=Dalawang Lilo=
=Tamis at Pakla.=
=IPALILIMBAG=
=Luha ng Puso.= (Mga Tula.)
=Bagong Magdalena.=
=Hiyaw ng Diwa.= (Mga Tula.)
=¡Alipin!.......=
=Sa babasa=
Mangbabasang guiliw:
Bago siyasatin ang pinakalamán ng aklát na itó, ay pagkaabalahang
tunghayan sandali ang mga pang-unang titik, na siyáng maghahatid sa
inyóng tunghayan ng mga larawan ng maykatha at ng kaniyang katha.
¿Kung sino si José María Rivera? Anák sa bayan ng Tundó, halaman na
naging punlaan ng mga Zorrila, Joseng Sisiw ... at mga iba pang lakí
sa alo ng tulâ; si José Maria Rivera ay isáng kaluluwang busog sa mga
pan~garap. Batàng batà pa siya ng mabilang sa hanay ng mga
mamamahayag: lalabing pitong taón. Hindi nalaunan at ang manunulat ay
naging masikap na kampon ni Minerva pagkatapos, na mapabilang sa mga
manghihimagsik ... Panulat at baril, sa kamay niyá, ay iisáng bagay:
panananggól ng buti, panggiba ng samâ.
Sa gulang na dalawangpuong taón, ang manghihimagsik, ay tumahak na
naman ng bagong landasin: nanulat ng dulang tagalog.
At mangdudula na at manghihimagsik at mamahayag, ay inibig pa ring
kumita ng lalong dan~gal. Kaya't pinilit pang makapag "Bachiller en
Artes", "Perito Mercantil" at "Licenciado en Derecho".
Makatás na likha ng talinong ito ang:
* * * * *
"SA TABI N~G BAN~GIN"--Tatlong personahe ang lumilikha ng mga
pangyayari: Ernesto, binatà; Armando at Magdalena, mag asawa. Si
Ernesto ay isáng bantóg, dakila, at matalinong makata at
mangdudula--kaluluwa ng kadakilaan, pusong bakal. Magdalena "Pusong
Babae", mahina, yuko at tiklop ang tuhod sa mahiwagang kapangyarihan
ng puso. Don Armando--mayamang man~gan~galakal, punong ganid, pusong
nadadarang sa kinang ng pilak, at sumasagot lamang sa
pan~gan~gailan~gan ng ginto.
Ang pagkamuhi ni Magdalena sa kaniyang asawa, at paghanga nito sa
bantog na makata at mangdudulang si Ernesto, ay siyang nagbulid sa
kaniya sa makamandag na kamay ng mahiwagang kapangyarihan ng puso.
Ipinahiwatig niyá at ipinakilala kay Ernesto ang kanyang pag ibig,
bagay na tinanggap ni Ernesto ng boong galak at pagdiriwang na tulad
sa usok na pumapaitaas at kusang napaparam sa himpapawid--isang
panagimpan; pagka't ng si Ernesto ay sumapit sa kaniyang tahanan, at
muling suriin sa kaniyang isip ang mga nangyari, ay isang malakás na
¡Hindi ...! ang narinig niyang ipinaghihiyawan ng boong lakás ng
kaniyang "conciencia"--ginamit ni Ernesto ang kaniyang pagkapusong
bakal, kinuha ang panitik at inakda ang dulang "SA TABI N~G BAÑGIN",
dulang naglalarawan ng buhay nila ni Magdalena.
Sa araw ng unang pagtatanhal ng bantóg na dula, ay inaniyayahan ang
mag asawang Armando at Loleng. Di natapus ang dula, at si Loleng ay
niyapos ng takot, siya'y nanglamig, nan~galisag ang kaniyang buhók,
nan~gatal ang kaniyang katawan, at sandaling pinanawan ng
pagkatao ... Sinakal ng takot ang kaluluwa ni Loleng sa harap ng gayong
pagkakasala.
Matapus ang gayong pangyayari, ay nagsadya si Ernesto sa bahay ng
kaibigan niyang mag-asawa, at nagpaliwanag ng bagay na nag-udyok sa
kaniya ng pagakda ng gayong dula; si Loleng ay nagsisi, si Armando ay
pinatawad siya, at si Ernesto ay nakatupad sa hiyáw ng kaniyang
"conciencia".
"KASAYSAYAN NG ISANG HALIK", salaysaying pinaglalarawanan ng isang
Dariong dalisay umibig, ng isang Angela na bago namatay ay binigkas
muna ang pan~galang ¡Dario ...!, pan~galan ng sinta na sa kaniyang
puso, ay hindi nakatkat, ni ng matuling panahon, ni ng matagal na
pagkakalayo; at isang Amalia, ináng sa hirap ng anák ay nakalimot sa
kaniyang sarili upang wala ng mithiín kundi ang ililigaya noón.
* * * * *
Ang lahat ng mga naunang talata ay siyang laman ng aklat ng kaibigang
Pepe Maria Rivera, aklat na dahil sa kaniyang mainam at kalugodlugod
na pangyayari, ay ina-asahan kong babasahin ng tanang mahiligin sa
mabubuting babasahín.
Sa kahulihulihan, na aalaala ko ngayon ang isang pangyayari ng
kaibigang Rivera, ng kasalukuyang kami ay nagtatapos ng pag-aaral sa
"Liceo de Manila, na, samantalang kaming lahat ay nag-aaral ng paggawa
ng "composición" at pagdin~gig sa aming Profesor (ang namatay na D.
Juan Basa), ang kaibigang Rivera naman ay walang pinagkakaabalahan
kundi ang pagsulat ng mga tula at tuluyang ilinalathala sa pahayagang
"La Patría".
Perfecto del Rosario.
Tundó, Disiyembre ng taóng 1910.