op den brief van haren zoon Levie, vrijwilliger bij het Fransche
leger in de Krim.
Feelgeliewde Heer Zoon!
As 'k iwes brief in de voorhuijs kwam staan te hontfange was ik zoo
veraltereerd as vader Mozes as ie in de bieze kistje geen aasshem
kon krijge.
"'n Brief uit de Krimp," zee Asser de briewebesteller, en as ie me zee,
wat ie khostte, was 'k op stikke af, en as ie me kwam staan khabaal te
schoppe--as 'k 'm los had gemaakt--heb 'k em 'n ouwe diffel, deer ie 'n
bhrander op had, in 't vesier gesmhete--as 'r de rhasende mot in was.
Nah! liewe Lewie, heb ik de brief van iwes sjlecht kunne lese; ben
ik geloope naar Lijpie, die leest as 'n prefhester, en heb ik mijn
memmeles gefoel khomme te honderdrikke, as 'k gheen luijsig figuur
wou sjlaan.
Ach! ik weet nog zoo goed as de dag van ghistere dat iwes me hadie
zee, en 'k dacht toen: as Lewie maar in de reusedensie is, dan zal
ie wel 'n sjmeer van de fet meekhrijge, en as 'n Rotsjchild bij zijn
memmele, die em gedhrage en geshoogd het, terugkeere. Ach! 'k had
'r illisie van; 'k dacht al: God zel 'em zegene, dacht ik; me zelle
de haffaire in heijere en zier van khant make,--as er toch zoo weinig
zier wordt geghete,--en pheperement in 't groot gaan verhandele, as
er maghtig feel in wordt homgezet; 'k dacht al, as Lewie der weer is,
kan ie de huitdragerij op 'n ghroote sjhaal contenueere en me zelle in
't fette khomme as Joseph in Egipte.
God bewhare! as de mensche die in de reusedensie khomme sjwart
worde! Beter in 't fet, as in 't smet; en as 'k gewhete had as ze
m'n eige vleesch sjwart hadde gemaakt, had ik ze 'n mhaling gesjopt
as Mozes as ie 't khalf van goud zag.
Lewie! Lewie!! as 'k hoorde as iwes in 'n groot huys in Barijs iwes
zelvres met de bon mesjeurs was te bhuite gegaan, heb ik geroepe: O
waai! O waai! as Lijpie, die meende as 'k pijn in de puik kreeg zee:
"Wallê"....? zeej 'k: "Luisige jonge wat raakt het jou, lees jij
maar verder."
Lijpie kwam verder te lese, en as ie me kwam te zegge at iwes in de
puik van de prepheet Jonas over de zee was gefare, dacht 'k: wat zal
Lewie 'n honger hebbe gehad; 'k zel gesond weze as 'k iwes niet met
liewde foor 'n dhibbeltje heijers met khroot in 't zier had gegewe,
as 'k ze toch niet huit de khim kan houwe.
'k Was, liewe Lewie, weer meer as gefoelig van fhreugde as 'k kwam
staan te hoore as iwes gesond te Hafrika in Halgiers was aangekhomme,
maar as 'k hoorde as iwes most sjchiette en nekserseere heb 'k 'n
sjchreeuw gelate, asof 'r 'n fiegelante teuge me zierhaffaire aanrhee,
en zeej 'k: "as ze Lewie maar niet wheerom sjchiete. God gaf as ze
ferlamde en as ze de ooge fol drek van de Bhreestraat hadde, en Lewie,
de zoone Sams geshond bleef, as de khindere Abrams, tijdens de phlage
van Egipte."
