Er was drukke doenigheid in ’t stedeke Wiereland, Sinterklaas was op
handen. Dienstmeisjes liepen door de in vroegte al rumoerende
straatjes, met pakjes, kistjes en doozen. Kerels met hondekarren holden
in hortende ratelvaart langs den weg, en twee dronken tuinders, met ’n
metselaar, zwaaiden zigzag door het nauwe hoofdwijkje, waggel-zwaar
over de tramrails, be-lawaaiend ’t straatje van de fatsoenlijke
burgerij en notabelen van het plaatsje. Voor elk tuinhekje der
éénverdiepingshuisjes, bleven de rauw-zingende dwarse kerels zeurderig
chicaneeren, in ronkend geschreeuw, zich vasthakend aan ’t krulwerk,
hun logge lijven uitslingerend naar rechts en links.—Komiekerig-hard
sloegen ze elkaar op schouders en pofpetten, en brulden hun rauwe
stemme-ronk door het deftige buurtje, dat de meiden aan de ramen kwamen
kijken. Overal, uit zijstraatjes, klonk door het dorps-stadje het
vreemd-klossend geklakker, op dit uur, van beklompte schoolkinderen die
vrijaf hadden, en glunderig loerden voor de winkeltjes, duffe
koomenijtjes, opgedirkt met grof suikerwerk, in fletse kleur,
melancholiek-gedwongen pronkend achter de ruitjes, boerig gebluf van
schreeuwleelijk kleurgerammel. In de zijstraatjes, en op de groote
Baanstraat bij ’t station, dè winkelwijk, was meer gedruisch dan anders
ooit verklonk op dit morgenuur van uitgestorven winterstedeke. De lucht
was blauw-licht en overal gouïge zonneglansjes, bleek winterstrak, maar
vroolijk toch, en het naakte arm’lijke boomgetak in de zijstraatjes en
tuintjes, stond nu, lichtelijk te duizelen in blijig Sinterklaasweer.
Al kwam telkens, gelig-grauw gewolk van zeekant aanwaaien, beduisteren
’t stedeke, en woest-vaal windgezwier opgieren door de wijkjes, telkens
weer worstelde zon er onder uit, glanste en strak-lichtte ’t weer
vroolijk nà op grond en geveltjes, op wit geschort van slagers,
dienstmeisjes en opgedirkte speelkindertjes-kleertooi.
Ouë Gerrit rammelde op z’n klompen ’t deftige buurtje door naar de
achterwijk. Hij had vijfmaal uitgestelde belasting betaald, en de
ontvanger was heel vriendelijk geweest. Nou liep ie naar z’n huis,
tusschen kronkelwegjes van Wiereland, inkrommend, plots nauw-pijpig
uitloopend, poel-modderig onbestraat, op duffe gangetjes en blinde
steegjes, naar geestigste armoehoek van ’t stedeke. Overal brokkelden
honden-hokkige, laag-knellende huisjes met triestig-groen bemoste
daakjes, zacht-rood verweerd, bedakpand en uitgezweet in vale kleuren
op smadelijk droeve, heimwee bergende geveltjes. De dakjes dreigden
vlak op deuringang, boven één raam, nog verstugd in kleine ruitjes,
donkere krotjes van menschbeesten. Overal rumoerde in koker-diepe
straatjes-engte, aan weerskanten vóór krotjes, zware olmen, neergeplant
als wakende reuzen, droef stam-zwaar, gekerfd en vreemd-kleurig bemost,
hevig lawaaiend in windgeloei en takgegeesel, vullend de armoe-wijkjes
met hoonend windgeschrei en orkaan-gedreun. En dààr, achter den wind,
de verre zeestem, in bulderzang er boven uit. Tusschen halve
bestrating, morsig en rommelig, kronkelden wegjes en erfjes, kaal,
in-één uitloopend op verwaarloosde padjes, waar overal ruigte lag en
vuil, slijk-bonken en rotte graszooien; waar, met ’n draai, plots
open-groenden, groote kale tuinderijen en wei-brokken, uitgedord en
woest-vereenzaamd tusschen krotjes-gebrokkel, winterig dorps-stil en
sidderend melancholiek. Voort klomperde ouë Gerrit op ’t Beukenwegje,
krom-gegroeid straatje, ’t eenige dat vroolijker uitkleurde in ’t
licht, met z’n grijslila en wit gekalkte geveltjes en blauwige
teer-randen; waar de boomen ook ’n minder droeven loeizang, hoog boven
bemoste krot-daakjes ver-klaagden.
Bij ’t Bikkerspleintje, dat wijd-donker en nacht-zwaar beboomd
wegschool, met een rij laag-grimmige huisjes, aan elkaar, in geheime
schaduwstilte, druilig-geel licht uit ruitjeskleine ramen
verkaatsend,—liep Gerrit raak op z’n woning aan, ’t Hielandsche pad,
dat uitkeek op weiland en tuinderij. Daar was ’t deftiger, met
krenterige nette huisjes, nieuw. Stil, op ’t grof-bekijde weggetje,
stond, in zonnehoek ’n omroeper te schreeuwen met dreun-zangrige slagen
op koperen bekken. Na iedere roffeling, rochelde ie uit z’n lesje....
dat t’r venàfint gesmakt sou worde krek ses uur in de Groote Hoorn, om
paling. Dan sloeg ie àf, dat z’n koperen bekken vlam-sidderde en
vonk-ketste in zon, begon ie weer eentonig voor ’n konkurent te
ratelen,.... die smakke sou veur Sinterklaas op bloedbeuling,
kenijne.... varkesboutjes èn -soo foort.
