Doordat ik mij bij mijne studie in de Engelsche Taal en Letterkunde
meer in het bijzonder had beziggehouden met de studie der Arthur-sagen
en dus wist, hoe uitgebreid het veld daarvan is, heb ik niet dan met
eenige aarzeling de bewerking van eenige dier sagen voor de pers op
mij genomen.
Het was inderdaad niet gemakkelijk om uit het groote aantal
Arthur-sagen, welke verspreid zijn over de letterkunde van bijkans
gansch Europa, eene geschikte keuze te doen. Of ik hierin geslaagd
ben met de tien verhalen, welke in de volgende bladzijden zijn
opgenomen--de toekomst zal het leeren!
Het ligt voor de hand, dat ik door mijne reeds genoemde studie gedreven
werd om mij, wat de keuze der sagen betreft, het eerst te wenden tot
de Engelsche letterkunde; het meerendeel mijner verhalen is dan ook
hieraan ontleend.
Een tweetal sagen: de sage van den Leeuwenridder en die van Erec en
Enide hebben elk als bron een gedicht van Chrétien de Troies, den
Franschen hofdichter uit de 12e eeuw, wiens groote verdiensten voor
de ontwikkeling der Arthur-sagen nauwelijks kunnen worden overschat
en op wiens werken ik nog meermalen hoop terug te komen.
De Tristan-sage mag beschouwd worden te behooren tot de
wereld-literatuur, aangezien dichters van alle tijden en van alle
volken haar tot onderwerp van hunne werken hebben gekozen.
De Parcival- en Graal-sagen vonden hare hoogste volmaking in het
Middel-Hoogduitsche gedicht van Wolfram von Eschenbach, hetwelk ik
daarom in mijn verhaal gevolgd heb.
Ik heb mij, wat betreft deze beide verhalen, van eene opname in mijn
bundel niet laten weerhouden door het feit, dat zij reeds in andere
sagenbundels zijn verschenen. [1] Beide behooren tot den Arthur-cyclus;
de naam van Tristan wordt reeds in de oudste documenten verbonden met
dien van Koning Arthur [2] en het verhaal van zijne liefde voor de
schoone Isolde moet dus zeer zeker beschouwd worden als behoorende tot
de Arthur-sagen. Wat het Graal-verhaal betreft, deze zeer bijzondere
sage houdt zulk een nauw verband met de lotgevallen van de ridders
der Tafel-Ronde en heeft bovendien zulk een grooten invloed gehad op
het wezen der Arthur-legenden, dat men haar in eene verzameling als
deze moeilijk zou kunnen missen.
Het eerste en het laatste der opgenomen verhalen, waarin eene
beschrijving wordt gegeven van Arthur's Komst en Arthur's Dood,
bevatten de oudste overleveringen aangaande dezen held; die
overleveringen zijn van zuiver Britschen oorsprong. De andere verhalen,
mogen zij al door mij aan de Engelsche letterkunde zijn ontleend,
zijn toch steeds in hunnen oorspronkelijken vorm terug te voeren tot
oud-Fransche dicht- of prozawerken.
In deze tien verhalen hoop ik in hoofdtrekken een beeld te hebben
gegeven van de Arthur-sagen, zooals deze zich in de 12e en 13e eeuw
verspreidden over de letterkunde van Europa. Het kan uiteraard slechts
een zeer gebrekkig beeld zijn, want het aantal sagen, dat zich in
den loop dezer eeuwen rond den eigenlijken kern ontwikkeld heeft,
is inderdaad verbazingwekkend; het bestek dezer uitgave maakte echter
eene beperkte keuze noodzakelijk.
In verband hiermede moet ik met een enkel woord mijn leedwezen betuigen
over het feit, dat ik uit de Middel-Nederlandsche letterkunde,
welke toch ook verscheidene Arthur-sagen bevat, geen enkel verhaal
heb overgenomen.
Niet gaarne zou ik den schijn op mij laden, als keurde ik de
letterkunde van mijn eigen land minder aandacht waardig dan die van
andere landen. Waar echter na de Britsche Arthur-sagen de oud-Fransche
ridderromans door hunne grootere oorspronkelijkheid mij vóór alles
de vermelding waard schenen, zoo moge gebrek aan plaats-ruimte als
mijne verontschuldiging dienen, dat ik geen gelegenheid had, ook een
der Middel-Nederlandsche Arthur-romans in mijn bundel op te nemen.
