In een kort overzicht, resumeert hier Marx de resultaten, uit zijn
analyse en zijn onderzoek gewonnen. Thans gaat hij over tot het bepalen
van de richting die het kapitalisme, eenmaal gekomen op de hoogte
waarop het staat, consekwent en op de weg der ontwikkeling voortgaande,
zal volgen. Marx heeft hier niet anders gedaan, dan in groote lijnen
den weg van het proces aangegeven, niet de snelheid van dit proces,
dat door tal van omstandigheden, soms kan worden onderbroken, soms
kan worden vertraagd. Dit zagen wij ook reeds uit Marx zelf, bij
het schetsen o. a. van het concentratieproces van het kapitaal. Men
heeft Marx vaak, moedwillig zelfs, onderschoven, een profetie te
hebben gegeven in deze bladzijden voor het heden, en dan verklaard,
dat deze niet "uit is gekomen!" Het is zeker zeer gemakkelijk, eerst
een carricatuur te maken van groote denkbeelden, die afgeleid zijn
uit ervaring en analyse,--de grondpijlers voor elk wetenschappelijk
onderzoek,--en dan deze te gaan bespotten. Marx profeteert niets. Marx
leerde ons uit het verleden, het heden, uit het heden de toekomst af
te leiden. Niet de toekomst-maatschappij, die eene afspiegeling zal
moeten zijn van de economische en politieke verhoudingen, die dan de
heerschende zullen zijn, maar van de toekomstige oplossing van het
kapitalistisch produktiesysteem. Marx zegt dan:
"Zoodra dit omwentelingsproces (van de oude verhoudingen tot
zuiver privaat-kapitalistische) naar diepte en naar omvang, de oude
samenleving in genoegzame mate heeft gerevolutioneerd; zoodra de
arbeiders in proletariërs, hunne arbeidsvoorwaarden in kapitaal zijn
omgezet, zoodra de kapitalistische produktiewijze op eigen beenen
staat, verkrijgen de verdere socialiseering van den arbeid en de
verdere verandering van den bodem en andere produktiemiddelen in
maatschappelijk uitgebuitte, dus gemeenschappelijke produktiemiddelen,
daarvandaan ook de verdere onteigening van den privaatbezitters,
eenen nieuwen vorm. Wat thans onteigend moet worden, is niet langer
meer de, zijn bedrijf zelf uitoefenenden arbeider, maar het is de
vele-arbeiders-exploiteerende kapitalist!
"Deze onteigening voltrekt zich, door de werking van de
immanente wetten der kapitalistische productiewijze-zelf: door
de centralisatie der kapitalen. Eén kapitalist slaat er velen
dood. Hand-aan-hand met deze centralisatie, of expropriatie van
vele kapitalisten door weinigen, ontwikkelt zich de coöperatieve
vorm van het arbeidsproces, op steeds stijgender ontwikkelingstrap;
de bewuste, technische toepassing van de wetenschap; de planmatige
uitbuiting van de aarde; de revolutioneering van de arbeidsmiddelen,
in slechts gemeenschappelijk te gebruiken arbeidsmiddelen, de
economiseering van alle produktiemiddelen, door hun gebruik als
produktiemiddelen van gecombineerden maatschappelijken arbeid;
de omslingering van alle volken in het net van de wereldmarkt,
en daarmede, het internationale karakter van het kapitalistische
régime. Met het gestadig afnemende aantal kapitaal-magnaten, welke alle
voordeelen van dit omwentelingsproces usurpeeren en monopoliseeren,
groeien de massa van ellende en van verdrukking, de knechtschap, de
ontaarding en de uitbuiting aan, maar óók de opstand daartegen, van
de steeds aanzwellende en door het mechanisme van het kapitalistisch
produktieproces-zelf, geschoolde, vereenigde en georganiseerde
arbeidersklasse. Het kapitaal-monopolie wordt tot een band voor de
produktiewijze, die met en onder haar is opgebloeid. De centralisatie
der produktiemiddelen en de socialiseering van den arbeid, bereiken
een punt, waarop zij onverdragelijk worden met dit hun kapitalistisch
omhulsel. Dat springt dan uiteen. Het uur der kapitalistische
productiewijze heeft dan geslagen. De onteigenaars worden onteigend.
"De, uit de kapitalistische produktiewijze voortkomende
kapitalistische toeeigeningswijze, de kapitalistische eigendom dus,
is de eerste negatie van het individueele, op eigen-arbeid gebaseerde,
privaat-eigendom. Maar de kapitalistische produktiewijze, brengt
met de noodzakelijkheid van een natuurproces, hare eigene negatie
voort. Er is dus hier negatie van de negatie. Deze herstelt niet
het privaat-eigendom, maar wel het individueele eigendom weder,
op den grondslag van het door de kapitalistische aera veroverde:
de coöperatieve arbeid en het gemeenschappelijk bezit van de aarde
benevens de door den arbeid zelve geproduceerde produktiemiddelen.
"De revolutioneering van het, op eigen arbeid der individuen
berustende, versplinterde privaat-eigendom in den kapitalistischen, is
natuurlijk een proces, onevenredig langdurig, hard en moeielijk, aan de
revolutioneering van den feitelijk reeds op maatschappelijken grondslag
berustenden, kapitalistischen eigendom, in maatschappelijken. Dáár
was het te doen, om de expropriatie van de geheele volksmassa door
enkele overweldigers, hier zal het te doen zijn, om de onteigening
van enkele overweldigers door de gezamenlijke volksmassa."