In de woonkamer, aan den weg, zat vrouw Hassel, met ’r rug naar de
kachel, dof omgonsd in ’r ooren, vol van dreunslagen van bekken,
versuft toch, als sliep ze met oogen open. Achter haar stoeltje rookte
’t benauwd, lichtelijk in brandlucht. Bij ’t kamer-instappen zag ouë
Gerrit dadelijk dat haar schort aan ’t branden was, over de kachel te
drogen gehangen.
—Ho!.... hoho!.... waif’.... wa sije nou te suffe.... je skort.... kaik
toch minsmeroakel!.... stoan te smeule.... reuk je dan nies....
Met schrik-gezicht, draaide vrouw Hassel om, wild grijpend naar d’r
schort. Ze had ook even wel iets vreemds geroken, iets smeulerigs, maar
’t was ’r weer door d’r hoofd gegaan, omdat ze niet begreep wàt ’t kon
zijn, heelemaal niet meer wetend dat ze d’r schort voor de kachel had
gehangen.
—Wa vergat ze leste taid tug alles en alles.... Hoe was ’t gods-in-d’r
leve mogelik. Nou had se d’r eige nog so gesait.... Nou dènk je d’r
an.... en nou, na ’n paar menuute allegoar rejaal vergete....
vergete.... Tranen kreeg ze in ’r oogen. ’t Maakte ’r zoo bang, zoo
huilerig en zenuwachtig. Ze voelde wel onrustig dat er al ’n poos lang
wat mals met ’r gebeurde, in ’r kop vooral, maar ze kon niet vatten
wàt, wàt.
Ouë Gerrit was op z’n kousen door den stal heengesjokt, had even naar
z’n beesten gekeken, en was moe-huiverig op z’n biezen kaal-korten
gemakstoel bij den kachel geschoven. Z’n jekker had ie aangehouen en
met ingezakt bovenlijf zat-ie zich behaag-zwaar te schurken, zoekend
naar meer broeiing en warmte. Toch voelde ie zich brommerig op zijn
wijf dat al ’n jaar lang temet alles vergat. En dàn, dat huilen van ’r,
dat nare drenzerige grienen, met halve smart-zinnetjes er tusschen
gekermd, waarvan ie niks begreep, dàt, dàt maakte ’m helsch. F’r wa
griende da waif tug?.... Wier se soo fèl geslage?.... godskristus, wa
g’luk da Guurtje d’r was, s’ maid van twintig, sain eenige maid
goddank. Versakrementeele, aa’s die d’r nie was, krege temet de jonges
nie eens d’r buik vol. Dan vergat se te koke.... snôverjenne.... wa’
malle f’rduufeling tug....
Nijdiger gromde ’t in ’m, vreemd, kwaadaardig vreemd staand tegen het
vergeten van z’n wijf. Want altijd maar dacht-ie, net aa’s nou, dat se
d’r eige van huiswerk af wou make op d’r ouë dag....
Wa wou dat mormel tug, die laileke trien?.... Wà sat se nou weer? van
de skrik te griene.... ja verdomd!.... op ’t achterend weer....
Stram opstaand, gooide ie z’n vies-groen petje van ’t hoofd in ’n
kamerhoek en pookte, omdat de kachel niet genoeg trok naar z’n zin.
Rumoerig bonkte ie met den pook onder ’t rooster, dat de vonken er
uitspatten op z’n rood-bebaand karpetje. Met z’n nog blauwige,
doorkerfde handen grabbelde ie de vonken op, bang voor
vuur-in-z’n-boel, vlug in pijnhaast ze afwerpend in den aschbak.
Wrevelig smakte ie weer terug in z’n dunbiezigen gemakstoel, beklemd
tusschen de afgeknaagde arm-leun-stompjes, schurkte weer verlangend
naar hitte, zooals daarnet toen ’r zoo’n lekkere slaperige loomheid
over z’n oogen was geduizeld. Maar nou kwam ’t niet gauw. Van morgen
had ie weer es wat gestolen. ’n Wilde stille jubel was ’t in ’m
gebleven, tòt ie z’n vrouw weer zoo mal had aangetroffen en ie ’r
nijdig van was geworden. Rare vent was ie toch. Nou ’n heele poos weer
winter, nies doen, en al maar weer in ’m, die rare, bange lust om dinge
te ganneffe, die van sain nie ware... Heere-verjenne!.... Hij was d’r
self ook wel es dood van, maar ’t sterkst kwam ’t toch in ’m op aa’s
d’r heelemaal niks omhanden was. Nee, dat zware tuinen,.... was ie ’s
winters niet meer tegen opgewasschen.—Maar s’n liefebrij had ie
angehoue uit eige senieeghaid, dochtte se allegoar.... Villa Duinzicht,
van de familie Bekkema, dat most ie opknappen ’s zomers, en dan had ie
’r self wat mee omhanden. Tuinieren dat was eigenlijk z’n vak. Als de
familie Bekkema, die soms tot October hokte op d’r buiten, weer naar de
stad heen ging, bleef de heele tuinboel voor zijn zorg. Dit jaar had ie
’r juist nieuwe menschen ingekregen, omdat de weduwe Bekkema ’t vorige
jaar gestorven was. Wa lief waif dâ wezen kon. Ze had ’m zóó vertrouwd
dat hij de heele boel voor d’r afsloot, alle kamers en kasten, en alles
het voor- en najaar, onder zijn toezicht liet schoonmaken.—Van diè dame
had ie den sleutel gekregen en was ie baas in den tuin. De nieuwe lui,
erfgenamen, wouên ’m wel houen, ouë brave kerel als ie was, met z’n
vrindelijk-grijze kop, altijd klaar met z’n onderdanig lachie.... Ze
hadden ’m wel leuk gevonden.—Maar van hen kreeg ie alleen sleutel van
het tuinhek, en van de winterkasten.—In ’t stedeke konkelden de
menschen dat ouë Gerrit ’t eigenlijk niet noodig had te doen voor z’n
brood; wisten ze niet dat ie tot z’n strot in de schulden zat; dachten
ze dat ie, van ’n zware ziekte weer opgescharreld, op ’t land toch
niets meer bijna kon uitvoeren, en nou maar wat an de hand wou hebben.
