Unuaj radioj de l' somera suno disflugis tra dezertaj ankoraux
stratoj de Wien.
Antaux unu malnova domo haltis malrapida, en tiu tempo -- oni
skribis 1791 -- suficxe oportuna vojagxveturilo.
La kocxero ne opiniis dece desalti de sia sidloko: kelkafoje li
sole kraketigis la vipon, donante tiamaniere signon al iu en la
domo, ke li jam alveturis kaj, atendas.
Post nelonga tempo malfermigxis la dompordo kaj dika kuiristino
komencis elportadi el la domo, sxargxadi sur la veturilon kaj
post gxin kaj alligadi cxion, kio estis necesa por la granda
vojagxo -- en Praha'n -- nome: kofrojn, valizojn, skatolojn,
tukojn kaj entute cxiujn eblajn rekvizitojn por la vojagxo, je
kiuj cxiu, kiu antaux cent jaroj volis almenaux iom oportune
vojagxi, nepre devis esti provizita.
La preparoj dauxris preskaux la tutan horon. Kiam cxio estis
finita, eliris el la domo viro cxirkauxe tridek kvinjara
kondukanta cxe la brako sinjorinon de la sama agxo.
La viro estas de korpulenta, pli malgranda ol meza talio,
vestita en oportuna vojagxvesto de malhele cinama koloro, kia en
tiu tempo estis en modo.
Iam bela vizagxo lia estas ekstreme sxvelinta kaj vidigas
lacecon. La hauxtkoloro estas flaveta, la okulo senbrila kiel
post forta, longedauxra spirita penado kaj ekscitado, la lipoj
bluetaj -- estas videble, ke tiu viro malsanas jam de longa
tempo, sed gxis nun penas rezisti la malsanon kun la strecxo de
cxiuj siaj fortoj.
La sinjorino cxe lia flanko estas vestita laux la malnova modo
en la vesto ne tre eleganta. Sxi havas sur si longan mantelon,
sur la kapo pajlan de la frunto kaj de la vizagxo suprenigxantan
cxapelon kun diverskoloraj rubandoj kaj floroj.
Sxia vizagxo posedas ankoraux postesignojn de l' fresxa cxarmo.
La vangoj estas brune rugxaj, la molaj lipoj ridetantaj, la
brilaj okuloj bonanimaj kaj petoleme gajaj.
La viro kaj la sinjorino alpasxis malrapide al la veturilo. La
viro per senbrila rigardo trakuris la objektojn sur la veturilo
kaj post gxi, poste singarde kaj kun videbla penado helpata de
la sinjorino eniris en la veturilon.
La sinjorino volis sekvi lian ekzemplon; sed apenaux sxi metis
unu piedon sur la sxtupon de la veturilo, sxi sentis, ke iu
ektiris malantauxe sxian jupon.
Turninte sin sxi ekvidis stari post si nekonatan viron de
maldika talio en nigra vesto kaj kun senhara, pli malafabla ol
simpatia vizagxo.
"Cxu vi deziras ion, sinjoro?" demandis sxi afable, sed tamen
iel eldevige, nepovante kasxi sian ekmiron pro la nekutima kaj
samtempe negalanta maniero, per kiu la nekonato turnis al si
sxian atenton.
"Mi petas pardonon, estimata sinjorino," diris la nekonato
humile klinante. "La kauxzo de mia alveno estas la mendita
rekviemo..."
La viro en la veturilo auxdinte la vorton "rekviemo" diritan per
konata vocxo elrigardis el la veturilo.
"Mi tre petas, sinjoro Mozart -- kio okazos kun la rekviemo?"
turnis sin la nigre vestita nekonato al la glora komponisto.
"Ah -- pardonu!" respondis Mozart. "Gxis nun malgraux plej bona
volo estis al mi tute neeble plenumi la promeson."
"Sed vi forveturas nun en Praha'n," intermetis kun modera
riprocxo la nekonato, "kaj neniu scias, kiam vi revenos. Cxu
estas neeble prokrasti la vojagxon je tempo pli malfrua, gxis la
rekviemo estos finita?"
