Produced by Carolus Raeticus
GULIELMI SHAKSPERII
JULIUS CÆSAR.
LATINE REDDIDIT
HENRICUS DENISON,
COLL. OM. AN. APUD OXON.
OLIM SOCIUS.
OXFORD AND LONDON:
JOHN HENRY AND JAMES PARKER:
CAMBRIDGE: DEIGHTON, BELL, & Co.;
ETON: E. P. WILLIAMS.
MDCCCLVI.
PREFACE.
The translator has been induced by the following considerations to
publish what was begun as matter of amusement, and private occupation.
The employment of translation, oral and written, as the best and
readiest mode of acquiring a dead language, and of imbuing the mind
with its idiom and spirit, does not appear to be sufficiently
recognised in the practice of the schools of this country.
The translator has long been persuaded that the very remarkable
disproportion between the time and labour bestowed upon the teaching
of the Greek and Latin languages, and the knowledge of either
acquired by the average of English youth, is mainly owing to the
neglect of translation, and to the preference shewn for what is
styled, by courtesy, "original composition."
Under this system, instead of acquiring new ideas, the young student
learns to write without them; instead of enriching his language, he
does everything to impoverish it; instead of learning nice
grammatical distinctions, and attaining to choice expression and
lucid arrangement, he runs off into vague generalities of
phraseology, which evade all the difficulties of composition, and
overcome none.
The inadequate results thus commonly obtained, and the natural
disappointments thence continually ensuing, have given rise to a
feeling of doubt, which appears to be gathering strength, touching
the expediency of retaining the teaching of the Greek and Latin
languages as the basis of instruction in our schools. People see
little practical advantage resulting therefrom; and they say that the
time and energies so fruitlessly bestowed might be better employed in
the acquisition of knowledge of various kinds more immediately
applicable to the wants and purposes of life.
The translator cannot help feeling that, as matters stand at present,
there is considerable force in the objection thus stated: and that,
if it can be alleged with truth that, in spite of all the time and
labour given, the knowledge acquired is, in the great majority of
instances, so poor and meagre, so shallow and uncertain, as to be
looked upon by its possessor as matter rather of painful memory than
of either interest or profit, the advocates of the old system of
classical education have certainly no easy task to maintain their
position.
Without, however, entering upon the whole question of the necessity
or the value of what is called a classical education, for which this
is obviously not the place, the translator believes that the
objection as above stated would gradually be deprived of much of its
force and truth by substituting in the place of the greater part of
the original composition, now so universally required, a large and
careful employment of translation, oral and written, in the routine
of our schools.
With the hope of calling attention to this subject, and not as
proposing a model for imitation, he has ventured to submit to public
criticism the present somewhat novel production. He trusts that,
however inadequate the translation may be to express the force and
grandeur of the original, it may, thanks to a revision by more than
one eminent scholar, be found substantially correct.
DRAMATIS PERSONÆ.
JULIUS CÆSAR.
OCTAVIUS CÆSAR, }
MARCUS ANTONIUS, }
M. ÆMILIUS LEPIDUS, } _Triumviri._
CICERO, PUBLIUS, POPILIUS LENA, _Senatores._
MARCUS BRUTUS, }
CASSIUS, }
CASCA, }
TREBONIUS, }
LIGARIUS, }
DECIUS BRUTUS, }
METELLUS CIMBER, }
CINNA, } _Conjurati._
FLAVIUS, MARULLUS, _Tribuni Plebis._
ARTEMIDORUS, _Sophista, e Cnido._
ARUSPEX.
CINNA, _Poeta. Alius quidam Poeta._
LUCILIUS, TITINIUS, MESSALA, CATO minor, VOLUMNIUS, _Bruti et Cassii
Comites._
VARRO, CLITUS, CLAUDIUS, STRATO, LUCIUS, DARDANIUS, _Bruti Famuli._
PINDARUS, _Cassii Mancipium._
CALPURNIA, _Cæsaris Uxor._
PORTIA, _Bruti Uxor._
_Senatores, Cives, Famuli, &c._
_Agitur, primum Romæ: dein Sardibus: postea ad Philippos._
JULII CÆSARIS.
ACTUS I.
SCENA I.
ROMÆ _Via quædam._
FLAVIUS, MARULLUS, CIVIUM TURBA.
_Flav._--Hinc, domum, ignavi; apagite, domum; num hodie ferias
agitis? Quid? Nescitisne nefas esse cuivis artifici die profesto
deambulare, nisi insignibus artis suæ induto? Heus tu! Cujusnam
artis tu artifex?
_Civis 1._--Ego, domine, faber lignarius.
_Mar._--Ubi ergo vestis coriacea? ubi regula? quid vult vestitus iste
nitidior? Heus et tu; quamnam et tu artem?
_Civis 2._--Nullam sane artem ego, domine; opifex sum inops, non
artifex.
_Mar._--Qualis ergo opifex? Statim dicas.
_Civis 2._--Honestus, spero, neque infimus; quamvis inter ima hominum
versor.
_Mar._--Quale opus, impudens? quale opus tuum?
_Civis 2._--Ne, domine, rumparis. Sin te ruperis, ego te consuere
possum.
_Mar._--Mene consuere? quid vis, procax?
_Civis 2._--Calceos nempe tuos, domine.
_Mar._--Ergone sutor es?
_Civis 2._--Immo, sutor, et totus in subulâ: nîl ego ultra
crepidam. Calceorum veterum chirurgus sum; illos, quantumvis ægros,
redintegro. Eorum qui bovino corio insistunt, nulli decentiores quam
qui operi meo innituntur.
_Mar._--Quare autem hodie foris? Quid est quod hosce tecum circa vias
ducis?
_Civis 2._--Quid? nisi ut calceos terant, quos ad me reparandos
ferant. Sed tamen, ut verum dicam, domine, ferias agimus, ut Cæsarem
spectemus, et in ejus triumpho lætemur.
_Mar._--Et quapropter "lætemur?" Quam victoriæ mercedem secum iste
retulit? Quot captos duces, qui devincti currum ejus triumphalem
exornent? O vos stipites, O lapides, O si quid sit istis magis iners
stupidumque; O dura ilia; O Romani excordes; nonne Pompeium
meministis? Quoties in muros et crepidines, in turres fenestrasque,
immo atque in summa tectorum culmina scandebatis, infantibus vobiscum
adductis, et diem totum ibi insidebatis, quam patienter expectantes
dum Magnus per Romæ vias pompam duceret: curruque ejus vixdum viso,
nonne vos tantum clamorem tollebatis, ut ipse contremeret Tiberis,
strepitu per concavas ripas replicato? Iidemque nunc induitisne
vestitum lautiorem, ferias injussi agitis, et flores coram illo ipso
spargitis, qui super Pompeii cadaver triumphans incedit? Abite! domos
festinate, flexisque genibus Deos supplicate, ut stragem ingratis
animis summo jure debitam avertant.
_Fla._--Ite, redite, mî boni; et, ut culpam eluatis, vos, et
vestrûm consimilis turba, ad Tiberim adstantes, lacrymas in alveum
instillate, donec, amnis, modo tenuis, exundans summam ripam
supersiliat.
[_Exeunt_ CIVES.