Heb ik verder gehoord as Lijpie las, as iwes over de Sjwarte see was
gefare, 't was 'n goeije massematte, en Lewie, as iwes gochem bent,
kon 't 'n mooi hakkefietje voor iwes memmele, en iwes zijn. Stier me
'n honderd khruike van dat sjwarte whater, m'n jonge, as 'r toch
in 't gezegende faderland zoo feel wordt geklad en gesjchrewe, as
'r geen hinkt genoeg is; of 'r voor al 't gesjchrijf lezers zijn
gaat me geen luijs aan, en of de hinkt sthand houwe zel, gaat me ook
niet aan, as, die 't leze motte d'r ook niet om mahle. As iwes Lewie
soms digt in de biert van de rhooije see benne, stier me dan ook 'n
honderd van 't rhooije d'rbij, as d'r tegenwhoordig feel kleine met
rhood motte poeke as ghroote geen moos bethale. 'k Kan me ter whereld
niet beghrijpen wat iwes in iwes missiwe van 'n sjletel van Jerisalem
hebt gesichreven, 'k sou--'k mag geshond blijwe!--iwes niet voor de
whaarheid kenne zegge waar die sjletel te finde is. Of de Koeizak,
of de Ris, of de Tirk, of de Hengels, of de Vrans, of de Mensekop
of de Luijbrandi of wie iwes ook zee, 'em hebbe--iwes memmele weet
't niet as ik 'r gheen een van kan, al fiel 'k 'r over.
Lewie! Lewie! daar gaat me 'n licht op as de heerste dag toen er licht
was; zeg Lewie, as de ghroote sjetel, die nog altijd in de oudroestbak,
bij de khopsphijkers ligt,.... is pasthe! zeg Lewie--gezegende
Lewie! lieve Lewie! as.... die is pasthe, en as je memmele die zelvres
is opfijlde en poesthe en die aan iwes oversond! alle khindere
Abrams en Isacs en Jacobs zelle geshond weze!--wie weet Lewie of
iwes dan niet 'n ghraaf, of 'n mijoor of wel hopper-rhabijn van die
geshegende Synagoge zelvres, zou worde. Och Lewie, lieve Lewie, as je
memmele--God zegen d'r--zoo gelikkig mogt zijn, dan zou ze d'r eenige
soon Lewie Mozes Zadok aan d'r hart dhrikke en Sjinkel en Bahlmann
zou ze'n sjmet doen, as ze khonne hoprolle d'r matthe, en de risie
van de sjletel, zou door Samuëls zoon, en z'n memmele Sara gesjlecht
zijn .... flaauw as ze wordt, as 'r om één sjletel zoofeel khoppe,
en arrheme, en pheene worde afgesjlage.
Liewe Lewie tot hiertoe heb ik iwes ghistere geschrewe, of
liefer--heeft Lijpie geschrewe, as 'k hem toch gedicteerd heb.
Mijn gefoel was te heefig gesjockt as d'r ook bijkwam as 'r nafraag van
de thinne nachtsjpiegel was--No. twee van de bovenste phlank--weetje,
hebbe ze gepooije en gedhonge, heb ik ze eindelijk voor drie kwartjes
gelate--as ie toch lek was. Nou mot iwes wete, as ik op hede mijn
brief zal khomme te contenueere met iwes het een en ander te mhelde
van honse frinden en goeije kennisse en wat ik meer zal wete.
Zoo mot iwes dan wete, as Lijpie in iwes brief van sjchapefelle las,
'n ghroote ambisie khreeg om met iwes op de Khrimp te handele,
as ie toch 'n maght hasefelle in huijs, en met feel liewhebberij
'n ghroote khattejagt gemaakt heeft.--Khatte!--Khatte! Lewie is 't
mooiste wat 'r is. De felle gewe prefijt, de dharme gewe prefijt en de
gesthroopte kat geeft ook prefijt.--Of ze ze hebbe wille....?--Lang
sel je geshond weze. In de resterasies.... as iwes maar blieft; en
't kost 'r maar drie dibbeltjes 'n fette porsie khattepeper. Lijpie
sel de felle cefiel levere en fhranko aan de beertschip besthelle. Gun
'm de khlandisie en as ie me geseid het as er bij iwes in de Khrimp
soofeel khapotte jasse van noode zijn, denk dan--simon blê, seggen de
Vransen--ook aan je memmele as ze d'r nog acht en van alle khleure in
't voorhuijs het hange, en nog vier somerphantelons van alle stoffe,
daar iwes toch sjchrijft as 't nog wel 'n poosje kan diere.