"Ne, ne, estas neeble," senkulpigas sin Mozart.."La glora bohema
nobelaro honoris min per la mendo, kiun mi povas nek rifuzi,
nek prokrasti. Oni postulis min, ke mi verku por la festo de
l' kronado de l' imperiestro Leopoldo seriozan operon »La Clemenza
di Tito«. Vi mem devas konfesi, ke la mendon tiel honoran kiel
profitan estas neeble rifuzi nek prokrasti. Kaj tial mi petas,
diru al via sinjoro nekonata al mi kaj grandanima favoranto de
l' arto, ke li senkulpigu min. Kiam mi estos reveninta el Praha,
mi senprokraste komencos la verkon, se volas kaj povas via nobla
sinjoro tiel longe atendi."
La nekonata sendito de l' nekonata mendinto estis tute kontenta
je tiu certigo; li promesis, ke li bone komunikos cxion kaj
aldonis, ke lia sinjoro atendos pacience, gxis Mozart revenos el
Praha kaj povos komenci la promesitan laboron.
Per tio la necesega afero estis por momento finita.
La sendito forigxis.
La edzino de Mozart eniris en la veturilon kaj sidigxis kontraux
sia edzo. Post kelkaj momentoj ekmovis sin la veturilo celante
la centron de l' urbo por trapasi la urbon, deflankigxi en la
strato de Leopoldo en la straton de Tábor kaj plue iri al
Praha.
Tuj post la unua ekskuo de la veturilo ekparolis la edzino de
Mozart, dirante:
"Domagxe, kara Wolfgang, ke pro amasigxo de neprokrasteblaj
laboroj estis al vi neeble komponi la menditan rekviemon. La
honorario estas vere granda kaj la mendinto eble mendus ankoraux
novan verkon..."
"Nenio okazis, kara Konstancio," intermetas Mozart; "mi penos ja
baldaux plenumi la promeson kaj ni vidos poste, kio okazos..."
"Sed kredu al mi," dauxrigis la edzino, "ke gxis hodiaux nenio
tiel longe okupis mian penson, kiel la mistere mendita rekviemo.
Tuj, kiam vi antaux nelonge sciigis min, ke per pero de
l' nekonata sendito vi ricevis anoniman leteron, ke vi komponu
funebran meson por nekonata favoranto de l' arto kaj kiam vi
difinis, kiam gxi estos finita kaj kian honorarion vi deziras
por gxi, mi estis konvinkita, ke la mendinto ne povas esti
tute simpla entuziasmulo, sed nobla, potenca persono, kiu
interesigxas pri vi kaj precipe pri via arto kaj estas preta
helpi nin en nia malfavora, malgxoja situacio. Kaj tial mi
konsilis al vi, ke vi akceptu la proponon kaj kiel eble plej
baldaux komencu labori..."
"Kaj mi obeis, karulineto, vian konsilon," respondis Mozart.
"Mi skribis al la nekonata favoranto, ke mi volonte faros la
laboron por tiu kaj tiu honorario, sed ke mi ne povas precize
difini, kiam mi estos fininta gxin kaj ke tial mi petas, ke li
afable komuniku al mi, kien mi sendu la rekviemon, kiam gxi
estos finita. Post nelonge, kiel vi scias, alvenis denove la
nekonata sendito, alportis postulitan honorarion kaj samtempe
promesis alporti ankoraux suficxe grandan aldonon, kiam la verko
estos finita, cxar, oni diris, mi estis postulinta honorarion
neproporcie malgrandan. Cetere la nekonata mendinto tute lasis
al mi, kiam mi volas fini la verkon; li diris, ke mi laboru tute
sengxene kaj laux mia kutimo, kaj faru al mi nenian perforton,
kiel decas al la vera artisto..."
"Kaj tial kredu al mi, kara Wolfgang," interrompis lin
la edzino, "mi bedauxras, ke parte pro la amasigxo de
neprokrasteblaj laboroj, parte pro via malsano estis al vi
tute neeble komenci senprokraste la menditan verkon. Mi havas
strangan antauxsenton. Sencxese mi pensas, okazos grava sxangxo
en nia vivo. Mi timas sole tion, ke vi ne lacigxu en via fervoro
al la entreprenota laboro..."