Het zij mij echter vergund, hier een kort overzicht te geven van de
meest belangrijke der Arthur-verhalen van Nederlandschen bodem.
Op enkele uitzonderingen na zijn het vertalingen en min of meer
getrouwe navolgingen van Fransche romans, welke door Vlaanderen
en Brabant ons land waren binnengekomen. Immers aan het hof van
Vlaanderen, onder de hooge bescherming der kunstlievende Vlaamsche
graven en gravinnen, kwam de Fransche dichtkunst tot ongekenden bloei
en hier ontstonden ook de beste ridderromans uit die dagen.
Geen wonder, dat deze verhalen ook spoedig doordrongen tot in ons land,
waar zij een dankbaar onthaal vonden, al was de geest, die eruit sprak,
geheel vreemd aan den volksaard hier te lande.
Het meerendeel der Middel-Nederlandsche Arthur-sagen is tot ons
gekomen in de groote Lancelot-compilatie: eene verzameling sagen,
welke in het begin der 14e eeuw werd bijeengebracht door Lodewijk van
Velthem. Het werk omvat drie deelen: 1º een zeer uitgebreid berijmd
verslag van de avonturen van Lancelot, welk verslag helaas slechts
gedeeltelijk tot ons is gekomen, 2º de Graalqueste en 3º Artur's
Dood. Verder komen in deze compilatie voor: een roman over Percevael,
[3] waarvan slechts een duizendtal versregels bewaard zijn gebleven,
een Walewein-boek, een roman "van den Ridder metter Mouwen", en een
"van de Wrake van Ragisel" benevens nog enkele andere. Deze verhalen,
oorspronkelijk onafhankelijk van elkander, werden door Velthem
door zijn Lancelot-roman heengevlochten, de onderlinge samenhang is
echter zeer gebrekkig. Bijzondere vermelding onder deze toegevoegde
romans verdient het verhaal van Ferguut, den eenvoudigen boerenzoon,
die door zijne liefde voor de schoone Galiene zich ontwikkelt tot
een volmaakt ridder. Deze roman is in zijn geheel bewaard gebleven,
het is eene bewerking, waarschijnlijk door twee dichters, van den
Franschen roman Fergus.
Ook vinden wij in de Lancelot-compilatie den roman van Moriaen, die
te meer onze belangstelling vraagt, omdat hiervan geen bron bestaat
en wij hem dus als een oorspronkelijk werk mogen beschouwen. Dit is
ook het geval met den roman van Walewein, die geschreven werd in de
13e eeuw door de dichters Penning en Vostaert.
Jacob van Maerlant (± 1235-± 1290), de beroemde Vlaamsche dichter
en schrijver, wijdde in de eerste periode van zijn werktijd zijne
volle aandacht aan den ridderroman. Hij vervaardigde bewerkingen
van de romans van Merlijn, den Graal en van Torec, alle tusschen de
jaren 1257-1264.
"De Historie van den Grale" en "Merlijns Boeck" vormen te zamen de
vertaling van een Franschen proza-roman van Robert de Borron. In 1326
voltooide Lodewijk van Velthem "het boek van Koning Artur", dat zich
bij Maerlant's "Merlijn" aansluit en de vertaling is van een Fransch
"Livre du Roi Artus."
Van den roman van Torec, die opgenomen werd in de Lancelot-compilatie,
is tot nu toe geen Fransch origineel gevonden, dus is deze
waarschijnlijk als eene oorspronkelijke schepping van Maerlant te
beschouwen.
Behalve bovengenoemde ridderromans, welke althans gedeeltelijk nog
in wezen zijn, moeten er nog vele andere hier te lande bekend zijn
geweest. Zoo maakt Maerlant in zijne verschillende werken melding
van de volgende verhalen: "Tristan en Isoude", "Octaviaan", "Madocs
Droom" en "Amadas en Ydoine", van deze zijn echter geen Nederlandsche
bewerkingen bewaard gebleven.
Na deze korte uitweiding op het gebied der letterkunde van ons eigen
land keeren wij terug naar de sagen in dezen bundel.