Zoo zeien ze allemaal en zichzelf had ie ’t ook ingepraat dat ie zich
het prettigst nog bezighield met wat blommen verzorgen, potjes
opknappen, perkjes beknutselen, snoeien en knippen, en dan op z’n eigen
akkers bijhouend heel licht werkje voor ’t voorjaar, zaaien, bedjes
maken. Zoo wou ie, al was ie zwakkelijk in z’n rug en al had dokter
geseid, dat ie geen zeventig zou halen, een en al doenigheid,
doenigheid. Anders voelde ie zich benauwd, doodgaan, raar in z’n kop,
klopperig en beverig, zenuwachtig van stilzitten, nies-doen. Nou had ie
toch werk in den tuin van de Bekkema’s, z’n knutselen hieran, daaran;
was ie geruster. Maar iets, van z’n vroeger leven al, liet ’m nooit
los. ’n Diepe, diepe drift, ’n hartstocht, martelend had ’m
vastgeklauwd. Wat van hem niet was, moest ie somwijlen in één
hebben;—wat los stond en waar ie van af moest blijven. Juist ’n paar
maanden geleden, had ie ’t „plaatsje” opgeruimd, den tuin van de
Bekkema’s, had ie de groote bakplanten weggekruid, de bladmest
omgeharkt, langzaam, elken dag wàt, op z’n dooie gemak. Toen had ie
stiekum ’n paar kruiwagens bladmest meegepiept, zoo maar, alleen om te
hebben, om er niets mee te doen, dan hèbben, hèbben.—Eerst nog zoo
heelemaal nièt van hem, daarna, toen ie ze had, zoo heelemaal wèl van
hem. Met z’n handen in z’n zakken had ie eerst zoo’n beetje
ouëmannetjesachtig achter de villa omgekuierd, woedend toch, dat dit
jaar, in àl die veertig jaren, voor ’t eerst de boel voor hem gesloten
was, dat ie nergens in kon, alles dichtgemetseld stond met nare
blauw-vale luiken.
Alles had er kaal-vreemd gestaan; kaal-vreemd, ’t pàs nog van
zomergroen gloeiende loover, waarachter de villa diep verdoken in
wingerd- en klimoplommering, was gaan uitkijken, toen, àchter
tooverroes van herfstkleurbrand. Maar hij had niks anders gevoeld dan
wrok, onrustig en nijdig, in zich zelf al maar heen en weer loopend,
scheldend op den nieuwen „rijkdom” die ’m nou zoo buiten had gesloten,
hèm die ’t grootste genot had as tie mocht snuffelen en skarrelen in ’n
anderman’s boel. Zoo was ie, wrokkig, blijven turen in de prachtige
achterhoeken van den tuin, die toen lag te wonderen in z’n
kleur-legenden van herfst, tusschen wingerdbloedglanzen en goud-groene
boomentooi. En de voorbijgangers van ’t stedeke hadden ’m benijd, in
z’n lui werkie, maar hij had wel kunnen razen en vloeken van
kwaardaadigheid. Dien ochtend juist had z’n vrouw voor ’t eerst zoo
gegriend omdat ze vergeten had voor de jongens eten klaar te maken. De
kerels hadden gescholden en op tafel gebonkt met d’r zwarte, gebarsten
knuisten.... dat se vrete mosse.... dat se dáás leek.... En er was
thuis ’n lawaai wéést van wa-ben-je-me. Toen had hij d’r, in z’n
grimmigheid ’n opstopper pal tegen d’r snoet gemept, dat ze te duuzelen
stond; en niks zei ze, bleef ’m alleen maar aanzien, met oogen die
besefloos wijd vraagstaarden, staarden naar wat ie nòu dààn had. Plots
was ze heviger in grienen uitgebarsten en had ze krampzwaarder snikken
uit d’r borst gescheurd. Daar kon ie dien ochtend met z’n gedachte maar
niet van af. Hij was ’n ongeluksvogel. Nou dattie wel dacht ’n beetje
rust te krijgen, werd z’n wijf mal, stapel. En al maar had ie aan dat
grienende mormel gedacht, met telkens stijgende woedevlagen, bij elkaar
harkend nijdig de blaren, tot gouïge lichtduintjes, rond groen-brons en
roodgegloeid boomgeglans. Midden in z’n harken, hoorde ie weer d’r
snikken. Zoo mal, woestgillend en heesch had ze gegriend, ’m al maar
ankijkend. Toen, in-één, was dolangstig door ’m heengeschokt ’n
gedachte, die ie zichzelf bijna niet voorhouen durfde.... aa’s z’n
wijf, z’n bloedeigen wijf nou d’r maar zoo deed om sain te snappen, om
achter de waarheid te komme van z’n rommelen in de donkere
kelderhoekjes, als d’r niemand was dan zij. Angst-zweet was er op z’n
lijf gewazemd, en zwel-benauwing had ie in z’n gorgel gevoeld. Nou, là
die dokter moar klietere, had ie gebromd, die hep gekoop seure.... hài
sat t’r mee...... in huis...... hai.... hai alleen! da’ verrekte
waif!.... da lamme waif!.... f’ r’ wâ sei dokter nie wa’ d’r skol....