"Ah, pri tio, karulineto, estu tute senzorga! Kun aparta plezuro
mi cxiam studadis pli altan stilon de la religia muziko kaj en
la lasta tempo ofte mi eksentis bezonon provi tion ankoraux
unufoje. Tial estas tute neeble, ke mi lacigxus. Cetere mi
pensas suficxe ofte pri la mendita verko kaj ke mi ankoraux ne
komencis gxin, okazis, kiel vi scias, nur tial, cxar mi devas
cxiujn miajn pensojn koncentrigi al la komponado de la »Tito«
kaj la »Sorcxa fluto« kaj cxar pro la malsano mi ne laboras
de ia tempo laux mia kutimo -- suficxe rapide. Sed tuj, kiam
mi revenos el Praha kaj almenaux iom resanigxos, antaux cxio la
mendita rekviemo venos sur mian tablon. Cetere -- mi esperas,
ke dum la vojagxo kaj en Praha mi povos labori pri la rekviemo
kaj eble gxi estos finita pli frue, ol mi pensas en cxi tiu
momento..."
"Estus dezirinde," respondis la zorgema edzino; "cxar mi dubas,
ke denove prezentos sin tiel profita mendo kiel tiu cxi. Kaj
kredu al mi, la vojagxo en Praha'n ne estas al mi tre kara..."
"Al mi gxi venas gxustatempe," komencis rakonti Mozart. "De la
momento, kiam mi ricevis la inviton de l' glora bohema nobelaro,
mi gxojas kiel infano je la vojagxo en Praha'n. Mi eksopiris ja
kvankam ne multajn, sed karajn amikojn en muzikamanta Praha, kie
mi laboris, kiel vi scias, ankaux pri mia »Don Juan« kaj kie
oni juste sxatas min, kion mi povas diri pri nemultaj lokoj. La
centtura Praha estas al mi pli kara ol kiu ajn alia urbo -- tie
oni scias kompreni kaj sxati la veran arton... Cetere mi sentas,
ke mi nepre bezonas kelktagan ripozon. Mi estas laca; mi bezonos
refresxigon kaj kredu, ke nenie mi resanigxus tiel rapide kiel
en la rondo de miaj amikoj kaj adorantoj de l' arto en Praha..."
Tiamaniere amuzis Mozart kun sia edzino, kiam la balancigxema
vojagxveturilo bruis sur la stratoj de Wien.
Poste ili interparolis pri alia temo; sed cxiam denove ili
revenadis dum la interparolo al la mistera mendo de l' funebra
meso intersxangxante siajn pensojn pri la mistera mendinto...
* * * * *
Mozart, kiel oni scias, estis unu el plej pasiemaj laborantoj.
Miloj da pensoj sencxese bolis en lia animo; li mem ne konis la
ripozon. Muziko kaj laboro estis al li cxio; li laboradis dum
tagoj kaj noktoj kaj ofte oni perforte devis forkonduki lin de
la fortepiano, lia plej kara instrumento.
Nelonge antaux la entreprenita vojagxo en Praha'n li laboris
longan tempon kun superhoma penado kaj oni ne miru, ke lia korpa
organismo de la sencxesa spirita strecxado estis grave ekskuita.
Mozart atendis, ke la vojagxo en Praha'n refresxigos lin; sed al
la sencxesa laboro lia kutiminta spirito laboris ankaux dum la
vojagxo. La nova opero »La Clemenza di Tito«, kiu jxus okupis
lin, maturigxis tiel dum tiu tempo, ke post dek ok tagoj gxi
estis finita.
En Praha estis Mozart akceptita de siaj amikoj kaj adorantoj kun
granda entuziasmo.
La plimulto de liaj amikoj tuj ekkonis, ke li dangxere malsanas.
Lia senbrila rigardo, la laceco, ecx premiteco vidigxanta sur
lia sxvelinta vizagxo, devis frapi ecx la observanton plej
suprajxan. Sed neniu ekpensis, ke tio estas komenco de la fino
kaj ke la malsano tiel baldaux malaperigos la gloran majstron.
Mozart neniam plendis. Li kunigxadis kiel alifoje kun siaj
amikoj vizitante la plej karajn el ili kaj akceptante vizitojn.
Li laboris, vizitis koncertojn, estris ekzamenojn, amuzis kaj
sole al la plej intimaj amikoj konfesis, ke koncerne sian sanon
li devas periode konsiligxi kun la kuracisto.
Vesperojn pasigis Mozart ordinare en la kafejo, kie li amuzis
kun siaj amikoj ludante bilardon, kiun ludon li tre sxatis.
Sed ecx dum la ludo lia kreema spirito ne mallaboris; gxi
laboris ja kiel ordinare.