Viden' ut vilis ista fæx plebis movetur! taciti consciique
dilabuntur. Tu illac ad Capitolium; ego hac: statuas, si quas
exornatas inveneris, denuda.
_Mar._--Nonne nefas? Lupercalia agimus.
_Fla._--Quid ad rem? Nullam statuam Cæsaris tropæis exornari decet.
Ego circumibo, vulgusque de viis compellam; idem fac et tu, sicubi
confertos videas. Plumis hisce nascentibus de alâ avulsis, altius
Cæsar se levare non poterit, qui harum ope trans oculos volitaret,
nos omnes, utpote servos, de cælo territurus.
[_Exeunt._
SCENA II.
ROMÆ _Platea quædam._
_Pompa quædam._ CÆSAR, ANTONIUS (_in cursum paratus_), CALPURNIA,
PORTIA, DECIUS, CICERO, BRUTUS, CASSIUS, CASCA, _Turba pone sequens_,
ARUSPEX.
_Cæs._--Calpurnia,--
_Casc._--Tacendum. Cæsar loquitur.
_Calp._--Adsum, Cæsar.
_Cæs._--Antonio cursum agenti te obviam habeto. Antoni--
_Ant._--Quid? Cæsar, domine.
_Cæs._--Ne negligas, Antoni, cursûs studio, Calpurniam tangere:
fertur enim ab antiquis mulieres hoc sacro currentium tactu
sterilitatis vinculis exsolvi posse.
_Ant._--Non negligam: quum Cæsar 'Fiat' dixerit, factum est.
_Cæs._--Ordinentur jam ludi, et ne quis absit ritus.
[_Musica. Tubae._
_Arusp._--Cæsar--
_Cæs._--Quis me vocat?
_Casc._--Taceant omnes. Taceant, inquam.
[_Silent tubæ._
_Cæs._--Quis ex turbâ me appellat? Vocem audio exsuperantem tubas,
quæ Cæsarem clamat: Dic iterum; Cæsar dat aurem.
_Arusp._--Idus caveto Martios.
_Cæs._--Quisnam ille est?
_Brut._--Aruspex, qui te cavere Idus Martios jubet?
_Cæs._--Coram adducite, ut intuear.
_Casc._--Heus tu, e turbâ veni; in Cæsarem converte oculos.
_Cæs_--Jam quid ais? repetas velim.
_Arusp._--Idus caveto Martios.
_Cæs._--Somniat iste; eamus.
[_Exeunt_--BRUTO CASSIOQUE _relictis_.
_Cass._--Annon ad ludos spectandos, Brute?
_Brut._--Minime quidem.
_Cass._--Venias, precor.
_Brut._--Non sum ad ludos aptus. Carei Antonianâ istâ alacritate.
Ne autem tibi impedimento sim, abibo.
_Cass._--Jamdudum te observo, Brute. In vultu tuo minus quam olim
benignitatis et amoris erga me elucescit: te nimis durum et severum
habes in amicum amantissimum tui.
_Brut._--Erras, mî Cassi: si quando aspectum hunc meum mutaverim,
non nisi in memet ipsum mutavi. Jactatus sum nuper variis quibusdam
animi motibus, cogitationibus mihimet ipsi propriis, quæ me fortasse
austeriorem faciunt. Sed ne idcirco doleant mei, (quorum tu Cassi,
semper esto) neve neglectum meum alioqui interpretentur, quam quod
Brutus infelix, ipse sibi confligens benevolentiam suam non satis
constanter indicet.
_Cass._--Ergo, Brute, mentem tuam hactenus parum intellexi; ideoque
cogitationes quasdam graves, neque indignas, in hoc sinu meo, quasi
in sepulchro habui. Dic mihi, Brute optime; num in faciem tuam potes
ipse inspicere?
_Brut._--Nequaquam, Cassi; oculos enim non seipsum intuetur, nisi in
speculo quodam depictum.
_Cass._--Verum dicis. Multum igitur dolemus, Brute, te non istiusmodi
speculo potiri, quod virtutes occultas tuas tibi aperte reddat, ut
tuam ipsius imaginem agnoscere queas. Audivi quidem, cum plures
optimi in Româ, divo Cæsare excepto, de Bruto colloquerentur, et
sub hujusce sæculi jugo gementes optarent nobili Bruto suos oculos
non deesse.
_Brut._--Quænam in discrimina me vis, Cassi, ducere, qui, ut id a
meipso exposcam quod meum non est, me ita provoces?
_Cass._--Idcirco, Brute optime, auscultes velim; et quum fatearis te
non in posse imaginem tuam, nisi aliâ quadam materiâ repercussam,
inspicere, ego, tanquam ipse speculum, ea quæ, quamvis tua sint,
teipsum adhuc latent, modeste tibi ostendam. Et ne me suspectum
habeas, Brute, utpote levem assentatorem, solitumque, Dîs invocatis,
amorem meum cuilibet obtrudere. Quod si cognoveris me quemvis
adulari, amplectique; dein eundem calumniari; vel me in epulis
compotori cuilibet præcordia aperire, me cavendum esse concedam.
[_Tubae, acclamationes._
_Brut._--Sed quid vult acclamatio ista? vereor ne plebs Cæsarem
regem fecerit.
_Cass._--"Vereor" dicis? Habeo igitur te nolle Cæsarem regem.
_Brut._--Nollem, Cassi; eum tamen bene diligo. Sed quare me hic
tamdiu moraris? Quid est quod mihi communicatum velis? Si quid, quod
ad Reipublicæ bonum spectat, ex hac parte honorem, ex illâ mortem
proponas; ego in alterutrum æquis oculis inspiciam. Ita enim me Dî
adjuvent, plus apud me valet honesti nomen quam mortis timor.
_Cass._--Istam in te esse virtutem, Brute, non minus quam lineamenta
oris tui agnosco. Age vero; honor sermonis nostri argumentum esto.
Quid nimirum tu et populares nostri de hac vivendi conditione
censeant non satis scio; sed, quod ad me attinet, malim omnino non
vivere, quam ita vivere, ut alium quemvis, mihi ipsi similem et
æqualem, continue pertimescam. Uterque nostrûm, æque ac Cæsar,
liber natus et nutritus: uterque nostrûm, æque ac Cæsar, hibernum
gelu potest pati. Olim, memini, die ventoso frigidoque, cum turbidus
Tiber ripas indignabatur, mihi Cæsar, "Audesne, Cassi, mecum in
iratas illas undas insilire, et ad adversam ripam natare?" Dicto,
togatus insilui, eum sequi jubens. Secutus est Cæsar; et uterque
nervosis brachiis huc illuc fluctus rejicientes animose in adversum
contendimus. Sed priusquam ad metam adventum est, "Fer opem Cassi,"
clamitabat Cæsar, "ne peream." Tum, ut Æneas, atavus illustris
noster, ex Ilio flagrante senem Anchisem humeris deportavit, ita ego
ex Tiberinis fluctibus Cæsarem defatigatum eripui. Ecce autem! idem
iste Cæsar nunc Divus habetur: Cassius vilis est, et ad merum
Cæsaris nutum corpus inclinare coactus. Olim in Iberiâ hic Cæsar
in febrem incidit; notabam ego ut, ingravescente morbo, tremeret:
immo, Divus hic tremebat. Notabam labia ejus præ timore pallescere;
istiusque oculi aciem hebetari, cujus obtutu totus jam trepidat
terrarum orbis. Gemere illum præterea audiebam. Immo, et illa ipsa
lingua, quæ nuper civibus Romanis jussit verba observare, et in
tabellis inscribere, ea, inquam, lingua, "Eheu, da mihi potum,
Titini;" flebiliter clamitabat, more puellulæ ægrotantis. Dii
immortales! stupeo attonitus hominem vili adeo et male temperato
animo totius humani generis majestatem antecedere, et palmam solum
sibi auferre potuisse.