dan wist ie t’met’.... waa’s ’t puur uit!—
’n Jongen die ’m zag staan, stil met z’n hark, had toen, midden in z’n
woedend gemopper geschreeuwd....
—Haei! Hassel.... Blommepot!.... mo je niet strak-en-an na huis.... je
waif stong op wacht.... t’met al ’n uur!....
En teruggeschreeuwd had ie—„vast nie, la moar stoan”.... lacherig
gemaakt, valsch, want de buurlui, en ’t heele stedeke wisten al, dat
z’n vrouw zoo raar deed. Telkens dien ochtend weer, was de angst in ’m
teruggedraaid, dat ze zich zoo maar hield, die feeks, die lintwurm, dà
sluwe kreng. Want in den laatsten tijd had ie voor hààr veel minder z’n
steeldrift verborgen, had ie al ’n beetje gerekend op ’r vergeetkop.
Zichzelf inpratend, dat ze zich toch vergiste, dat ze werkelijk zwak
van kop was, had ie gauw afgeharkt om te kunnen snuffelen in de
winterkasten of daar t’met nog wat lag, dat ie hebben wou. Bij z’n
rondgaan, langs den tuin-achterkant, had ie ’n trap tegen de deurluiken
gegeven, omdat alles zoo stom-gesloten en potdicht-sarrend ’m
beloerde.... Vroeger elke plek besnuffeld!.... Wat had ie al niet mee
gepikt, toen de weduwe nog leefde.... Damesskoentjes met gespeltjes....
brokkies van dat faine goed mit kanten skulpies.... En linte!.... en
grafbloarkranse.... en zilveren suikerlepeltjes.... En plate en kemieke
poppetjes.... Elk jaar wat.... En armbande.. gevonde in den tuin na ’t
krikkete.... En damespetoffels.... van sai.... so glad as ’n mol om d’r
over te straike.... En meiderokkies.... onderrokkies.... gekleurd....
En damesrokkies, allemaal geel mit sai.... prêchtig! En twee
peresols.... rooie.... he!.... hè!.... da was mooie woar.... En wa lai
da nou allemoal kloar voor sain!... precies hoe en wanneer ie die
dingies gekaapt had.... Dàt nou allemaal had ie gevoeld dien ochtend in
dien tuin.... En de heeleboel zoo maar verstopt, nauwelijks verstopt
àchterof, in ’n vuile hoek, bij ’t vat gepekeld vleesch, achter àn, in
de donkerste kuil, daar, in ’n groot zwart hok, waar niemand kwam, dan
hij zelf, zachies an met stukkies en beetjes afgeschut. Daar lei ’t
verknaagd en beskimmeld ’n beetje. Maar daar lei ’t. ’t Was toch wel
lollig weest dà’ s’n waif soo’n vuilpoes hiete, soo klieterde en stonk
t’met van ’t smeer.... Da se nooit-nie keek na d’r kelder, en da hai,
alleenig, bai skoonmoak ’t eerst rondrommelde.... En.... da Guurt d’r
de koning te raik mee was da sai d’r niks mee van doen had.... ook
soo’n skoone!.. Wel lollig toch dà’ hai nou joar an joar, veur
skoonmoak sorgde doar.... en al die hoeke... dà’ t’r leê, z’n
spulle.... rustig.... bestig.... Soms kreeg ie zoo’n vreeselijk
verlangen er naar te kijken dat ie ’t niet uithouen kòn. Dan moest ie
zien, ’s nàchts, als allen snurkten en ronkten. Want na z’n zware
ziekte sliep ie weinig, lag ie soms halve nachten wakker, en dan was ’t
maar prakkeseere.... met open ooge, tegen ’t donker beskot van de
bedstee.... Ja dat had ie daar nou allemaal staan.... Nou kon ’t
verrotte voor zijn part, as ie maar wist, dat ie ’t had, dat ’t van hem
was.... Zoo voor zijn eige òòge en hànde.. dat ie ’t kon grijpen en
zien wanneer ie wou.—Maar ’t zalige ook was, dat geen sterveling wist
dàt ie gapte,.... hij de fesoenlijkste tuinder van de plaats. En als ie
nagong,—al liep ie in Amsterdam,—da s’n spulle dààr leie.... in zijn
kelderhoek.... God-kristus! dat ontroerde zoo hevig, gaf ’m zooveel
geluk, dat ie d’r bevingen van kreeg, in z’n armen en beenen, en
handen, en dat z’n hart ging hameren.... En helsch-lekker was ’t, dat
niet één uit de plaats, niet één bij ’m thuis wist waar ’t lag....