Iam, kiam Mozart estis sxajne tute enprofundigxinta en la
ludo, auxdis lin liaj amikoj murmuri ian melodion per »hm,
hm, hm«. Tiun murmuron li ripetis kelkfoje kaj kiam ludis lia
kontrauxulo, elprenis Mozart el la posxo pecon da papero, notis
ion kaj ludis plue, dume murmurante sencxese sian »hm, hm,
hm«.
Al granda miro de siaj amikoj kondutis Mozart tiel dum tri
tagoj; poste invitis ilin al si, sidigxis al la fortepiano
kaj ludis la cxarman kvinludon el la unua akto de l' »Sorcxa
fluto«, kiun li komponis ludante bilardon kaj kiu, kiel oni
scias, komencigxas per la nomitaj interjekcioj »hm, hm, hm«,
cxar Papageno havas seruron sur busxo.
Sed Mozart komponis en Praha ne nur la »Sorcxan fluton«, kiel
estis jam dirite, sed ankaux la »Titon«. Krom tio ofte li
rememorigis sin pri la mendita rekviemo, en unu vorto li laboris
febre, kvazaux li sentus, ke li devas rapidi, se li volas fini
ankoraux siajn du cxefajn verkojn.
Post la kelksemajna logxado en Praha li adiauxis siajn amikojn
kaj unuafoje en sia vivo cxe la simila okazo -- li ploris. Sed
nek li, nek kiu ajn el liaj amikoj ekpensis, ke Mozart lastan
fojon adiauxas la karan Praha'n kaj revenas Wien'on, por ke li
vidu ankoraux unufoje sian gloron kaj sciigxinte, ke post la
multjara atendado kaj klopodado li ricevis monan
rekompencon -- li mortu.
Reveninte Wien'on li finis la »Sorcxan fluton«. La uverturo
kaj la marsxo de l' pastroj je la komenco de la dua akto estis,
se ne komponataj, do almenaux skribataj du tagojn antaux la
prezentado de la opero.
»Tito« estis finita antaux la »Sorcxa fluto« kaj prezentata
6an de Septembro; »Sorcxa fluto« estis unuafoje prezentata
30an de Septembro.
De tiu tago havis Mozart neniun pli gravan laboron kaj nun la
mendita rekviemo ekskluzive okupis lin.
La laboro tiel interesis lin, kvazaux nenio alia ekzistus por
li. Laux sia kutimo li laboris denove dum tagoj kaj noktoj kun
la strecxo de cxiuj fortoj malgraux tio, ke li sentis lacigxi la
fortojn. Jam dum la skribado de l' partituro[2] de l' »Sorcxa
fluto« periode lin atakantaj svenoj komencis alvenadi pli ofte;
sed Mozart laboris, strecxante cxiam pli siajn fortojn, sen
ripozo, ne obeante konsilojn de l' kuracisto, ke li ripozu kaj
formetu la laboron, gxis li almenaux iom resanigxos.
Mozart videble malfortigxadis, lia spirito mallumigxadis.
Animpremiteco kaj timemo vidigxis sur lia malsane flaveta
vizagxo, precipe en la senbrila, periode febre brilanta okulo.
Gxis tiam li mem opiniis, ke la malsano estas pasonta; sed nun,
kiam li farigxis por cxio, kio antauxe amuzis lin, apatia kaj
indiferenta, nun; kiam la kreemo komencis lacigxi kaj la spirita
laboro postulis cxiam pli grandan strecxadon de l' fortoj,
kiuj mankis al li kaj malkreskis cxiam pli kaj pli, nun li
ekamikigxis kun la penso de l' fina, nedeturnebla morto.
La fidela kaj zorgema edzino vane klopodis dispeli la malgxojajn
pensojn; la melankolio kaj animpremiteco de Mozart ne estis
simpla simptomo, sed natura sekvo de l' dangxera malsano.
Li pensis plu pri nenio nur pri la morto kaj la rekviemo, kiun
li cxiam komponadis malgraux cxiuj avertoj de l' amikoj kaj la
kuracisto.
"Kredu min," li diris en unu bela posttagmezo auxtuna, kiam li
veturis en kalesxo kun sia edzino Prateron[3], "kredu min, kara
Konstancio, ke mi verkas la rekviemon por mi."
Cxe tiuj vortoj larmoj elsaltis el liaj okuloj kaj dolore
plorante li aldonis:
"Ne, ne -- tio ne povas longe dauxri: oni venenis min!"
