De olijfboom is dè boom van Palestina. Geen andere boom komt zoo
veelvuldig voor, noch is van gelijke beteekenis voor de bewoners.
Daarom vergelijkt de profeet het na de ballingschap herstelde en
vernieuwde Israël bij een olijfboom: Hozea 14 : 11; zijne heerlijkheid
zal zijn als van den olijfboom. En in Jothams fabel, waar de boomen
zich een koning willen kiezen, wenden ze zich het eerst tot den
olijfboom: kom, wees koning over ons.
De olijfboom is de nuttigste der boomen in Palestina. Voor allerlei
doeleinden weet men zijne producten te gebruiken. Daarover straks.
Bijna ieder dorp wordt door een groep olijfboomen omringd: reeds Deut.
28 : 40 wordt gezegd: olijfboomen zult gij hebben in al uwe landpalen.
Zoo’n olijvenbosch met zijne altijd-groene bladeren geeft aan het
landschap een vriendelijk aanzien. Door verstandig aanplanten zou ook
in de olijven-kultuur nog heel wat verbetering aan te brengen zijn,
maar ook hier ontbreekt alle gemeenschappelijk handelen, en menige
olijfboom valt onder de handen van den fellah, die in geldnood verkeert
en nu de „kip met de gouden eieren slacht.” Evenwel: ook het
gouvernement werkte door allerlei onverstandige maatregelen de
uitroeiing dezer zoo nuttige boomen in de hand. Vooral door de
onverantwoordelijke manier van belasting innen. De belasting werd nl.
geheven van het getal boomen, zonder dat in aanmerking genomen werd, of
het reeds vruchtdragende boomen zijn of niet. Men kan zeggen dat dit
meer de schuld is van de belastingpachters, die hierbij geheel
willekeurig te werk gingen (zie het gezegde bij de vorige platen), maar
ze hadden bij die praktijken dan toch den steun der Turksche regeering.
Dat alles is in den allerlaatsten tijd veel verbeterd, maar het land
zucht nog onder de ernstige gevolgen dezer praktijken. Een aanplanting
van olijfboomen te bevorderen behoorde de regeering als een harer
eerste plichten tegenover Palestina te beschouwen, èn omdat daardoor de
humus beter wordt vastgehouden, èn om het zoo noodige brandhout, èn om
den meerderen neerslag, en niet het minst om de groote opbrengst voor
weinig moeite. Het is duidelijk dat een fellah, die 20 olijfboomen
heeft, waarvan 10 nog jong—ze dragen geen vrucht vóór het 15e jaar—en
die dus van 20 boomen belasting betaalt, er in geldnood toe komt zijne
10 nog jonge boomen om te hakken, waardoor hij ten eerste geld ontvangt
voor het hout, en ten tweede zijne belasting tot op de helft
vermindert, terwijl de onmiddellijke opbrengst hetzelfde blijft. Het
behoeft geen betoog, hoe deze tijdelijke hulp hem straks zal ruïneeren.
Dat vernietigen van goede olijfboomen, ja zelfs van geheele
olijfboomgaarden, heeft hier en daar een grooten omvang genomen, zoodat
heele streken van deze boomen worden ontbloot. Naast de genoemde
oorzaak (onbillijk hooge en ondoelmatig geheven belasting) komt ook in
aanmerking het groote gebrek aan brandhout. De van hun inkomsten
beroofde fellahs zien zich niet zelden genoodzaakt naar elders (vooral
Zuid-Amerika) de wijk te nemen.