[_Acclamationes. Tubæ._
_Brut._--Acclamationes iterum audio. Vix dubito quin hi plausus novos
quosdam honores in Cæsarem cumulatos indicent.
_Cass._--Quid mirum, mi bone! Ille, veluti colossus alter, orbem hunc
angustum, divaricatis cruribus, superstat; et nos, pusilli, nanique,
subter hujus ingentia crura repimus, timide circumspicientes, modo
liceat sepulcra, etiamsi inhonesta sint, nobismet reperire. Quid
tamen! singulo nos nostræ ipsorum fortunæ aliquando imperamus. Non
astra, mî Brute, sed nosmet ipsi inculpandi, si inferiores
existimus. "Brutus," "Cæsar:" quid nimirum in isto "Cæsare?" Cur
nomen hoc magis quam illud per aures hominum resonet? Ambo simul
inscribas; tuum non minus decorum est; ambo voce pronuntientur; tuum
non minus ora hominum complet; ambo expendas; tuum non minus grave
est; ambobus ad manes evocandos utaris; Bruti nomini non minus quam
Cæsaris manes obsequentur.
[_Acclamationes._
Nunc, per Deos omnes et singulos, quali cibo nutritus est hic noster
Cæsar ut in tantum creverit? Ætas nostra, tui te pudeat! O Roma,
illustrium virorum stirpe orbata es! Quando enim præteriit ætas
ulla post Deucalionem, quæ uno solo, quantumvis eximio, viro
inclaruerit? Quando ante hæc nostra tempora, quisquam, de Româ
sermonem habens, dicere potuisset, ingentem ejus ambitum uni soli
sufficere? Hæc Roma nostra profecto eadem videtur; et Romæ abunde
loci est, quæ unum tantummodo virum in se hodie complectatur. Proh
pudor! ego et tu, Brute, a patribus nostris accepimus quemdam olim
fuisse Brutum qui κακοὺς quos δαίμονας pompam regni Romæ ostentare non
minus quam Regem pertulisset.
_Brut._--Amori tuo, Cassi, nunquam diffisus sum. Quid istud sit ad
quod me provocatum velis partim suspicor. Quid autem, et de hac re,
et de his temporibus ipse jamdudum cogitaverim, postea tibi
explicabo. In præsenti, obsecro te, per amorem nostrum, ne mihi
amplius instes. Quæ jam locutus es, perpendam; quæ postea locuturus
sis, patienter audiam: et tempus inveniam aptum et ad audiendum, et
ad, ut in re tam gravi, respondendum. Interea, mî Cassi, hanc meam
sententiam rumineris velim: Brutum malle paganum esse, quam sub horum
temporum conditionibus, præsentibus futurisque, se civem Romanum
inscribere.
_Cass._--Gaudeo me, tenui sermone licet, scintillam, vel tantulam, ex
Bruto excudisse.
[_Redit_ CÆSAR _cum suis_
_Brut._--Transacti ludi sunt: redit Cæsar.
_Cass._--Cascæ prætereuntis manicam velle: ille, acri more suo,
nobis, si quid hodie momenti acciderit, narrabit.
_Brut._--Faciam:--sed animadverte, Cassi--quæ in Cæsaris fronte
iratæ ferveant maculæ! qui aliis omnibus demissi et castigati
vultus! Pallet Calpurniæ gena; et Cicero oculis mustelinis igneisque
intuetur, uti in Capitolio solet, si aliquando Senatores illi male
obtemperaverint.
_Cass._--Casca quid sit nos certos faciet.
_Cæs._--Antoni.
_Ant._--Quid jubes, Cæsar?
_Cæs._--Qui mihi astant, Antoni, obesi sint; bene curatâ cute; qui
noctem edormiunt. Cassius iste aspectu macro nimis aridoque est.
Cogitat nimis. Tales cavendi sunt.
_Ant._--Ne illum metuas, Cæsar; non est ille cavendus; bene natus
est, optime affectus.
_Cæs._--Utinam pinguior esset:--nihil metuo tamen: sin autem
Cæsaris nomini aliquid cum formidine commune esset, neminem novi
quem æque vitandum judicarem, ac macrum istum Cassium. Multa legit;
notat multa; acta hominum usque ad imum perspicit; ludos non, ut tu,
Antoni, frequentat; musicam fastidit; raro faciem in risum relaxat;
aut si unquam riserit, id quasi seipsum irridens facit, et sui animi
contemptu, qui ad hoc ullomodo moveri possit. Tales semper ægre
ferunt, si quando alium sibi ipsis superiorem animadverterint:
idcirco imprimis cavendi sunt. Quod vulgo metuendum est, non quod ego
metuo, tibi ostendo; ego enim Cæsar. Sed veni in dextram, alterâ
enim aure surdior sum, et dic mihi quid de illo vere censeas.
[_Exit_ CÆSAR _cum suis--manet_ CASCA.
_Casc._--Togam meam, Brute, vellebas; visne aliquid loqui?
_Brut._--Immo, Casca; dic nobis quid hodie acciderit ut Cæsar
aspectum adeo tristem et severum ferat.
_Casc._--Quid? Nonne et tu cum eo eras?
_Brut._--Si cum eo fuissem, quid istud fuerit non a Cascâ peterem.
_Casc._--Diadema nempe illi oblatum erat: oblatumque ille, versâ
manu, ad hunc morem dimovit; plebs statim acclamavit.
_Brut._--Cur autem iterum plausus iste?
_Casc._--Propter idem.
_Cass._--Ter plaudebant; quid tertius iste clamor?
_Casc._--Propter idem.
_Brut._--Num igitur ter oblatum erat diadema?
_Casc._--Scilicet, ter; et ille ter repudiavit; sed lentius
lentiusque; plebs autem simplex et ingenua in singulam quamque vicem
vehementius plaudebant.
_Cass._--Quis illi diadema obtulit?
_Casc._--Quis nisi Antonius?
_Brut._--Rem totam nobis, optime, enarra.
_Casc._--Peream, si potero. Meræ ineptiæ erant. Vix notabam. Vidi
tamen M. Antonium diadema illi offerre;--nec tamen diadema, corollam
potius talem qualem--et, ut antea dixi, ille eam pro hac vice
dimovit. Nihilominus tamen, ut opinor, eam desiderabat. Tum iterum
obtulit Antonius; dimovit iterum Cæsar: sed, me judice, ut manus
abstineret vix sibi persuasit. Tum tertio obtulit; ille tertio
dimovit. In unamquamque vicem ululabat turba, scabris manibus
plaudebat, pileos sordidos sursum jactabat, tantumque male olentis
halitûs emittebat, eo quod Cæsar corollam rejiceret, ut Magnus ille
pene suffocaretur: ibi enim animo defecit, et succubuit: equidem,
quod meum erat, non ausus sum ridere, ne, ore aperto, fædum et ipse
halitum fœdum perciperem.