Tiuj vortoj kaj precipe la stranga maniero, per kiu ili estis
diritaj, tre konsternis la edzinon de Mozart.
Sxi penis konsoli sian edzon kaj konvinki lin, ke cxio estas
sole la sekvo de l' malsane ekscitita fantazio kaj ke cxiuj
cxi kaj similaj pensoj denove forlasos lin, kiam li almenaux
iom resanigxos; sed Mozart ploris maldolcxe kaj parolis kelke
da tute deliraj frazoj, kiuj atentigis lian edzinon pri la
minacanta dangxero.
Reveninte kun la edzo hejmen sxi senprokraste venigis la
kuraciston, kiu konstatis simptomojn de l' grava malsano. Tiun
cxi fojon la kuracisto ne nur konsilis, ke Mozart cxesu por iom
da tempo en la spirita laboro, sed li nepre malpermesis al li,
ke li okupu sin per kia ajn laboro kaj forlasu la cxambron.
Mozart obeis.
Li sentis, ke per tiu ofero li ne plibonigos dauxre sian staton,
sed la ordono de la kuracisto estis severa kaj ankaux motivita,
tial oni povis neniel protesti kontraux gxi.
Sed tiamaniere la melankolio kaj la animpremiteco de Mozart
ne estis neniigitaj. La deviga restado en la fermita cxambro
sen kia ajn spirita okupo premis Mozart-on ankoraux pli multe
kauxzante en lia animo doloran antauxsenton.
Dume ricevadis Mozart gxojigajn raportojn pri la brila sukceso,
kun kiu estis akceptata cxiu prezentado de la »Sorcxa fluto«.
La opero atingis sukceson neniam auxdeblan. Gxi estis prezentata
sencxese en la tute disvendita teatro kaj cxiu pli grava loko
estis brue aplauxdata.
Sed Mozart ne povis persone cxeesti la festadon de sia plej
brila triumfo. Li estis sola en sia laborcxambro, okupante sin
sole en la spirito per la pasado de l' prezentado.
Sed kion neniu atendis ne esceptante Mozart-on, tio okazis.
La kelktaga deviga ripozo redonis al Mozart almenaux iom da
fortoj. La 15an de Novembro li sentis sin tiel fresxa, ke li
povis denove labori. Li verkis malgrandan kanton: »Lauxdo de
l' amikeco« por la logxio framasona, kies ano li estis kaj la
favora akcepto de la verketo tre gxojis lin.
Nerezisteble li sopiris denove labori.
Li insiste petis sian edzinon, ke sxi redonu al li la partituron
de la formetita rekviemo kaj la edzino opiniante, ke la dangxero
pasis, plenumis lian peton. Sed apenaux Mozart komencis denove
labori, apenaux li denove enprofundigxis en la laboron kaj en
la pensojn tiel seriozajn, verajn kaj malgxojajn, kiaj sekvas
la komponadon de la rekviemo, atakis lin denove la animaj kaj
korpaj doloroj kun duobla forteco.
Tiun cxi fojon, rakontas la biografiisto de Mozart, kies laboro
donis materialon por tiu cxi skizo, la batalo ne dauxris longe.
En kvin tagoj falis Mozart en la liton, ne levigxis plu de gxi
kaj sencxese estis okupata de la preparoj al sia enterigo.
Dume, kiam Mozart kun sxvelintaj manoj kaj piedoj, nepovante
sin movi, kusxis en la morta lito, oni raportis al li, ke li
estas elektita kapelestro cxe la katedrala pregxejo de la
sankta Stefano en Wien. Tiun oficon, kun kiu jam de longe estis
kunigita granda salajro kaj samtempe ankoraux tiel grandaj
flankaj enspezoj, donis al li la magistrato de Wien.
Baldaux direktoroj de l' multaj teatroj, al kiuj la brila
akcepto de la »Sorcxa fluto« malfermis la okulojn, komencis
aspiri la favoron de la glora komponisto konkurante inter si kaj
proponante sumojn, kiujn Mozart mem postulus por siaj laboroj.
Samtempe ricevis Mozart el Breslau kaj Amsterdam skribajn
proponojn, ke li faru por granda honorario periodajn verkojn de
diversaj specoj.
Tiu cxi neatendita turno al pli bona stato instigis Mozart-on al
la memorinda kaj samtempe karakteriza eldiro.