Een oorzaak, waarom de olijfboom voor den fellah met zijn geringe
finantieele draagkracht van zoo voortreffelijk nut is, is ook hierin
gelegen dat hij zoo weinig zorg eischt, en groeien kan op een bodem,
zoo schraal en rotsachtig, dat het bekende „olie uit den rotssteen”
(Deut. 32 : 13) door den olijfboom werkelijkheid wordt. Uit dit oogpunt
is een Palestijnsche spreekwijze interessant. Ze luidt: de wijnstok is
een sitt, (d.i. een voorname dame, die veel zorg en aandacht vraagt),
de vijgeboom is een fellah-vrouw (d.i. stelt minder hooge eischen) en
de olijfboom is een bedawije (d.i. een bedoeïenenvrouw, die het in de
grootste ontbering, en op allerlei bodem, uithouden kan). De zorg, die
men er aan besteed, is dan ook weinig meer dan niets. Rondom den boom
wordt in den regentijd de grond wat omgewoeld, bemesting vindt zoo goed
als nooit plaats, en de boom redt zich zelf wel verder. Daar hij zeer
oud wordt, en de knoestige, vaak in 3 of meer reuzenarmen zich
verdeelende stam, die soms tot 7 à 8 Meter in omvang hebben kan, en wel
13 Meter hoogte, gaat barsten en splijten en regenwater hem bij den
grond doet rotten, hoopt men onder om den stam soms puin en steenen op,
om hem te beschermen. Op onze plaat rechts op den achtergrond staat een
op die wijze beschermde boom. Kolonisten, naar Palestina gekomen om uit
den bodem te halen wat er in zit, en minder traag dan de
oorspronkelijke bewoners, wijden meer zorg aan de kultuur van den
olijfboom, en dan is ook de opbrengst aanzienlijk grooter. Deze
kolonisten zijn het vooral die begrepen hoe een doelmatige watertoevoer
ook de kwaliteit van de olie ten goede komt. Vandaar dat graven van
kanaaltjes rondom de boomen, om ’t water op te vangen. Men beweert dat
de olie van boomen die voldoende watertoevoer hadden, van veel betere
kwaliteit is, en zonder bitteren bijsmaak. Men kan dan ook op een
schuldbekentenis b.v. lezen: „ik ondergeteekende verklaar aan N. N.
schuldig te zijn zoo en zooveel olie, die behoorlijk met kanûnwater (=
Januari-regen) gedrenkt is, en zuiver, zonder bezinksel en bitteren
bijsmaak.” Naar men zegt is ook bij de verwaarloozende fellah-bewerking
een boomgaard van 150 boomen ruim voldoende om een fellah-familie te
onderhouden.
Kweekerijen voor jonge olijvenstekken ontbreken natuurlijk. Ook hier
helpt de fellah zich zelf. Uit de knoestigen stam spruiten tal van
jonge twijgjes—misschien is aan deze takjes het beeld uit Psalm 128 : 2
ontleend.—Deze takjes worden geoculeerd, en als ’t aanslaat, met een
stukje uit den stam, weggenomen en opnieuw geplant. Wil men een
volwassen, heel of half wilden olijfboom veredelen, dan brengt men ter
manshoogte in den stam een loot van een goeden olijfboom, en snijdt
boven deze entplaats de bast van den boom tot op het hout door, opdat
de sappen meer op de enting worden geconcentreerd. Het gevolg is, dat
dat jaar veel minder bloesems afvallen dan anders en dat de jonge loot
voorspoedig groeit. Na de oogst wordt dan de boom boven de geënte
plaats afgekapt, en de bewerking is gereed. In Rom. 11 : 17–24 spreekt
Paulus van het inenten van wilde takken op een goeden olijfboom. Dat is
dus precies omgekeerd als de gewone handeling. De apostel zegt dat ook
zelf in vs. 24 door op te merken dat dit een handeling is „tegen de
natuur”, om te scherper te doen uitkomen de genade die God aan de
heidenen bewees, door hen in te zetten in de goeden olijfboom: Israël.
Het valt op dat in den Bijbel steeds wijnstok en vijgeboom samen
genoemd worden, zelden wijnstok en olijfboom. Dat komt doordat de
olijfboom zijn plaats altijd alleen wil hebben, hij wil vrij staan. Hij
beneemt den in zijne nabijheid staanden wijnstok de levensvoorwaarden
door het voedsel uit den bodem tot zich te trekken, en met zijne dichte
takken lucht en licht aan den onder hem staanden wijnstok te benemen.
Hoewel de aldus vrij staande olijfboom een zeer hoogen ouderdom, vele
honderde jaren, bereiken kan, is het toch zeer onwaarschijnlijk dat de
olijfboomen in den hof van Gethsemane dezelfden zijn, die getuige waren
van den zielestrijd van den Heiland.