_Cass._--Verumne dicis, Cæsarem animo defecisse?
_Casc._--In ipso Foro collapsus est, mutus, spumamque ex faucibus
edens.
_Brut._--Morbo, fortasse, comitiali captus est.
_Cass._--Non isto morbo Cæsar; sed tu, Brute, et ego, et bonus hic
noster Casca, illo laboramus.
_Casc._--Quid vis hercle non intelligo. Cæsarem collapsum certo
scio. Et per fidem meam fæx ista populi ei plaudebat, et sibilabat,
prout ille placebat aut displicebat, tanquam quivis actor esset.
_Brut._--Quid vero dixit, quando in se rediit?
_Casc._--Prius nimirum quam defecit, simul ac percepit vulgus
lætatum esse quod ille corollam rejiceret, tunicam divellit, et
guttur feriendum obtulit. (Quodsi ex eo grege unus fuissem, meum sit
cum damnatis posthac in Erebo versari, si non illico percusissem.)
Deinde collapsus est; et quando sui compos factus est, supplicabat
istos præstantissimos suos, ut, si quid male fecisset aut dixisset,
morbum, non ipsum, in culpâ haberent. Paucæ quædam mulierculæ,
quæ mihi adstabant, 'O hominem miserandum' clamaverunt, et illi ex
imo pectore condonaverunt. Sed quid vis? Istæ Cæsari non minus
condonâssent, etiamsi matres earum trucidâsset.
_Brut._--Deinde tristis, uti vidimus, rediit.
_Casc._--Scilicet.
_Cass._--Annon Cicero locutus est?
_Casc._--Immo, Græce aliquid.
_Cass._--Quânam, obsecro te, sententia?
_Casc._--Per oculos, interpretari nequo! Qui intelligebant inter se
ridebant, et capite annuebant: mihi certe Græcum quoddam erat. Jam
vero aliud novi est quod vobis dictum velim. Marullus Flaviusque,
ausi Cæsaris imaginibus ornatus detrahere in carcerem ducti sunt.
Valeatis. Plus ineptiarum erat quarum vix satis memini.
_Cass._--Cænamne hac nocte mecum, Casca?
_Casc._--Nequeo, alibi jussus sum.
_Cass._--Prandiumne cras?
_Casc._--Immo, si vivus ego, et tu eâdem mente, et prandium gulâ
dignum.
_Cass._--Te expectabo.
_Casc._--Bene est. Valeatis ambo.
[_Exit_ CASCA.
_Brut._--Obtusior sane hic noster factus est: apud scholam prompto
eum ingenio memini.
_Cass._--Atque adhuc promptus ad agendam rem aliquam gravem et
honestam, etiamsi hunc obtusum morem præ se ferat. Asperitatem illam
in sermonibus pro condimento uti solet, ut eorum major sit appetentia.
_Brut._--Ita credo. Jam te relinquo: cras, si vis mecum loqui, aut
ego ad te, aut tu ad me; ego domi manebo.
_Cass._--Veniam ego. Valeas interim: de statu nostro mediteris.
[_Exit_ BRUTUS.
Brutus ille vir profecto nobilis: accidit tamen ut metallum, quamvis
generosum, in pejus cudi possit. Quam convenit ergo probos cum probis
semper versari! Quis enim ita constans ut omnes illecebras aspernari
queat? Cæsar me aversatur; Brutum amat: quod si ego Brutus essem, et
Brutus Cassius, Cassius non Brutum immutaret. Hac nocte scripta
quædam in Bruti fenestras injiciam, variâ manu, ut plurium esse
videantur, quæ quanti eum Roma æstimet declarabunt, et quæ sit
Cæsaris ambitio tectius indicabunt. Tunc cavet Cæsar; eum enim vel
summovebimus, vel in pejus ipsi ruemus.
[_Exit._
SCENA III.
_Via quædam._
_Ex hac parte_ CASCA, _stricto ense, ex illâ_ CICERO.
_Cic._--Salve, Casca: deduxistine Cæsarem? Sed quid vult iste
anhelitus? cur distentis oculis stupes?
_Casc._--Annon et ipse trepidas, quum tota terra, moles veluti
instabilis, quassatur? O Cicero, vidi ego quercus nodosas vi turbinis
furibundi disrumpi, oceanumque superbientem tumescere, spumare,
furere, quasi gestiret se nubibus minacibus intermiscere: sed nunquam
adhuc procellæ ignem stillanti interfui. Vel bellum civile inter se
Dii gerunt, vel per hanc stragem homines insolentiores castigant.
_Cic._--Ecquid igitur mirabilius vidisti?
_Casc._--Servus quidam, tibi notus, sinistram, quasi ex viginti
tædis exardescentem, sursum ferebat; nec tamen ignescebat manus.
Mihi ipsi ad Capitolium (ecce ensem adhuc strictum) obviam venit leo,
qui me torve intuens illæsum præteribat: pavidæ mulieres in globum
coactæ terrore ipsâ facie mutatâ, jurabunt vidisse viros ignibus
succinctos perambulare vias. Heri, meridie ipsâ, noctua in foro
sedebat, stridens, ululansque. Quum hæc et talia concurrunt, ne quis
dicat, "Hoc aut illud in causâ est,--Hæc omnia secundum naturam
sunt." Ego enim ea esse credo quæ, in quamcunque regionem demissa
fuerint, portentosum aliquod mox adfuturum denuntient.
_Cic._--Fateor tempus extra ordinem esse: accidit tamen ut homines
signa, sensu plane signis ipsis opposito, pro arbitrio non raro
interpretentur. Cæsarne cras ad Capitolium?
_Casc._--Procul dubio; Antonio enim jussit ut te certiorem faceret.
_Cic._--Vale, ergo, Casca: hæc tempestas vix sub dio sustinenda est.
_Casc._--Vale, Cicero. [_Exit_ CICERO.
CASSIUS.
_Cass._--Quis ibi?
_Casc._--Romanus.
_Cass._--Vocem Cascæ agnosco.
_Casc._--Aures non te fallunt. Quæ sit hæc nox, Cassi?
_Cass._--Honestis gratissima.
_Casc._--Quis unquam cœlos adeo minaces noverit?
_Cass._--Qui terram adeo sceleribus confertam noverit.--Ego quidem
vias perambulavi, noctis hujusce periculis obnoxius; et discinctus,
uti vides, Casca, pectus in fulgura nudavi. Immo etiam, cœli gremio
contortis quasi fulminibus diffisso, me in ipsum ictum aciemque
opposui.
_Casc._--Heus! quare tantum cœlos provocasti? Humanum est refugere
et trepidare, quum Dii omnipotentes hæc signa, tam diros iræ suæ
præcones, in terram demittunt.