"Jxus nun," li diris, kiam oni komunikis al li unu el plej
gxojigaj novajxoj, "jxus nun mi devas foriri, kiam mi povus
trankvile vivi. Nun mi devas forlasi mian arton, kiam ne estante
plu sklavo de la modo kaj kaptajxo de la spekulaciistoj mi povus
labori tute laux mia inklino, laux la dikto de mia sento, kiam
mi povus verki libere kaj sendepende tion, kion inspiros al mi
mia koro. Mi devas forlasi la familion kaj miajn bedauxrindajn
infanojn en la momento, kiam mi povus pli bone zorgi pri ilia
farto. Cxu mi ne antauxdiris, ke mi verkas la rekviemon por mi?"
La malsano de Mozart malplibonigxis; la kuracistoj konstatis
brulumon de la cerbo.
Mozart suferis grandegajn dolorojn. Malgraux tio li toleris
ilin pacience; bonkorecon kaj afablecon de sia karaktero li ne
malkonfesis ecx en la momentoj plej doloraj.
Pri la lastaj momentoj de Mozart konservigxis multekosta
dokumento devenanta de la plumo ne tre sperta -- de lia
bofratino Sofio Haibel, kiu estis kiel juna knabino apud la
lito de Mozart, kiam li batalis kun la morto.
Sofio logxis kun sia patrino en la distrikto Wieden ne
malproksime de la domo, kie logxis Mozart kaj ofte vizitis lin
mem aux kune kun sia patrino.
En la nomita letero sxi skribas:
"Kiam Mozart malsanigxis, ni kudris al li noktan kamizolon, kiun
li povis de l' antauxe preni sur sin, cxar pro la sxvelo li ne
povis sin turni. Kaj cxar ni ne sciis, ke li estas dangxere
malsana, ni kudris ankaux al li longan vatitan hejmsurtuton
(sxtofon kaj cxion necesan donis al ni lia bona edzino, mia plej
kara fratino), por ke li resanigxinte estu bone provizita.
Ni ofte vizitadis lin kaj li havis grandan gxojon je la nova
surtuto.
Mi vizitadis lin cxiutage.
Iam mi vizitis lin sabate kaj li diris al mi: »Nu, kara Sofio,
diru al via panjo, ke mi fartas hodiaux suficxe bone kaj ke jam
post ok tagoj mi alvenos gratuli sxin okaze de sxia nomtago.«
Kiu povus havi pli grandan gxojon ol mia patrino, kiam mi povis
alporti al sxi tiel gxojan sciigon; sxi neniam atendis ion
similan. Tial mi rapidis hejmen kaj ankaux pro tio, cxar sxajnis
al mi, ke Mozart estas gaja kaj vidigxas bone.
La sekvantan tagon estis dimancxo.
Mi estis juna kaj mi konfesas, ke ankaux vanta -- kaj mi tre
amis ornami min. Sed bele vestita mi ne amis piediri de
l' antauxurbo en la urbon kaj por la veturigado mi ne volis
elspezi monon.
Tial mi diris al mi bona patrino:
»Kara panjo! Hodiaux mi ne iros al Mozart. Li vidigxis hieraux
tre bone, certe hodiaux li fartas ankoraux pli bone kaj pro
tio ne estos malbone, se mi venos unu tagon pli frue aux pli
malfrue.«
»Se estas tiel,« respondis la patrino, »preparu tason da kafo
kaj poste mi diros al vi, kion vi faru.«
La patrino konsentis lasi min hejme; sxi sciis ja, ke mi devis
cxiam longan tempon pasigi cxe Mozart.
Mi foriris en la kuirejon. Cxar estis mallume, mi devis
ekbruligi la kandelon kaj ekhejti la fornon.
Sed mi tute ne povis forgesi Mozart-on. La kafo estis preparita
kaj la fajro ankoraux brulis.
Nun mi nur rimarkis, kiel mi estis malsxparema, cxar la kandelo
brulis ankoraux. Mi rigardas fikse gxian lumon kaj pensas cxe
mi, ke mi gxoje scius, kion faras Mozart.
Kaj dum mi pensas kaj rigardas la lumon, la kandelo estingigxis,
kvazaux gxi estus brulinta neniam; sur la longa mecxo restis
neniu fajrero. Kaj tamen la aero ne movigxis -- mi povas jxuri
tion.
Mi ektremis de la teruro, kuris al la patrino kaj rakontis cxion
al sxi.