In de inleidingen, welke daaraan voorafgaan, heb ik getracht,
een kort overzicht te geven van het ontstaan en de ontwikkeling der
verschillende verhalen. Deze inleidingen maken _allerminst_ aanspraak
op wetenschappelijke waarde en volledigheid; zij hebben slechts ten
doel om hem of haar, die iets naders omtrent het wezen der sage wil
weten, eenigszins in zijn pogen daartoe van dienst te zijn en den
belangstellenden lezer enkele werken aan de hand te doen, waarin hij
zijne weetgierigheid kan bevredigen. Daar ik in deze inleidingen
elke sage afzonderlijk besproken heb, wil ik hier nog slechts het
een en ander zeggen over het ontstaan en den ontwikkelingsgang der
Arthur-sage in het algemeen. Ook dit kan niet meer zijn dan eene
vluchtige schets; eene eenigszins volledige beschouwing over dit zeer
uitgebreide onderwerp zou buiten het kader dezer inleiding vallen en
is trouwens in verschillende handboeken voor een ieder, die er belang
in stelt, te lezen. Ik zal dus kort zijn.
Wie was Koning Arthur? Wanneer en waar heeft hij geleefd? Ziedaar
twee vragen, waarmede geleerden van alle tijden zich hebben bezig
gehouden en tot welker beantwoording zij hebben trachten te geraken
door een nauwkeurig onderzoek van alle beschikbare documenten, welke
eenig licht zouden kunnen werpen in het duister dat dit vraagstuk
omgeeft. En toch--ondanks al hun pogen--zijn zij slechts gedeeltelijk
geslaagd. De gestalte van Koning Arthur blijft gehuld in een waas van
geheimzinnigheid, waardoor het ons slechts nu en dan vergund wordt
een blik te slaan op zijne werkelijke persoonlijkheid.
Voor de weinige op historie berustende overleveringen van onzen held
moeten wij ons wenden tot Wales, het land, waarheen de oudste bewoners
van Brittannië, de Britten, een Keltische volksstam, de wijk namen voor
de Germaansche overweldigers, die in de 5e en 6e eeuw hun land kwamen
binnenvallen. Wij vinden den naam van Arthur het eerst vermeld in de
"Historia Brittonum", waarvan de schrijver: Nennius of Nynniaw genaamd,
afkomstig was uit Wales en geleefd moet hebben omstreeks het jaar 800.
Zijn werk kan in twee deelen gesplitst worden; in het eerste,
quasi-historische deel, geeft hij eene vluchtige schets van de
geschiedenis van Brittannië van de oudste tijden af tot de achtste
eeuw toe; het tweede deel is van meer romantischen aard.
De rang, welken Arthur volgens dit werk bekleedde, was niet
die van koning, maar van "dux bellorum". Dit was een militaire
titel, waarschijnlijk afkomstig uit den tijd der Romeinsche
overheersching. Als "dux bellorum" moet Arthur in de 5e eeuw de
Britten hebben aangevoerd in niet minder dan twaalf veldslagen tegen
de Saksen, waarvan er twee beroemd zijn geworden in de Arthuriaansche
letterkunde. Dit zijn: de veldslag bij het slot Guinnion, waarin Arthur
het beeld der Heilige Maagd op zijne schouders droeg, welk feit kan
beschouwd worden als de eerste aanwijzing van zijne verheerlijking
als held der Christenheid en de slag bij den berg Badon--Mons
Badonis--waarvan vermeld wordt, dat Arthur bij die gelegenheid
eigenhandig negen honderd en zestig vijanden doodde. Hierin zien wij
de eerste kenteekenen van de neiging om onzen held te begiftigen met
wonderbaarlijke kracht en dapperheid.
Wij zien dus, dat volgens het werk van Nennius Arthur een soort
legeraanvoerder geweest moet zijn. Wanneer wij hem nu in de oude
verhalen van Wales bekleed zien met den rang van "imperator", moeten
wij dit hieraan toeschrijven, dat, toen de Romeinsche keizer ophield
macht te bezitten over Brittannië [4], het volk als vanzelfsprekend
zijn titel overdroeg op den militairen bevelhebber, wiens ambt door
de Romeinen was ingesteld.