_Cass._--Piger es, Casca; vitalibusque iis scintillis quæ Romanum
decent, vel cares, vel fovere non vis: palles, stupesque; stas
metuens et attonitus, propter has novas cœlorum minas: sed si veram
causam exquirere velis, quare ignes isti, larvæque fluitantes
circum; quare aves et feræ naturas suas insitasque facultates sic in
portentosam speciem mutent; quare delirent senes, pueri præsagiant;
disces hæc omnia a Diis ita disponi, ut alicujus diri eventûs omina
et cautelæ fiant. Equidem possem, Casca, tibi virum nominare, huic
diræ nocti, quæ tonitrua et fulgura tam mira ostentat, manes
evocat, rugitque, sicut leo in Capitolio, simillimum; virum neque te
ipso, neque me, agendo præstantiorem, portentosum tamen et timendum
non minus quam hæc Naturæ monstra.
_Casc._--Cæsarem, ut opinor, indicas.
_Cass._--Quem indicem parum refert: Quirites enim hodierni nervos et
membra, qualia avi, jactant; sed, proh pudor! patrum nostrorum animi
mortui sunt; matrum consiliis gubernamur. Hæc enim sub jugo servilis
patientia nos mulieres arguit.
_Casc._--Fertur Senatum cras Cæsarem Regem edicturum esse; eâ
conditione, ut diadema, ubicunque velit terrâ marique, exceptâ
Italiâ, gerat.
_Cass._--Quæ si edixerint, quâ deinde ego hunc gladiolum geram
satis scio. Cassius a servitio Cassium liberabit. Dî superi! Hoc
vestro munere imbecilli valent, tyranni incassum furunt: non enim
turris lapidea, non murus aheneus, non carcer clausus, validi non
vincula ferri, animam hanc cohibere valent. Vita, hujus custodiæ
corporeæ pertæsa, viam sibi aperire semper callet. Quod si ego bene
noverim, sciant omnes, me, quodcunque mihi tyrannis onus imposuerit,
id pro arbitrio discutere posse.
_Casc._--Sic ego, et sic servus quivis, propriâ manu servitutem suam
solvendi facultatem habet.
_Cass._--Quare igitur Cæsar tyrannus? O hominem infelicem! Non lupum
ageret, nisi quod Romanos oves esse cerneret; non leonem, nisi quod
vitulos. Qui incendium properari volunt, ex levi quavis stipulâ
ordiuntur. Quam sordida et fæculenta moles hæc nostra Roma est,
quæ nihil valet nisi ut ad vilem istum Cæsarem illustrandum
materiem suppeditet! Sed, O dolorem meum! quo me perduxisti? Forsan
hoc coram servo libenti et assentatore locutus sum. Quod si ita est,
luendum scio. Esto; ensem gero, et discrimen contemno.
_Casc._--Casca sum--non sycophanta, neque perfidus. Manum accipe: si
quando in hæc mala nostra pro virili insurrexeris, ego inter primos
ero.
_Cass._--Pactum est. Nunc licet scias, Casca, me jamdudum quibusdam
optimis nostris persuasisse, ut mecum rem honestam, in primis
periculosam, suscipiant; qui jam me in porticu Pompeii expectant. Hac
enim nocte vix unus quivis vicos tenet; ipsa tempestas speciem gerit
nostro operi consentaneam, quam maxime cruentam, igneam et terribilem.
CINNA.
_Casc._--Tace. Advenit quidam pede concitato?
_Cass._--Cinna est; gressum agnosco; nobis amicus. Cinna, quo
properas?
_Cin._--Ut te inveniam. Quis iste? An Metellus Cimber?
_Cass._--Casca est; unus ex nostris. Num me nostri expectant, Cinna?
_Cin._--Gratulor ob Cascam. Quam plena metu est hæc nox! Ex nobis
sunt qui mirabilia viderunt.
_Cass._--Dico tibi, Cinna; num me expectant nostri?
_Cin._--Immo: O Cassi, si tantum Bruto nobili partium nostrarum esse
persuadere posses.
_Cass._--Contentus esto. Cape hanc tabellam, mî bone, et in
prætoris sedili ita ponas, ut Brutus eam inveniat; hanc in fenestram
ejus injice: hac statuam Bruti grandævi incera: dein ad porticum
Pompeianum; ibi nos reperies. Num Decius Brutus et Trebonius ibi sunt?
_Cin._--Scilicet, omnes, Metello Cimbro excepto, qui te domi tuæ
quærit. Abeo, ut has tabellas pro jusso disponam.
_Cass._--Deinde ad theatrum Pompeianum.
[_Exit_ CINNA.
Veni, Casca; nos Brutum domi suæ adhuc jam nocte visemus: tres ejus
partes jamdudum habemus; uno altero congressu totus noster erit.
_Casc._--Ille profecto in corde populari penitus insedit; et quod a
nobis factum offensæ foret, illius consensu, quasi aurum ex plumbo
arte magicâ confectum, in rem honestam et laude dignam mutabitur.
_Cass._--Hominem, pretium hominis, necessitatemque nostram recte
æstimas. Eamus; nox enim jam media est; et priusquam lux advenerit,
nos eum e somno excitatum omnem nostrum faciemus.
[_Exeunt._
ACTUS II.
SCENA I.
BRUTI _Pomarium._
BRUTUS.
_Brut._--Heus, Lucius! heus, tu!--hora quota est? nequeo per astrorum
cursus conjicere. Lucius, inquam! Ah utinam istiusmodi sopor meus
esset, quamvis culpandus. Huc, Lucius, huc; expergiscere, Lucium voco.
_Luc._--Mene, domine, vocabas?
_Brut._--Lucernam in bibliothecam, Lucius; accensâ, redi ut sciam.
_Luc._--Factum erit, domine.
[_Exit._
_Brut._--Viam nullam invenio nisi morte ejus. Certe quod meum est,
nihil habeo quare de illo querar: causa publica est. Regiam coronam
appetit:--quæ hujus vis in naturam ejus futura sit, subit quæstio.
Sol viperas in lucem edit; tunc ambulantibus cavendum est.
Detur--coronam damus--tunc, fateor, aculeo illum armamus, quo in
nostram injuriam damnumque uti poterit. Tyrannidis hæc culpa est,
quod pietatem et misericordiam ab imperantis statu sejungere solet.
Nec, ut verum dicam, unquam novi voluntatem et affectus Cæsaris plus
apud eum quam consilium valuisse. Ambitio autem adolescens, uti ex
exemplis patet, modestiam scalarum vice usurpat; in quas, dum
scandit, oculos figit; at, simul ac apicem occupaverit, subito se
convertit, cœlum suspicit, et viles, per quos ascenderat, gradus
contemptim despectat. Sic fortasse Cæsar: idcirco, ne sic,
præveniendum. Et cum lis nostra vix satis adhuc coloris præ se
ferat ad hoc facinus vindicandum, huc rem reducimus; Cæsarem imperio
addito, in pejus pejusque ruiturum; agendumque cum eo veluti cum
pullo serpentis, quem, ne, suorum more, noxius excludatur, in ovo
extingui necesse est.
LUCIUS.
_Luc._--Lucerna, domine, in bibliothecâ accenditur. Silicem apud
fenestram quærenti hæc charta obsignata mihi in manus venit:
dormitum iens non vidi, neque profecto ibi erat.
_Brut._--Redi, puer, ad lectum; nondum diluculum est. Annon cras idus
Martii?
_Luc._--Here, nescio.
_Brut._--Fastos inspice, et renuntia mihi.