zelfs z’n vrouw niet. Elke dag effetjes zag ie z’r bij dwalen, dàn
Dirk, dàn Piet, dan z’n meid Guurtje.... maar vast niks.... Nooit niks
merken.... En spannend, zag ie ze, nou jaren en jaren achtereen,
wegduiken in de rotte kelder, en weer opduiken en nooit niks, nooit
nooit niks!.... Dat gaf ’m nog weer ereis gloeiende vreugd, maar stil,
stil.... in zichzelf gesmoord....
Met z’n stoel strompelde ouë Gerrit nog dichter bij de kachel,
onbewust, ’t zelf niet merkend, in brandende opwinding, blij iets te
bewegen. Z’n vrouw zag ie sjokkeren van den stal naar de keuken, met ’n
peinzerig gezicht, en rooie huil-oogen, ’n paar kopjes wegdragend van
’t koffieblad. Vandaag had ie puur trek om er is te kaike na z’n
spulle.... Maar hij dorst nie.... Guurt, s’n dochter mos sóó komme....
aa’s tie ’t moar weer es sag....
Wà’ kon ie lolle, lolle, soo in ’t donkere hok, tusschen z’n gestolen
rommel in.... Wa genot! om te stikke! Wà’ had ie ’t netjes an rijtjes
legd lest.... Die vervloekte muize.... allegoar goatjes d’r in.... Hij
kon se de kop afbijten.—Nee, vandaag zou die ’r geen poot anzette, als
ie ’t moar sàg, soo moar sag, kon ie al sterven van heetige lol.—Wâ
spulle! Wà’ kon die ’r mee doen.... Nee, toch niks doen d’r mee....
Alleen moar hebbe, wéte, al moar wéte en beseffe, dat ’t van sain
was...., dat ie ’t kaapt had van andere.... andere.... Kristis, wà’
lol, wà’ salig.... So moar had ie ’t gegannift van ’n aêre en nou was
’t van sain, van hèm, van hem, van sain. Wat zoet, wat zalig zoet dat
toch was, dat nemen! Hoho!.. ho.. ho.... Van g’n waif, van g’n waive
hield ie zooveul.... Da gappe.... puf!.... naar je toe.... En zoo
verborgen weg duufele in je eige kelder.... En dan, aas de menschen je
vrage en segge.... Hai je al hoort?.... dà’s stole of dit is stole, dan
verbaasd meekijke en lache, en dan zoo zeker, zoo zeker wete dà’s se
hem, hèm, mit z’n grijze kop, z’n faine noam net soo min verdenke, aa’s
den bestolene self.... En dan lol, brandend lollig van binnen, daà’
niemand je sien hep.... niemand, nooit niks!.... En dan àl maar meer
lachen om ’n grappie ertusschen en schudden met de zilveren haren, en
dan, daardoor heen, maar genieten, bij ’t spreke d’r over... En wrijven
door de baard, en zalig, zoet van binnen weten: jonge, kerel, dà’ hep
jài nou,.... dà’ lait nou stikempies op z’n rug, bai jou.... Niemand
hep sien.... En dan ’t genieten er van, de eerste week.... nachten, als
ie niet slapen kon, in het kelderhok, met ’t lampie.... en soms, als ie
’t niet kon houen, als ie van binne opbrandde van zien-dorst, dan op
den dag ook nog effe.. Aa’s ’t most, en ’t kwam, dol-heet-begeerend,
dan omkeerend van ’n boodschap en dan loeren op ’n vrij gelegenheidje.
En dan de tweede nacht, aa’s ’t verlange om te zien zoo hevig was, dat
ie lag te beven.. om z’n spulle te pakken.—Als ’t door ’m heengierde,
onrustig gehijg van kijkdrift en voeldrift. Als ie zich dan al
lekkerangstig eindelijk voelde, òver z’n wijf, heenstapte.... bang-vol
en blij dat ze ’m wouen snappen, en eindelijk met wild lichtgejuich in
z’n oogen, in en uit z’n kelder kwam, zonder dat ie gesnapt was. Dan in
bed weer zien, rustiger en verzadigd, hoe alles gelegen had, kijkend
met oogen dicht. Herinnerend hel-schittering van knoppies, blinking van
lepeltjes, en na-tastend in z’n verbeelden de kleuren en ’t zachte
goedje.—Dan den volgenden nacht weer, kijken en tasten, slaaploos met
zweet-hoofd van angstig-zwaar genot.—Na ’n week begon lust te luwen,
bleef ie ’r maanden zonder, dacht ie er nog alleen maar aan, in z’n
bedstee, stil-starend tegen beschot-donkerte, dat ’t daar lei, effe
onder ’m.. dat ie ’t kon zien, kon hebbe aa’s ie wou.. dingen al van
veertig jaar, nooit niks van verkocht.... nooit niks.... gegapt voor
sain... zalig zoodje.. Nou vàn sain, vàn sain alleen. En geen
sterveling die wat wist van z’n zalig genot, geen die iets wist van z’n
sluipen ’s nachts, z’n waken, z’n woest-geheime passie, z’n heethevig
begeeren.