Van den aanvang af schijnt Arthur's naam verbonden te zijn geweest
met het begrip van het wonderlijke en bovennatuurlijke. Lezen
wij reeds in het eerste deel van het werk van Nennius over zijne
schitterende wapenfeiten, welke getuigenis afleggen van zijn
bovenmenschelijken moed, in het tweede deel, dat de z. g. "Mirabilia"
bevat, (d. w. z. zekere natuurwonderen en andere merkwaardigheden,
welke in Brittannië waren voorgekomen en welke Nennius volgens zijn
zeggen beschreef, zooals anderen vóór hem gedaan hadden wordt de
romantische zijde van zijne persoonlijkheid nog meer naar voren
gebracht. Wij lezen hier van Arthur's hond: Cabal of Cavall, die
met zijne voorpooten een afdruk maakte in een hoop steenen, waarvan
sindsdien de bovenste steen nooit meer verwijderd kon worden. Waar
men hem ook heen droeg, steeds werd hij den volgenden morgen weer op
zijne oude plaats aangetroffen. Het maken van dien afdruk geschiedde,
toen Arthur met zijn hond op jacht was naar het wilde zwijn Troit of
Trwyth, waarvan ook in andere oude verhalen van Wales sprake is. [5]
Verder wordt ons in de "Mirabilia" verteld van het graf, dat Arthur
bouwde voor zijn zoon Amir, en dat voortdurend veranderde van vorm
en grootte.
Vreemd genoeg komt Arthur's naam niet voor in het oudste werk over
de Britsche geschiedenis: "De Excidio et Conquestu Brittanniae"
geschreven door een monnik: Gildas in de 6e eeuw. Wel noemt hij den
slag bij Mons Badonis, doch den naam van den held van dien slag
noemt hij niet. Wij kunnen dit misschien hieruit verklaren, dat
Gildas behoorde tot de Romeinsche partij en met minachting neerzag
op alles, wat Britsch was. Wij mogen dus niet van hem verwachten,
dat hij één der leiders der Britten in zijn werk zou prijzen. Om
soortgelijke redenen kan de naam van onzen held zijn weggelaten
uit de Angel-Saksische Kroniek, welke ten tijde van Koning Alfred
(871--901) begonnen werd en de geschiedenis van Brittannië geeft
vanaf de verovering door Julius Caesar (55 vóór Chr.) tot den dood
van koning Steven en de troonsbestijging van Hendrik II in 1154.
In eene andere kroniek, de "Annales Cambriae", welke in een handschrift
uit de 6e eeuw bewaard is gebleven, vinden wij daarentegen Arthur's
naam vermeld in verband met eenige veldslagen, waarin hij heeft
medegevochten. De slag van Mons Badonis wordt hierin genoemd voor het
jaar 516, terwijl 537 wordt vermeld als zijnde het jaar, waarin de slag
bij Camlan geleverd werd: "in which Arthur and Medraut fell". Hier
vinden wij de eerste aanduiding van den beruchten veldslag, die door
latere schrijvers en dichters wordt beschreven als het rampzalig
einde van Arthur's roemrijk bestaan. [6]
Reeds zijn wij aan het einde gekomen van de korte reeks
der geschiedkundige overleveringen aangaande den persoon van
Arthur. Thans dient nog verklaard te worden, hoe het mogelijk is,
dat een legeraanvoerder van een klein en overwonnen volk in korten
tijd verheven werd tot koning in het rijk der romantiek, tot vorst
over een schitterend hof en tot heer en meester over de beroemdste
ridders der Christenheid.
Een blik op de oude letterkunde van Wales toont ons, dat de schrijvers
van dat land niet zooveel aandacht aan onzen held hebben geschonken,
als men zou verwachten. Weliswaar komt hij voor in den reeds genoemden
"Mabinogion", maar slechts in vijf van de twaalf verhalen, welke in
de vertaling van Lady Guest zijn opgenomen. In de oudste gedichten
van Wales vinden wij slechts nu en dan melding van zijn naam en in
de Welsche "Triaden" [7], die volgens Sir John Rhys [8] de eerste
vermelding van Koning Arthur bevatten, zijn de toespelingen op hem,
hoewel zeer belangwekkend, tamelijk vaag. Wij lezen hierin van
Arthur's veldtocht tegen de Romeinen, van Modred's verraad, van den
slag bij Camlan, van Arthur's dood en--dit is zeer belangrijk--van
zijne begrafenis in een paleis op het eiland Avallach. [9]
In eene andere Triade vinden wij den naam van onzen held in verband
gebracht met de drie beroemde zwijnenhoeders van het land. Een hunner
is Drystan, zoon van Tallwch, die de zwijnen hoedt van March, zoon
van Meirchion, terwijl de eigenlijke hoeder eene boodschap voor hem
overbrengt naar Essylt. In zijne afwezigheid komen Koning Arthur en
zijne ridders en pogen Drystan één zijner dieren afhandig te maken,
hetgeen hun echter niet gelukt. Drystan is natuurlijk niemand anders
dan Tristan en Essylt is Isolde, de vrouw van zijn oom, koning Mark
van Cornwall.