As iwes liewste Lewie, in de laatsthe tijd in Hamsterdam was geweest,
zou iwes 'n maght lawaai aan de hoverkant van de Hamstel hebbe
gehoord. Hebbe ze gerhoepe en gesjchreeuwd door de stad as ze zeejen,
'n wolf was losgebhroke en ie liep rond in 'n sjchaapskleed. 'k Sta
je te zegge geen Israëliet was er 's avonds op straat sonder mes op
sak. Hebbe ze nog gesjchreeuwd en gerhoepe en hebbe ze gekhomme bij
ons, en hebbe ze gezeid--as t'r te ferdiene was.--Hebbe ze wille
ferdiene as t'r te ferdiene was.--Hebbe ze weer gezeid--as te wolf
most worde wegghesonge.--Hebbe ze alle in de biert o waai! gerhoepe,
as ze niet op wolve gestheld wahre.--Hebbe ze nog weer gezeid as
te wolf.... geen wolf, as ie 'n dhomenie was. [16] Nah! zeej'ik,
en Nah! zeejen ze halle, late we de fingers niet brande, en late
ze de wolf zelvres tam make. Lijpie het 'm later gesien en--ie liep
net as 'n mens, en was tam as 'n lam: het ie ewel gehoord, ze hadden
em zóó besjchote en gejhaagd as ie soo magher as prood en soo gheel
as shaffraan was--tothaal in de khrimp! As ie ook van 't sjweete de
khoors 't lijf het. 't Is beter Lewie op katthe te jage as op mense,
je memmele Lewie zeid 't aan de hoffesiere en gineraals, en aan de
jhagers van dhomenies.
Om hop de friende terig te kbomme liewe Lewie, zei ik je segge as
Rachel, de nest-dot van smoel of de hazelip, ook al d'r zjwarte
khop het khaal geschore en 'n phruik het opgezet, as ze de bedgenoot
van Joppie is gewhorde; ze zijn zes dage na de Freegde der Wet van
't jaar na de sjchepping: Vijfduizend zeshonderd en vhijftien in d'
echt gethrede, en Rachel het 'm gebhaard twee stamhouwers ineens,
waarvan de houdste, die twaalf mhenute houwer as de jhongste is,
in de bhotte en de jhongste in de lucewere negosie zel worde hopgeleid.
Sam ken 'k iwes khomplemente niet make, as ie twee dage voor 't nieuwe
jhaar [17] naar de sjchoot van Vader Abram is afgereisd. Z'n hebbe
en houwe is in m'n voorhuvs, en as, liewste Lewie, Lijpie de felle,
en je memmele de khapotte jasse en shomerbroekjes levert, zei ik
'r die stikke maar bijdoen; d'infentaris hieronder, halles cefiel.
Moses dhient de khoning; hij is met de khramp uit de khamp gekhomme
en het 'r de puyk fol van. 't Sjchiete was nhimmer z'n lieuwhebberij,
en as ie sjchoot, het ie aan Lijpie gezeid, kneep ie altijd de ooge
toe, as ie niet whete wou waar de khoegel bleef. Een gehk voor Moses
as ze nooit op 'm hebbe afgevierd, had ie zich anders bedaan van
benaauwdheid.
Bram zel met Liewde iwes brief ontfange, 't is anders 'n sjlecht
Israëliet, want as ie met schoenpoese 'n sjlomp geld het verdhiend
kan ie 't niet late--as Joppie zee--om zelvres bij 't sabbeslamp z'n
cente te thelle. Nau Lewie, frucht van m'n liewde, leef frolik en
geshond m'n liewe jonge. Sjhrijf me apsjluut van de SJLETEL en van
de levransie. Zeg Lewie--as j'm zelvres kwam hale;.... je ken nooit
whete m'n liewe jonge.... je kon dan de sjwarte en rhooije hinkt au
phesant meêbrenge, en de levransie van je memmele en de felle van
Lijpie hop je nek meephakke. Zel je me jonge....? Nou hadie m'n Lewie
tot shiens, mogt 'r bij jeluih nog gesjchote worde hou iwes nheutraal;
't this 't beste werachtig! de menisters bij hons zegge 't ook--as ze
't fet hebbe!--Hebbe ze gelijk....? Nah!
Gelik m'n Lewie, de hemel segene iwes, en make as iwes rhijk te huijs
khomme bij iwes liewhebbende
Amsterdam Jan. 1855 (5616).
memmele: wedhuwe Samuel Zadok
geb. Sara Lot.
PS. De groetenisse van halle; as iwes khomt, kan iwes de thabak
zelvres meênhneme as 'k 'r zoo geen verstand van heb.