Van heel klein al had ie ’n diep jubel-genot gekend voor stil stelen,
juist op de gevaarlijkste plekken. Nou nam ie alleen wat ’m beviel,
maar toen, nog jong, nam ie elk onbeheerd ding mee. Telkens werd ’t ’m
toen afgenomen, kreeg ie ransel en straf, omdat ie ’t nog niet goed
wist te verbergen, of handig genoeg weg te kapen. Op later leeftijd was
ie zich gluip’riger gaan toeleggen op stil-stelen, op dat loerend
geheim-zoete stelen, met uren-geduld van ’n poes, onbeweeglijk,
rumoerloos dan toespringend als de kansen schoon stonden, en dan alles
vergeten, om te hèbben, te hèbben. Eerst had ie, als eenmaal de dingen
van hem waren, er niks meer voor gevoeld. Later tikte ie de zaakjes op
hun kop, maar bewaarde ze meteen; werd zoo nieuwe prikkelhartstocht,
dien ie eerst niet gekend had. En nooit nog had ie goed beseft hoe ie
eigenlijk aan dien steeldrift kwam. Zóó zag ie iets, zóó gréép ie,
zonder dat z’n hartstocht ’m kleinste nàdenkruimte liet. ’n Vrouw
pàkken en stelen, maar stelen nog liever.—Verder was z’n heel leven
niks voor ’m geweest. Z’n land ging al jaren bar slecht; z’n zoons
bestalen ’m, z’n pacht en schulden al hooger, de opbrengst al
minder.... Maar ’t gong z’n triest gangetje nog.... Toch was ’r niks
geen pienterigheid meer in z’n werk; z’n steellust was alles, ging nog
ver boven lijfbegeeren uit.... ontzettend, van genot, van stil genot.
Eens had ie, zoo in ’n angst-bui, die ’m in z’n jonge jaren maar heel
zelden bekroop, aan dominee in ’t geheim verteld dat ie zoo graag
dingen wegnam, die van hem niet waren, zoo alleen maar om ze te hebben,
en om te doen, te doèn vooral. Maar die man had ’m uitgescholden, had
’m de deur gewezen in woede.... zeggend dat ie niet verkoos voor den
gek gehouen te worden. En hij in z’n boerige stommiteit en blooheid had
niks verder kunnen zeggen. Toen had ie dominee in de kerk nog es hooren
dreigen met de hel, dat dieven monsters waren.. En hij had dol-angstig
gegriend, bang, bang, de hel, de hel.... En de ouë vrome,
streng-bijbelsche dominee had hèm onder de preek aangekeken. ’n Tijdje
was ’t stil in ’m gebleven. Maar z’n begeerte vrat dieper in. Geen rust
had ie waar ie was. ’t Verlangen, heet schroeiend, kwam in ’m
opblakeren, als ie iets zag, van verre al, hartkloppingen beukten z’n
slapen en z’n binnenste stond in brand. Dan de gréép.... En als ’t
gedaan was, voelde ie zich opgelucht, lollig, lekker.... tot ie later
weer moest, en de hitte-greep weer kwam. Door dominee’s gedreig had ie
nooit iemand meer iets durven zeggen, wat ie toen wel gewild had. Want
’t werd ’m soms, zoo zwaar, zoo bang,—maar dan weer vond ie ’t zoo
zalig, zoo zoet.... Zoo was ’t geweldiger in ’m doorgevreten, met de
jaren erger, kon ie ’r niet meer zonder. En om zich heen zag ie niemand
die wist wat in hem omging, hoe wreed-rauwelijk ie genoot, en hoe ie
leed, als ie wroeging, angst voelde. Want elke week precies toch ging
ie naar de kerk, soms als ’n zelf-marteling om te hooren wat ’m te
wachten stond. En elk woord paste ie dan toe op zich-zelf, elken zin,
elken uitleg. En soms midden door z’n donkeren, hoog-donkeren angst,
schoot dan berouw, klagelijk deemoedig voornemen, dat ie nooit meer
iets van ’n ander zou wegnemen. Twee dagen daarna als de woorden van
dominee afgekoeld waren, zat ’t alweer in hem te hijgen, als ie maar
iets zag, dat alleen stond, dat ie hebben moèst. Dan bleef ie in zoete
streel-stemming van z’n eigen begeerte, tot ze onstuimiger, brandender
oplaaide, niet meer te houen, en duizelde ie van nieuw genot, dat te
wachten stond. Dan kwam er al dagen vooruit, licht of doezelig geduizel
in z’n hoofd, vreemde ontroeringen en gevoelige toeschietelijkheid
thuis, in alles.... zelfs z’n stem begon te vleien, lichtelijk.