_Luc._--Faciam.
[_Exit_ LUCIUS.
_Brut._--Fulgura per aerem coruscantia, satis lucis reddunt ut legam.
[_Chartam explicat et legit._
"Brute, dormis; expergiscere, ut te ipsum videas. An Roma ----?
Eloquere, feri, ulciscere! Dormis, Brute, expergiscere ----"
Hujusmodi incitamenta sæpius obiter disposita offendi. "An Roma
----?" Sermo sic complendus. An Roma reformidabit unum? Quid--Roma?
Avi mei ex Romæ viis Tarquinium expulerunt, quamvis Rex nominabatur.
"Eloquere, feri, ulciscere!"--Mene rogas ut eloquar, ut feriam? O
Roma, si sic ulciscenda eris, omnia, uti poscis, se pro virili
facturum spondet Brutus.
_Luc._--Here, quatuordecim dies Martii effluxerunt.
[_Fores pulsantur._
_Brut._--Bene est. Ad portam; pulsat aliquis.
[_Exit_ LUCIUS.
Ex quo me in Cæsarem Cassius primum instigabat, dormire nequeo. Quod
temporis inter actum rei diræ et conceptum intersit, phantasmati vel
somnio horribili simile est. Tum inter se disceptant Genius et
ministri voluntatis humanae, animi affectus; et tota hominis natura,
civitatis angustæ instar, seditione quadam laborat.
LUCIUS.
_Luc._--Here, Cassius tuus januam pulsat, et te videre cupit.
_Brut._--Num solus est?
_Luc._--Non, here; plures simul.
_Brut._--Nôstine?
_Luc._--Non, here; pilei enim in supercilia contracti, palliaque
vultus circumfusa sunt, ut illos nequaquam agnoscere possim.
_Brut._--Fac ut intrent. Hæc conjuratorum manus est. O conjuratio!
Nonne audes noctu etiam vultum minacem tuum revelare, cum mala omnia
liberrima sunt? O ubi igitur invenies antrum ita tenebrosum ut hanc
monstrosam faciem tuam interdiu abscondere possis? Ne ergo antrum
quæras; sed in risu et comitate delitescas: nam si foris eas, specie
propriâ tuâ induta, non Erebi ipsius caligo ea est ut te
indeprehensam habeas.
CASSIUS, CASCA, DECIUS, CINNA, METELLUS CIMBER, TREBONIUS.
_Cass._--Vereor ne somnium tuum interruperimus. Salve, Brute; num
importuni sumus?
_Brut._--Horam circiter ex lecto sum; totam noctem vigilo. Novine qui
tecum sunt?
_Cass._--Scilicet, omnes: quorum nemo te non magni æstimat; et
universorum civium de te judicium tibimet ipsi probari vult. Hic,
Trebonius.
_Brut._--Bene est.
_Cass._--Hic, Decius Brutus.
_Brut._--Bene.
_Cass._--Hi, Casca, Cinna, et Metellus Cimber.
_Brut._--Salvete omnes. At quæ cura intempesta vos vigilare facit?
_Cass._--Verbum precor.
[_Inter se alii summisse loquuntur._
_Dec._--Hac parte oriens est: annon hac redit dies?
_Casc._--Non, ut mihi videtur.
_Cin._--Pace tuâ, Decius recte ait; lineæque istæ translucidæ,
quæ nubes tingunt, solem prænuntiant.
_Casc._--Utrumque erroris convincam. Qua ense monstro, sol exoritur,
et in notum inclinat, quippe annus adhuc in juventute est: duobus
inde mensibus, versus Septentrionem magis radios mane emittit, et
oriens tunc recta spectat ad Capitolium.
_Brut._--Singulus quisque det manum.
_Cass._--Pactum jurejurando confirmemus.
_Brut._--Nollem jurejurando. Si consensus hominum, si patientia
nostra, si temporis hujus injuria per se non satis valent, pactum jam
rumpamus et quisque in lectum suum ignavum hinc se recipiat. Dein
superbiens tyrannis progrediatur, donec unusquisque nostrûm invicem
quasi sortito deperierit. Sed si hæc, quod affirmare audeo, satis
ignis habent, ut timidos incendant, et muliebres etiam animos in
audaciam cudant, quo stimulo ad ulciscendum, nisi causâ ipsâ,
indigemus? Quo alio pacto, nisi quod Romani sumus, inter nosmet clam
fœderati? Quo jurejurando; nisi quod probi cum probis consentimus,
nos vel hoc facturos vel perituros? Sacerdotibus nimirum jurejurando
opus est; hominibus timidis, et cautis; senibus semimortuis,
inertibusque iis qui injurias libenter accipiunt: istis denique qui,
in pravam causam addicti, non fide digni sunt: sed ne nos incepti
nostri æquitatem, ne effervescentem animorum temperiem ita
inquinemus, ut vel causam nostram, vel nos ipsos, qui eam acturi
sumus, jusjurandum flagitare putemus; cum singula quæque gutta
sanguinis qui per venas Romani cujusque fluit, adulterio quodam
depravata fuerit, si particulam quantulamcunque fidei pactæ suæ
quivis nostrûm infirmaverit.
_Cass._--Quid autem de Cicerone? Num tentandus est? Me judice,
nobiscum quam libentissime consentiet.
_Casc._--Ne eum omittamus.
_Cin._--Nequaquam.
Metell.--Ille maximi erit; cani enim ejus capilli nobis et facinori
nostro bonam hominum opinionem coempturi sunt. Rumor ibit prudentiam
ejus manus nostras direxisse, et juventutis nostræ libido sub illius
gravitate tuta latebit.
_Brut._--Ne in isto, precor, moremur; neque in concilium admittamus;
alienis enim inceptis ille nunquam obsecundare vult.
_Cass._--Eum igitur omittamus.
_Casc._--Certe non idoneus est.
_Dec._--Nemone præter Cæsarem amovendus?
_Cass._--Prudenter hoc Decius. Me judice, non oportet M. Antonium,
Cæsari adeo dilectum, Cæsari superesse. Virum enim sagacem et
subdolum experiemur, et, ut nos lædat, modo vult, satis capacem:
quod ne eveniat, pereat Antonius simul cum Cæsare.
_Brut._--Truculentiores videbimur, Caie Cassi, si, capite abscisso,
membra dilacerabimus; quippe in vivum irati, in mortuum item invidi:
Antonius enim nil nisi membrum Cæsaris est. Sacrificiorum, Caie, non
laniorum, rem agamus. Contra enim animam Cæsaris nos omnes
contendimus; in animâ autem non inest sanguis. O, si possemus,
animam Cæsaris prehendere Cæsare ipso integro! Eheu non possumus!
Interficiendus est Cæsar! Eum tamen, ut in nullo metu, ita nec in
irâ occidamus; et quasi Diis escam, uti decet paratam, potius
apponamus, quam quasi canibus prædam dilaniemus: atque corda nostra
dominos sagaces imitentur, qui cum ministros suos in furoris impetum
præcipitaverint, acto facinore, eosdem illico increpare solent. Sic
consilium nostrum necessarium, non invidiosum, videbitur, et nos
potius ultores quam sicarii audiemus. Quod ad M. Antonium, ne illum
formidandum putemus. Iste enim nihil magis valebit, quam Cæsaris
brachium, Cæsaris capite abscisso.
