
sinte.... ho.. ho.. ho.. aa’s tie die jonge snuuter d’rais alles see!
—Hee Ouë!.... trap de greppel nie in!.... schreeuwde Dirk, die net zag,
hoe Gerrit rugkrommig peuterde met z’n lat, waarop voetenmaat stond
ingekerfd en in zeurderige zorg-gedachte op de greppel was gaan staan.
Hij schrok.... donderjenne!.... wá’ kon ’t sàin skele.... hai mos de
boel moar late woaie.... Had ie nie s’n spulle.... s’n goed?.... Aa’s
t’r moar niet soo veul loervosserai was op ’t veld....
Wijd en ongedurig lichtte Maartschijn over de akkers rondom. Van alle
kanten kreunden en kraakten in schommeling, werkkarren op de nauwe
paden naar ’t land, kruiden kerels mest in kruiwagens, piepknarsend
over planken loopertjes; stapelden ’r bergjes vettig op drogen
akkergrond gekwakt, als zwartig-blauwe kwallenhoopen. Van ’n schuur
fonkelde ’n glazen dakpan, als dagster, zilverend neergelensd tusschen
de akkersingels.—Bedrijvigheid van bukkende en sjouwende kerels, met
rood-vlammige burries door de greppels, drukte òp van de bollenvelden
en als in voorhooi harkten enkelen bij plekken het dekriet dat opstoof
in hooierige slierten, van ’t àl groenender loof bijéén. Dreigend
waaierde plots de lucht uit aan één kant, over wijd brok land.
Ouë Gerrit stond er naar te kijken. Nou al dertig jaar had ie hier op
de Beek, tusschen bollenakkers, ’n half bundertje grond gehuurd, waar
ie van alles had gezaaid. En nou, nou moest ie d’r volgend jaar af.
Onder z’n pooten had die voorskieter, zwager van dokter Troost den
grond verkocht.
Nou kon ie blaive meskien.... meskien.... aa’s tie twee honderd golde
meer betoalde p’r jaar!.... Moar dâ kon nie.. kon nie één tuinder....
Nou wist ie wel dat ’t land weer an de kweekers gong! Die slokten de
heele ploats in,.... die konne meer betoale.... En.... wá’ noodig had
ie dá’ brok, dat mooie brokkie hier mi s’n bestigste àfwoàtering nog
van de heule ploas!.... Hai mit z’n slechte darie-grond, àchter z’n
huis.... en kaik d’res an.... wá’ die plek hier mooi lai.... allegoar
die hooge boome gunters.... en nog meer boome tut an de Beekerweg....
En kaik doàr die kant van ’t groote bosch.... al die iepe doar.... en
die popels!.... En doar midde in.... de bolleakkers!....
Ja, nou ie zoo keek Ouë Gerrit, wijd-om, tot aan de boomdiepte van ’t
bosch, prachtig wijd brok land over, nou giftte ’t duivelsch in ’m dat
ie hier af moest, ’t beste stukkie. Met ’n handje mest was ’t altijd
klaar. Als ie z’n lappie in ’t duin, mit aarepels en erwten nou nog
moar houen kon?.... Moar kristis.... wá’ had-die f’doàg tug in z’n
kop.... t’met allegoar sorgseurderij!.... Ho.. ho.. daa’s puur daas....
héé!.. da gong tug stil s’n gangetje.... Dan moar de boel veur de
wereld.... Aa’s tie de loodpot had van s’n broer, waa’s tie d’r
allangerst van deur gonge.... kaik die hep nou vlak noast sain hee, s’n
bunder.... Moar, wel neenet.... die gong d’r nie of!.... die betoalde
meerer!.... Moar wá’ kon ’t sàin bokkeme.... Hai had sain genot.... da’
wist puur g’n sterveling.
Weer stilletjes strakte en trok ie z’n lijn over den roestigen
kluitigen grond, een steek omgelegd en Dirk bleef z’n zwaren blauwigen
erwtenplanter lichten met elken trap van z’n reuzigen zandklauw,
duizend donkere gaatjes in den rullen, bronzenden spitsgrond prikkend.
Overal lagen hurkende kerels in blauw en brons gekiel, op de nog
woest-bronze aarde, tot schemer graaiend en kervend met d’r
brons-reuzige handen; de aarde, die stil-ontzag’lijk zich liet gleuven
en pletten, verhakken en uitdelven door de noestige mensch-werkertjes.
Den volgenden dag was Ouë thuis gebleven. Hij had kou gevat in den
Maartwind.—Dirk stak de bedjes af, lei de paadjes glad, groef en
wroette in ’t zand, met hartstocht en lust en harkte in
sierlijk-lichten zwaai, grondbobbels en kluitjes gelijk over de bedjes,
luchter scherend met de beklonterde harktanden, in zweefkringen langs
den grond.—Elk bedje, onder zijn hand, kwam prachtig gelijk te
strekken, met recht afgelijnde paadjes ertusschen gediept en telkens
kleurde onder z’n schoffel en hark, de bronzige zandgrond in lichtigen
roesttint, fijntonig geschakeerd van afschoffeling en aanharking. In
z’n stommen arbeidstaar lag werkgenot, om netjes te zijn, voor zich en
anderen die langs zijn veld liepen. Breed-zeker drukte z’n klomp den
weeken gespitten grond in, langs de bedjes, gebaarden z’n armen in
forsche harkhalen, vierkanten in symmetrische vakken de akkers, voor ’n
paar uur nog ruwonbewerkt, doorspit in roestkluitige woeling.—Tusschen
de erwten hurkte Piet, met jonge aardbei-plantjes, die hij wortelteer
den grond inkuilde. Peuterig werk voor hem, waar ie ’t land aan had.