En dan had je ’t, volop ’n groote blij ontroerende angst voor wat ie
doen ging en voor wat nou weer in ’m woelen en snoeren kwam. Zoo
wàchtte ie op zich zelf, dook er grillige benauwing ônder z’n
hartstocht uit.—Soms klaar-fel in één, heel kort, zag ie zich-zelf,
begreep ie, hoe ie Onze Lieveheer bedroog, den dominee, de menschen, de
wereld.. Dat kwam dan meestal ’s nachts, als ie wakker lag, niet slapen
kon, en er klare kijklust juist in z’n oogen kittelde; in die lange,
donker-dreigende nachten, als ie verschuil-angst voelde, angst dat ie
slecht was, dat ie toch eens gesnapt zou worden, dat z’m in de kelder
zouen pakken en opsluiten, of dat ze ’m eerst midden op den weg zouen
sleuren, zóó, midden op straat jagen, en dat iedereen ’m dan kon zien
met z’n grijzen kop, z’n lange haren.... dat ze’m zouen uitjouwen,
uitgieren en met steenen gooien. Dan werd ie week, voelde ie, hoe
hardvochtig ie was voor z’n wijf en kinderen.... In die angstnachten
voelde ie zich aan alle kanten bedreigd, zàg ie klaarder dan op den
dag, hóórde ie beter, de vreemdste tikjes, kraak-lichte geluidjes,
strak-zuiver in de nachtstilte.. En hij, hij die nooit niks gevoeld
had,—wel duizend keer in ’t holst van winternachten dwars door ’t
Duinkijker bosch, van ’t zeedorp Zeekijk, naar Wiereland was
geloopen,—híj huiverde dàn, en kippevelde van angst, hij lag daar te
stumperen, te beven en benauwend te zweeten, naast z’n wijf,
beschutting zoekend àchter haar dooie, snorkende lijf, toch blij dat
zij er tenminste was, ’n mensch net als hij, die ie hoorde ronken....
die hij kende.... die hem kende.... En als ie dan, loerend stil, in ’t
pikdonkre vunzige ruimtetje van het hollig bed-steetje, uit groenig
vuur op ’m zag aangrijpen, handen met kromme, scherpe worg-nagels,
vreeslijke, knokige, graaiende handen, beenderige geraamte-handen, vaal
en grauw en hij lag te steunen, zoetjes in zweetangst te kermen, zich
verkrimpend en kleinmakend àchter ’t half-wezenlooze lijf van z’n
vrouw—dan begon ie stil tegen haar lichaam te praten, òp te biechten,
luid, met beverige stem, tegen haar rug.... Dan angstigde ie uit, dat
ie ’t haàr wel zeggen wou, z’n slechtighede.... aa’s se’t maar nie
verklikte... da’ se ’m steenige souê... En dat alles, alles in de
kelder lei....
In den stillen nacht hoorend z’n eigen holle beefstem, weenend van
wanhoop, keek ie even òp achter het ronkend lijf van z’n vrouw of ’t
groenige vuur nog liktongde—van ’t donker beschot naar ’m toe. Maar als
ie dan geen beenige grauwige geraamte-hand meer zag, zweeg ie gauw met
biechten, verroerde ie zich niet meer, ’n kwartier, ’n half uur, al
spijtig, gejaagd dat ie te veel had gezegd, dat ie zich had laten
bangmaken. Bleef ’t weg, ’t groenige vuur, dan begon z’n
zweet-benauwing wat te luwen, gingen er knellingen los van z’n kop, z’n
beenen, begon ie weer ’n beetje ruimer te ademen .... in zichzelf
gerustgesteld, dat ie toch iemand opgebiecht had wat ie deed—En aa’s ze
wakker was zou ie ’t weer zeggen. Stilletjes wel, dacht ie ’rbij, dat
ze toch alles weer vergat,.... maar dat kon hem niet schelen, had hij
niks mee van noode. Hààr zou ie ’t zeggen, dan wist ie ’t ten minste
niet meer alleen. Als ie dan eindelijk achter ’t deurtje van ’t donkere
bed-holletje durfde kijken, in de scheemrige schijnseltjes, naar de
stille schaduw-schimmen van de roerlooze kamer en hij zag op ’t ruit,
aan den straatweg, ’t nachtlichtje, blompotjes-schaduw en tak-vormpjes,
grillig-dwars en puntig op ’t vaal-geel gordijntje lijnen, kreeg ie
weer moed, zei ie zichzelf, dat ie ’n lintworm was, drong ie zich op,
dat ie nog nooit-ofte nimmer kwaad had gedaan.....
....Dief? .... dief....? nee, dâ was tie nie, heelegoar nie.... En
snappe?.... nooit!.... nooit!.... Wou ie stele om geld?.... bah! kon
’m geen zier skele.... ’t Was lekker, ’t was puur zalig.... Hij mos
gappe.... hij mòs of ie wou of nie.... Soms wou ie zelf nie...., en
toch most ie.... En dan had ie al branding en wilde jeuking in z’n
handen.... Nee pakke dée ze’m nooit van d’r leve.... want sluw, sluw
was ie, aa’s de beste.... En wie had d’r ooit erg in sain? Hij mit
z’n grijze kop, hij diake weest?.... Hij die nooit dronk, hij die met
jare beule en ploetere, eindelijk ’n stukkie grond had gekocht, met
veul hypetheek?....ze zeie allemoal wat van z’n zachtzinnigheid, en
hoe goeiig ie omging met z’n ongelukkig suf waif....
Maar aa’s tie alleen was met haar, kon ie z’n geduld niet houên. Dan
griende ze, had ze vergeten waar ze woonden, wist ze niet meer den naam
van haar kinderen; dan griende ze maar, grienen. En hij er tegen in,
haar meppend met wat ie maar in handen kon krijgen. Dan griende ze
erger, mepte hij harder, uit drift, uit dolle drift, dàt ze blerde....