De olijfboomen in Palestina zijn lang niet altijd het eigendom van
dengene die den grond bezit, waarop ze staan. Menigmaal wordt de grond
verkocht, terwijl de boomen in het bezit blijven van den vorigen
eigenaar. Deze houdt dan het recht den grond rondom den boom—waar toch
niet gezaaid worden kan—om te woelen, en in den oogst de olijven te
plukken.
Einde September zijn de vruchten rijp. Ze worden deels geschud, deels
met stokken afgeslagen, zooals op onze plaat te zien is. Deze laatste
manier van oogsten komt dikwijls zeer ten nadeele van den boom zelf,
want daarbij worden dikwijls heel wat jonge takjes stukgeslagen, die
het volgend jaar zouden vrucht dragen. Het is dan ook merkwaardig, dat,
terwijl de door de fellahs behandelde boomen slechts om het andere jaar
vrucht geven, de duitsche kolonisten, die de vruchten niet afslaan,
maar plukken, elk jaar kunnen oogsten. ’t Is nog dezelfde manier als in
de dagen van het Oude Testament. Reeds in Deut. 24 : 20, wordt geboden
bij dit oogsten niet al te nauwkeurig toe te zien of er nog een is
blijven zitten: voor den vreemdeling, den wees en de weduw zal het
zijn. En in Jes. 17 : 16 wordt dit het beeld voor het „overblijfsel”
des volks na het oordeel: een nalezing zal daarin overig blijven,
gelijk bij de afschudding van den olijfboom, twee of drie beziën in den
top van de bovenste takjes.
De bijeengezochte vruchten worden gedurende tien tot veertien dagen op
het dak van het huis te drogen gelegd, of zooals men zegt: om te
gisten. Dan komen ze in de olijfpers, voor zoover ze nl. niet worden
ingezouten, om straks als voedsel te dienen. Maar de overgroote
hoeveelheid komt in de pers, of liever eerst in den molen, d.i. een
grooten steen, van boven in den vorm van een reusachtig tafelbord.
Daarop staat een ronden, schijfvormigen steen op zijn kant (beda), die
door een trekdier of met de hand op den ondersten steen wordt
voortgerold, op de manier als in de ook nog in Nederland te vinden
ouderwetsche oliemolens. In deze molens worden de olijven tot een brij
geperst (bidrusja). Deze brij brengt men vervolgens naar de eigenlijke
pers, waar op allerlei manieren de olie er uit gewonnen wordt: door
persen met steenen, trappen met de bloote voeten, of zelfs door er
kokend water op te gieten, waardoor de olie boven komt, en kan worden
afgeschept. Als Ex. 27 : 20 en 29 : 40 wordt gesproken van „gestooten
olie”, dan is dat natuurlijk eene toespeling op deze manier van olie
persen. Eveneens Job 29 : 6 waar Job spreekt van den tijd dat „de rots
bij mij oliebeken uitgoot”, bedoelt te zinspelen op dit persen in
steenen kuipen, waarbij de olie door een gleuf van den steen (= rots)
stroomt. Ook doet men wel de brij in een mand, waarop van boven druk
wordt geoefend, zoodat het sap door de mandopening wegloopt in een
bassin. De in de mand achtergebleven brijachtige massa dient als
voeder. Dat elke zindelijkheidsmaatregel ontbreekt, behoeft niet te
worden gezegd. Hoe vleeziger de olijf, hoe minder olie; de beste olie
komt van onrijpe olijven.
De aldus bereide olie dient als voedsel, om de lamp te branden, voor
zeepfabricatie, als geneesmiddel, als zalf enz. Volgens het duitsche
consulaatbericht uit Haïfa loopt de opbrengst alleen uit dat gebied tot
800.000 K.G. olie, die ongeveer voor de helft wordt uitgevoerd,
goeddeels naar Amerika. Reeds het Oude Testament weet van olie-uitvoer
naar Tyrus, Egypte enz. (1 Kon. 5 : 25; Ezech. 27 : 17; Hoz. 12 : 2).
Maar de manier van bereiden sluit natuurlijk uit dat goede
consumptie-olie op deze wijze kan gewonnen worden. De overgebleven pulp
na de uitpersing is een goede brandstof.