_Cass._--Formido tamen: insitus enim ejus erga Cæsarem amor--
_Brut._--Indignus est ut in eo moremur, Cassi. Si Cæsarem vere amat,
in neminem, nisi in seipsum, agere poterit: subtristior fiat, et
propter Cæsarem moriatur: quod tamen vix ab eo expectandum est;
ludis enim, licentiæ, commissationique addictus est.
_Treb._--Nihilo metuendus est: ne pereat: superstes hæc postea lusu
habebit.
_Brut._--Hora quota est?
_Cass._--Clepsydra nonam indicat.
_Treb._--Abeundum.
_Cass._--Sed adhuc incertum est utrum Cæsar foris hodie iturus sit;
quippe, superstitiosus nuper factus, quæ olim contemnebat,
phantasmata, somnia, prodigia, nunc magni æstimat. Fortasse hæc
manifesta portenta, insoliti hujus noctis terrores, augurumque
monita, eum a Capitolio hodie prohibebunt.
_Dec._--Ne solicitus sis. Propositum, qualecunque habet, per me
immutabit: quippe qui libenter audiat unicornes per arbores, ursos
per specula, elephantos per fossas, leones per retia, homines denique
per adulatores, decipi posse. Sed quum eum non ita decipi posse coram
affirmaverim mihi arridet, ipse tum quam maxime deceptus. Hoc mihi
curæ sit: eum quoquo velim flectere possum: ipse in Capitolium agam.
_Cass._--Immo et nos omnes simul ad deducendum adfuturi sumus.
_Brut._--Secundamne circiter horam? nec serius?
_Cin._--Nequaquam serius: eâ horâ omnes prompti sitis.
_Met._--Caius Ligarius Cæsarem ægre fert, quod eum de Pompeio bene
dicentem Cæsar reprehenderit: miror neminem vestrûm illum tentasse.
_Brut._--Tu igitur, Metelli, domum rediens eum visas: me amat:
jamdudum tentavi: huc adductum in nostra fingam.
_Cass._--Dies nos invadit: te relinquemus, Brute;--jam diversi eamus:
pacti vero memores, nos Romanos demonstremus.
_Brut._--Vultum festivum, mî boni, induamus, neque consimilem
proposito nostro; et quemadmodum callidi actores, partes nostras
gestu constanti et indefesso agamus. Jam valete omnes.
[_Exeunt. Manet_ BRUTUS.
Luci! mî puer! quid! alte dormis? nil refert: mellito roscidoque
sopore fruaris: dormis tranquille, quippe qui figurarum et
phantasmatum, quæ in hominum cerebro cura importuna informare solet,
inexpertus quiescas.
PORTIA.
_Por._--Mî Brute, mî conjux!
_Brut._--Portia, quid vis? quare e lecto hac horâ? non tuæ saluti
convenit ut te vix satis validam matutinis frigoribus objicias.
_Por._--Nec magis tuæ. Non benigne, non amanter, Brute, e lecto meo
furtim evasisti. Ab hesternâ cænâ subito assurgens, meditabundus
et suspirans, brachiis involutis, perambulabas. Me, quæ causa esset
quærentem, obtutu severiori reprimebas: cum iterum urgerem, ungue
fronti impresso, terram pede impatientius percutiebas. Quum
insistebam, non minus tacebas; gestuque manûs irato ut abirem
indicabas; quod facere non morata sum, metuens ne nimiam intemperiem
in pejus irritarem, speransque nihil esse nisi, quod cuivis aliquando
accidit, ut parum æquo animo esses. Verum! hoc, quodcunque est, te a
cibo, a colloquio, a somno prohibet; et si oris habitus tantum,
quantum mentis, immutari posset, equidem, Brute, vix te agnoscerem. O
mî conjux carissime, doloris tui causam mihi impertiaris precor.
_Brut._--Vix satis valeo; nihil magis.
_Por._--Brutus prudens est, et si non valeret, se promte ad remedia
reciperet.
_Brut._--Ergo idipsum ago. Ad lectum, Portia mea.
_Por._--Num Bruto ægrotanti convenit sic discincto ire, et matutini
frigoris humores imbibere? Num Bruto ægrotanti ex tuto lecto se
furtim subtrahere, ut malum noctis contactum petat, et gelidam
noxiamque auram in suum malum invitet? Non ita est, mî Brute;
quædam in præcordiis latet plaga, quæ, per gratiam meritumque
conjugii nostri, mihi non abscondi debet. Te, per formam meam, olim
tibi commendatissimam, per amorem tuum in me toties promissum; per
magnum illud fœdus nuptiale, quod nos in unum conjunxit, te, flexis
genibus, obsecro atque obtestor, ut mihi, quæ pars animæ tuæ, vel
potius tute ipse, sum, fatearis quare ita tristis sis; et qui sint
hac nocte tecum collocuti: sex enim septemve, qui vel tenebris se
confidere vix ausi sunt, ad te convenerunt.
_Brut._--Genua ne flectas, dilectissima Portia mea.
_Por._--Neque enimvero opus esset, modo tibi vere essem dilectissima,
Brute. Sed dic mihi quæ sit pacti conjugalis vis: quatenus valet:
num id exceptum habet, ut secretis tuis mihi non interesse liceat? ut
non omnis tua sim, sed sub certo limite et modo? ut nimirum mensæ,
tori, colloquii, aliquando particeps sim; ut in confiniis, non in
penetralibus, cordis tui locum habeam. Quod si nihil ultra in me
juris est, Portia Bruti concubina, non conjux.
_Brut._--Ne ita aias. Vera et honestissima mihi conjux; cara mihi
atque intima, oh! intima prout sanguis qui in hoc cor mœstissimum
refluit.
_Por._--Si sic, consilii tui non ignara essem. Fœminam me fateor;
eam tamen quam Brutus pernobilis sponsam duxit. Fœminam;
probatissimam tamen; Catonis filiam. Annon me tanto patre genitam,
tanto viro conjunctam, cæteris fœminis fortiorem putas? Consilia
dicas; non sum quæ prodam. Ecce! femori meo vulnus ipsius manu
libenter datum, constantiæ pignus. An hoc passa silens, de mariti
consiliis non silebo?
_Brut._--Dii superi! me tam eximiâ uxore digniorem faciatis, precor.
[_Fores pulsantur._
Sed--audisne--aliquis pulsat--in cubiculum redi, mî Portia; brevi
deinde interioris propositi mei consors et particeps eris: quæ
acturus sum explicabo, omniaque contractæ frontis meæ signa
interpretabor: Sed nunc abeas precor, quam citissime.
[_Exit_ PORTIA.
LUCIUS _et_ LIGARIUS.
Quid est, Luci?
_Luc._--Ægrotans quidam adest qui tecum loqui vult.
_Brut._--Caius Ligarius est, de quo Metellus mentionem fecit. Abi,
puer. Quid, C. Ligarie?
_Lig._--Imbecillâ voce te salutem concedas precor.
_Brut._--O fortis Caie, quam parum tempus convenit invaletudini tuæ?
Utinam te non ægrum esse.
_Lig._--Non æger sum, si Brutus honestum aliquod suscepturus est.