En toch vergat ze waàrom ze griende, wist ze na ’n paar minuten niet
meer, dat haar man ’r geranseld had, sjokte ze weer stil-droevig voort,
alleen brandende pijn-plekken voelend op ’r lijf en handen..
Eergisteren nog had ie ’n paar mooie ronde bollemanden gekaapt, ’n stel
witgeschuurde klompen en ’n nieuwe overschieter.... Donders, vaa’n arme
kerel, dat had ’m even heel erg gespeten, maar ’t stond ’r zoo zalig
voor.... Niet lang was de bedenking. Door z’n bars boeren-verstand,
wrokkig, eigenzinnig en steenhard-achterlijk was de gedachte gegaan dat
’t maar ’n zuiplap was, hij er toch nies an had. Listig en bijgeloovig,
dat was ie, bang en brutaal. En gisteren had ie alles aangedurfd....
Zoo, in de zon had ie staan blinken, de overschieter, en de mandjes ’n
eind verder, en bij ’n ander de witte klompies. ’t Was plots in ’m gaan
kriebelen, hij had zich voelen bleek worden, gejaagd, kloppingen op z’n
borst, in z’n strot, hooger op naar z’n kop.... En opgejaagd in
zichzelf gromde ’t: da mo je hewwe Ouë, da mo je hewwe.... Er was licht
in z’n oogen geloensd, raar valsch licht, als uit de oogappelspleet van
’n kat die ’n vogeltje met stil lijf en zachte kopwending alleen
beloert.—Z’n handen waren gaan woelen in z’n broekzakken en voor ie
zelf wist of ’t kon, of niemand ’m zàg, had ie ’t beet, beet, beet,
schuurde ie met z’n stille juichstem langs brandende hebzucht, die nou
te blakeren lag, wild in z’n strot, had ie ’t ding in knelkramp vast,
schroefvast en daverde z’n hart in geweldsbonzen, dat z’n ooren dicht
suisden van woest genot. Zoo was ie weggehold, keek ie strak voor zich
uit, zwaar, lang genietend, om te voelen hoe ’t afloopen zou.... met ’t
heete steel-gevoel in ’m, zoo zàlig zoet-spreidend over z’n harsens,
dierlijk genietend van eigen benauwing.... En dwars door
vage-angst-van-pakken, lol dat niemand ’m in den weg was getreden, dat
ie dadelijk kwam, waar ie wezen wou, dat ’t dadelijk kon geduwd in z’n
kelder en daar begulzigd met z’n oogen. Toen, alleen z’n wijf thuis,
kon ie ’t raak-zeker wegstoppen waar ie wou. Eén huilgenot was uit ’m
gevloeid. En gisterennacht had ie ’t weer gezien. Tranen van ontroering
had ie zitten schreien in z’n kelder.
Over z’n spullen gebogen, beaaiend met z’n kijk, had ie ’rbij gezeten
in z’n rooie wollen onderbroek en z’n wilden zilveren haarkop, te
schreien in z’n kelderhok, met z’n klein lampje, rossig-geel, bewalmd
in vunshoek, genoot ie van z’n doorgestane spanning, duizendmaal,
zacht-snikkend in stembeving zich zelf zeggend, in huil, dat ’t nou van
hem was, van hem.... Dat ’m dat geen sterveling kon afnemen, Dirk niet,
Piet niet, Guurtje niet.... En stil als ’n faustig spooksel, kromde z’n
verdonkerd rood lijf zich in z’n lage kelder, veegde ie z’n tranen van
de handen, snikte ie zachter, luchtte ie op, lag ie om en om z’n
gestolen waar, zoet-innig streelend, en bleekte z’n zilveren haardos en
kindergezicht, in het wazige kelderschimmige lampschijnsel òp, met
gelukslach en zalige verrukkings-koorts.
Nee, niks kon ’m meer skele.... z’n kinders, z’n waif, z’n pacht, z’n
schulden, z’n hypetheek.... Alleen die lamme notaris, die ’m ’r in had
met vijfhonderd gulde losgeld en al de rente, ses pissint, zat ’m
dwars.... En de dokter.... die z’n rekening hewwe wou.. en veurskot van
grondbelasting.... Snotverjenne, dat was nou ruim dertig joar puur, dat
notaris ’m losse duiten leent had.... En nou, nou Dirk en Piet bij
andere wat wouen knoeien mit grond, nou eischte ie op, in één s’n geld,
met dertig jaar rente.... godskristis...... Da was puur ’n slag....
miskien ’n kleine twee duuzend gulden mit de rente van àl ’t deze! En
nou weer ’n paar termaine hypetheek achter en pacht en nog drie joare
raize achter.... Nou dan moest s’n brokkie moar an de poal.... Hai
verrekke.... sullie ook verrekke.... Hai had toch se genot.... Moar
dwars, dwars zat ’t ’m; nòg twee koebeeste voorschot waa’s tie ook
achter! Nee, dwars zat ’t sàin!.... ’n suinige boel!.... Aa’s s’n heule
rommel achtduuzend beskoûde, was tie d’r.... Maar da had ie t’met an
volle skuld!.... Tug, ’t brok stong nog onder sain klompe!....