Dat was maar den heelen dag, met z’n dikke stompe vingers den grond
openboren en heel voorzichtig, vezelig wortelnestje kreukloos de duffe
aardkuiltjes indiepen. En elken dag, dan dezen dan dien hoek uit. Nou,
binnen ’n paar dagen werd ’t jagen. Van de spinazie naar de wortelen
wieden, van de erwten naar de boonen. Zoo, drukkig door, tot ’t ze
groen en geel voor de oogen wier, ze zelf niet wisten wàt ’t eerst te
doen.—
Tegen einde Maart stond ouë Gerrit weer op ’t land, met kleine gebaren
en half bochelend, voorovergekromd z’n schonkige lijf, uit z’n emmertje
sla te zaaien in lange lijnvoren. Er was wat zonnig middaggoud, in
rooiïge weerschijnen over de werklijven heengedampt, toch zonder
warmte. Alleen vloeide er lichtglans die warmte leek, ijl en in de
lucht zilverden wolktronen door ’t lichte blauw, waarachter wind joeg,
guur, maar frisch en dartel-blijstemmig.—
Met werkstil, diep genot plakte rustig Dirk z’n bedjes wortelzaad in,
in doffe kloppen met plakker op ’t zand, zwijgend, in den ernst van z’n
arbeid en innige gehechtheid aan saizoenen-werk. Piet, achter ’m aan,
strooide in zwenkend uitwaaierend gebaar, ingehouen toch, nog wat
raapstelen en wortelzaad na. Dadelijk hakte Dirk bezaaide bedjes in,
met z’n harktanden omwoelend den grond, dat ’t zaad in grappige
sprongetjes opdanste.—Z’n lijf stond krom en z’n gezicht wreed,
werkstrak. Heel den middag door hakten en kerfden z’n harktanden overal
de bezaaide bedjes, bang voor vogels, die de korrels anders wegpikten.
Dàn plakte Piet den grond dicht, achter ingehakte woeling, glad als
asfalt, dàn Dirk achter hem, in onbesproken wisseling van arbeid, ’n
Greppel van hen àf werkten de neven Hassel. Flauw brommerig gegroet was
er tusschen ’n paar, dat in den morgen éven gromde, maar dadelijk dreef
de vijandschap weer boven, vrat er dieperen haat in, zonder dat ze
familie-ruzie van de vaders ooit elkaar verklaard hadden. Piet had
juist Willem Hassel, z’n neef, ’n snauw gegeven. Die, verbluft wat,
niet klaar met z’n antwoord, stond in verlegen woede de lucht in te
fluiten, sarrend den ander, smorend eigen kwaadaardigheid. Oom Hassel,
Gerrit’s broer, was ook op ’t land gestapt, manoeuvreerde tusschen
bedden en regels in en loerde stil of de neven ook gereedschap van hem
gebruikten. Wacht!—daar zag ie waarempel ’n mestkruiwagen van d’r lui
staan, even op zijn grond in ’n hoekje achter de voorhaag.
—Weg die rommel, krijschte ie, màin grond!.. màin grond!
Terug morde gevloek, zacht nog van Dirk; en Piet vechtlustig wou ’m wel
op z’n gezicht slaan.
—Jou grond, snauwde Piet, aa’s je d’r ofstapt.... ke je de korrels van
je klompe skuure!
Dirk, die niet erg hield van hurrie, had den kruiwagen ’n stomp duwetje
gegeven, twee voet naar hun eigen akker toe. De neven, stil, bleven aan
’t inhakken van zaad of harken, zeien niets, keken maar strak op den
grond en ’t zaad, dat òphuppelde onder harktanden. Soms, éven klonk
licht gezang van mannestem uit bollenland, tenorig-hoog vergalmend. Dan
plots weer uit anderen hoek woei zangstem aan, in afgehaakte geluiden,
door schuddend beweeg van lijf, klonk er nagalm tusschen werkers,
hurkend bij hyacint en tulpenloof.—
Hooger in enkele dagen was ’t prachtglanzend licht groen van de
hyacinten-velden de akkers uitgepunt, juichend tegen den zilverenden,
hooger zich openenden wolkdampigen lentehemel. Breed in vlakkige sier,
òverlichtte het de nog grauwbronze aardplekjes van tuinderij midden in.
Uit een hoek, bezij ’t land van den Ouë, kwam al zachte violet-paars
waas, uit vergroend aardvlak schemeren. Door het haaggetak, van verre
al, waasde paarse wasem, in zacht violetten brand, geurende
goùdgeel-gloeiende krokussen, wonder-teer wiegelend op toonfijn
stengelgroen. Overal rondom, in lanen en veldpaadjes, barstte strijd
los, tusschen ’t groen. Fel lichtgroen glansde hoog in pracht tegen
malscher kleurnuancen van tulpenblad. Dwars door ’t lichtende
hyacintenloof, ’t blauw dof-groen van narcissen en ’t grijs-groene in
waas omdampt, van al andere soorten. En ’s avonds, als werkers tegen
half zeven afstapten van ’t land in lentescheemring; voortsjokten op de
eenzame weggetjes, en kronkelpaadjes, tusschen haagjes-engte van
tuinderijen waarachter aan twee kanten al uitsapte groente-spruitsel,
in àl groenig waas, dan overal kwam hun tegemoet, wit geschemer van
sneeuwklokjes, op regeltjes geplant, als dwalend lichtjesblank,
afgebrande kaarsjes, die kropen, teer, halfgedoofd langs de donkerende
aarde, even soms nog geraakt en opbrandend in flits van avondgoue
glansjes. Stil en wijd-ernstig, den omtrek van Duinkijk beheerschend,
lag doodstil landgoed van jonker van Ouwenaar, diep verdoken achter
hoog geboomte, met de geheimvol groenaanschemerende beuken voor ’t
hekwerk.