_Brut._--Tale quid suscepturus sum, Ligarie; modo sanæ essent aures
tuæ ad auscultandum.
_Lig._--Per Deos omnes quos Roma colit, hoc puncto temporis morbum
meum abjicio. Anima Romæ! Progenies fortis, honestis patribus orta!
Tu veluti magicâ quadam arte languescentem spiritum meum excitasti.
Jam, te jubente, curram; in res inexpugnabiles contendam; immo ad
effectum ducam. Quid ergo suscipiendum?
_Brut._--Opus quod ægros sanos faciat.
_Lig._--Annon sani quidam ægri faciendi?
_Brut._--Vere quidem. Quæ res sit, Caie, plenius dicam dum istuc,
ubi agendum, progrediemur.
_Lig._--I præ; sequor; corde jam accenso, ut quamvis inscius agam.
Sat mihi Brutum ducem novisse.
_Brut._--Venias ergo.
[_Exeunt._
SCENA II.
_Atrium in Ædibus CÆSARIANIS._
_Tonitrua fulminaque._ CÆSAR _e lecto._
_Cæs._--Neque cœlum, neque terra, hac nocte quiescit. Ter in somno
Calpurnia clamavit, "Ferte opem, adjuvate, Cæsarem occidunt." Quis
intra?
FAMULUS.
_Fam._--Quid vis, Domine?
_Cæs._--Ut sacrificia confestim fiant, inspectisque victimis, mihi
renuntientur.
_Fam._--Factum erit, Domine.
[_Exit_
CALPURNIA.
_Cal._--Quid vis, Cæsar? prodisne foris? Non per me tibi hodie
licebit.
_Cæs._--Cæsar prodibit. Quæ Cæsari minantur, nunquam nisi a tergo
minantur: facie visâ evanescunt.
_Calp._--O Cæsar, nunquam moris mei erat ut omina magni facerem: jam
vero me perterrent. Præsto est qui, præter ea quæ ipsi vidimus
audivimusque, dirissima signa a custodibus visa refert. Leænam
mediâ viâ parturisse; hiâsse sepulcra, mortuos emisisse; turmas
igneis ordinibus, et bellico apparatu inter nubila disposito
concurrere; sanguinem in Capitolium pluere; clangorem prælii medio
aere resonare; hinnire equos; gemere moribundos; manes circa compita
plangere, et stridere. O Cæsar! hæc supra Naturæ modum sunt; hæc
me perterrent.
_Cæs._--Quid ergo homines evitare possunt, quod Dî superi fieri
volunt? Cæsar nihilominus prodibit: hæc enim portenta universos,
non Cæsarem solum, spectant.
_Cal._--Ignobili morituro, nullæ ardent cometæ; perituro principe,
cœli ipsi conflagrant.
_Cæs._--Timidi sæpius, fortes semel tantum, mortem subeunt. Equidem
vehementer admirari soleo qui sit iste hominum metus; quippe mors,
malum ineluctabile, suum sibi tempus habet.
FAMULUS.
Quid augures ergo?
_Fam._--Te hodie prodire nolunt. Extis enim victimæ evulsis, cor
abfuit.
_Cæs._--Nempe ut nos timidos esse pudeat monent Dii. Cæsar animal
sine corde esset, si hodie præ metu domi se teneret. Nil tale
Cæsar. Periculum ipsum Cæsarem seipso magis formidandum confitetur.
Quippe nos ambo catuli ejusdem leænæ sumus, parti eodem die; sed
ego senior natu audaciorque: Cæsar ergo prodibit.
_Calp._--Eheu! mî Cæsar, fiducia tua prudentiâ major est. Ne hodie
prodeas: timiditatem meam, si vis, non tuam, accuses. Marcus Antonius
in Senatum eat, et te hodie minus valere nuntiet. Hoc te, flexis
genibus, obsecro.
_Cæs._--Ergo, Marcus Antonius me non valere dicat: ut tibi placeam,
domi manebo.
DECIUS.
Ecce Decium Brutum; ille nuntius erit.
_Dec._--Salve, Cæsar, et valeas: adsum ut te ad Senatum deducam.
_Cæs._--Opportunus ades, ut Senatores mei vice salutes, et dicas me
hodie venire nolle. Non posse, falsum esset, non audere, falsum
magis; brevi, non volo. Hoc tu, Deci, refer.
_Cal._--Dic Cæsarem ægrotare.
_Cæs._--Cæsarne mendacium mittet? Egone victricem meam manum tam
late tuli, ut metuam canis quibusdam senibus verum eloqui? I, Deci,
dic me venire nolle.
_Dec._--Maxime Cæsar, causam quamlibet, precor, addas, ne me
nuntiantem irrideant.
_Cæs._--Stet pro ratione voluntas: non ibo: hoc Senatu satis sit.
Tibi autem, quod te amo, dicam, hanc Calpurniam meam me domi
retinere. Causam prætendit, quod hac nocte in somno vidit statuam
meam, fontis instar, e centum oribus sanguinem profundere; Romanosque
plures robustos, et quasi exultantes advenire, qui manus in isto
cruore lavarent. Hæc omnia in cautelam advocat; omina esse ait;
malorum portenta: quare me ut domi maneam, flexis genibus, precata
est.
_Dec._--Pace vestrâ, non satis recte interpretata est. Felix esse
faustumque istud somnium affirmo: nempe statua tua, multis ex oribus
sanguinem profundens, in quo tot Romani exultantes se lavarent, hoc
prædicit--Romam ex te sanguinem novum hausuram; illustresque viros a
te, tuoque nomine, picturas, signa, reliquias, notasque sibimet
expressuros esse. Calpurniæ somnium ita nos interpretari debere
nullus dubito.
_Cæs._--Optime interpretatus es.
_Dec._--"Optime" quidem dices, cum quod amplius tibi nuntiandum habeo
acceperis. Accipe ergo: Senatus decrevit diadema magno Cæsari, hoc
ipso die conferendum. Quod si te non venturum renuntiaveris, Senatus
fortasse animum mutabit. Præterea jocus et ludibrium esset, si quis
dicere posset, Senatum dimissum esse, donec Cæsaris uxor felicius
somniaverit. Si Cæsar se absconderit, nonne Cæsarem formidolosum
esse homines susurrabunt? Da veniam, Cæsar; ingens enim erga te
amor, audacior fortasse, me ut loquar cogit.
_Cæs._--Quam vani metus tui, Calpurnia? Pudet me iis modo obsecutum.
Da mihi togam; prodire placet:--
PUBLIUS, BRUTUS, METELLUS, LIGARIUS, CASCA, TREBONIUS, CINNA.
Ecce Publius, qui me ut ducat petit.
_Pub._--Salve, Cæsar.
_Cæs._--Et tu, Publi.--Quid, Brute, et tu adeo matutinus? Salve,
Casca. Caie Ligarie, Cæsar tibi non tam inimicus, quam febris ista
quæ te macrum fecit. Hora quota est?
_Brut._--Tertia est.
_Cæs._--Gratias omnibus pro hoc studio vestro et comitate ago.
ANTONIUS.
Ecce etiam Antonius, qui serâ nocte commisari solet: hodie et ille
tamen matutinus. Salve, Antoni.
_Ant._--Salve, nobilissime Cæsar.