»Vestu vin rapide,« diris la patrino, »rapidu al ili kaj tuj
revenu kun la raporto, kiel li fartas; sed ne restu tie longe.«
Mi rapidis per cxiuj fortoj; Dio, kiel mi ektimis, kiam mia
fratino duone malespera sed tamen kun tiel trankvila mieno
venis al mi renkonte kaj diris:
»Dank' al Dio, kara Sofio, ke vi estas cxi tie. Hodiaux en la
nokto li fartis tiel malbone, ke mi pensis, ke li ne gxisvivos
la hodiauxan tagon. Restu hodiaux cxe ni; cxar se li denove
fartos tiel, li mortos en cxi tiu nokto. Iru tamen al li, kion
li faras«. Mi penis ekregi min kaj iris al lia lito. Ekvidinte
min li ekkriis:
»Ah bone, kara Sofio, ke vi estas cxi tie. Vi devas cxi tiun
nokton pasigi cxe ni; vi devas vidi min morti.«
Mi penis resti trankvila kaj senkredigi tion al li; sed li
respondis je cxio:
»Mi sentas jam morton sur la lango -- kaj kiu helpos poste
mian karan Konstancion, se vi ne restos cxi tie?«
»Sed, kara Mozart,« respondis mi, »mi devas iri ankoraux al
mia patrino kaj sciigi al sxi vian deziron, ke mi restu hodiaux
cxe vi -- sxi povus ja pensi, ke okazis al mi ia malfelicxo.«
»Jes, faru tiel,« diris Mozart, »sed revenu baldaux!«
Dio, kion mi sentis en tiu momento! La bedauxrinda fratino
eliris kun mi kaj pro Dio petis min, ke mi haltu en la parohxejo
cxe la sankta Petro kaj petu, ke iu el la pastroj kvazaux okaze
alvenu al ili.
Mi faris tiel, sed la pastro rifuzis kaj nur post longaj
klopodoj mi sukcesis konvinki lin, ke li iru --
Poste mi kuris al la patrino, kiu maltrankvile atendis min.
Estis jam mallume.
Sxi tre ektimis! Mi diris al sxi, ke sxi faros plej bone, se sxi
pasigos la nokton cxe la plej maljuna filino -- kaj sxi obeis.
Poste denove per cxiuj fortoj mi rapidis returne al mia
bedauxrinda fratino. Apud la lito de Mozart estis Süssmayer
(unu el la lernantoj de Mozart), sur la litotuko kusxis la
konata rekviemo kaj Mozart klarigis al Süssmayer, kiel li
deziras havi la rekviemon finita post sia morto. Plie ordonis
Mozart al sia edzino, ke sxi sekretigu lian morton gxis tiam,
kiam sxi estos sciiginta pri tio Albregtsberger-on, »cxar tiu
servo al li apartenas antaux Dio kaj mondo«.
La kuracisto Glosset estis longe sercxata kaj fine trovita
en la teatro. Sed li devis atendi, gxis la prezentado estos
finita; poste li alvenis kaj ordonis, ke oni cxirkauxvolvu la
febre varman kapon de Mozart per malvarmaj cxirkauxvindoj, kiuj
tiel ekscitis lin, ke li sveninte ne rekonsciigxis plu, gxis li
mortis.
Lastafoje li volis ankoraux imiti per la busxo la tamburojn en
sia rekviemo; mi auxdas tion gxis hodiaux...
Poste venis Müller el la artista kabineto kaj enpresis en
gipson lian palan, malvivan vizagxon.
Lia fidela edzino treege suferis. Sxi jxetis sin sur la genuojn
kaj petis cxiopovan Dion pri la helpo. Kvankam mi insiste petis
sxin, mi ne povis disigi sxin de li.
Sxia doloro estis ankoraux pli grandigita dum la sekvanta tago,
cxar la homoj amase preterirantaj lauxte ploris kaj kriis pro
li.
Dum mia tuta vivo mi ne vidis Mozart-on incitita, des malpli
kolera.«"
Cxi tie finas la simpla, karakteriza letero, kvankam skribita de
plumo primitiva kaj enhavanta en la originalo aron da sintaksaj,
gramatikaj kaj ortografiaj eraroj, sed tamen pro sia simpleco
pli kara, pli elokventa.
Pli kredindaj dokumentoj pri la lastaj momentoj de Mozart ne
ekzistas.