Men ziet hieruit, hoe reeds in de oudste overleveringen de naam van
Tristan met dien van Arthur verbonden is.
Al deze vermeldingen wijzen op oude overleveringen betreffende den
persoon van Arthur, welke overleveringen niet altijd begrijpelijk
waren voor de middeleeuwsche schrijvers en daardoor vaak op verwarde
wijze door hen werden weergegeven. Het bestaan van die overleveringen
moeten wij in het oog houden, wanneer wij straks willen verklaren, hoe
de verhalen omtrent onzen held plotseling zóó zeer uitgebreid werden,
dat zij tenslotte als een der groote middeleeuwsche sagenkringen
moeten worden beschouwd.
Het mag betwijfeld worden of zij ooit tot dezen ongekenden bloei
geraakt zouden zijn, als hieraan niet de stoot was gegeven door het
werk van Geoffrey of Monmouth, die ons omstreeks het jaar 1139 in zijn:
"Historia Regum Brittanniae" het eerste volledige verslag gaf van de
Arthur-geschiedenis [10]. Het vraagstuk van Geoffrey's bronnen is nog
steeds onopgelost; of hij ooit het "most ancient book in the British
language" gebruikte, waarover hij in zijne opdracht aan Robert, graaf
van Gloucester, spreekt en hetwelk hij voorgeeft ter vertaling in
het Latijn te hebben ontvangen van een zekeren Walter, aartsdeken van
Oxford, blijft altijd een punt van twijfel uitmaken. Hoe dit ook zij,
zooveel is zeker, dat de schrijver door eene handige samensmelting van
geschiedkundige--of quasi-geschiedkundige--en romantische bestanddeelen
erin geslaagd is om Koning Arthur eene plaats te verzekeren onder de
meest beminde helden van zijn tijd [11]. Het boek had een zeer groot
succes, ondanks de verwijten van kroniekschrijvers als William of
Newburgh, die het eene schandelijke bedriegerij noemde. Het succes
blijkt wel het best uit de vele vertalingen en navolgingen. Zoo werd
het werk korten tijd vóór den dood des schrijvers overgebracht in
Anglo-Normandische verzen door een zekeren Geoffrey Gaimar, wiens
gedicht echter in zijn oorspronkelijken vorm verloren is geraakt.
Verder werd zijn werk tot grondslag genomen door den Normandischen
dichter Wace, die in 1155 zijn gedicht "Brut" voltooide, waarin wij
de gebeurtenissen uit de "Historia" vermeld zien, met bijvoeging van
vele Bretonsche legenden en nieuwe gebeurtenissen in het leven van
onzen held.
Zoo wordt ons aangaande het sterven van Koning Arthur medegedeeld:
niet alleen, dat hij--zooals wij reeds in de "Historia" lazen--naar
het eiland Avalon werd gevoerd om aldaar genezing te vinden voor
zijne wonden, maar dat hij eens vandaar zou wederkeeren, ten einde de
heerschappij over de Britten opnieuw te aanvaarden. Dit vertrouwen in
Arthur's onsterfelijkheid en terugkeer, de z. g. "hope of Britain",
vinden wij in de latere geschriften over onzen held steeds weer
uitgedrukt, maar Wace is de eerste geweest om ervan te gewagen.
Ook spreekt Wace in zijn "Brut" het eerst over de Ronde Tafel, welke
zulk eene belangrijke rol vervult in de latere Arthur-verhalen. Hij
doet dit in de volgende woorden:
"Por les nobles barons qu'il ot,
Dont cascuns mieldre estre quidot.....
Fist Artus la roonde table,
Dont Breton dient mainte fable:
Ilve seeient li vassal
Tuit chevalment et tuit ingal." [12]
In hedendaagsch Fransch overgezet luiden deze regels ongeveer als
volgt:
Pour les nobles barons qu'il avait
Dont chacun voulait être meilleur _(que l'autre)_
Arthur faisait la ronde table
Dont les Bretons racontent beaucoup de fables.
Là s'asseyaient les vassaux,
Tous vaillants et tous égals.
Deze regels bewijzen, dat men in het midden der 12e eeuw, behalve
het werk van Geoffrey, in het verfranschte Engeland en in Normandië
nog eene menigte andere verhalen kende over Arthur en zijne ridders.
In de eerste jaren der volgende eeuw werden de werken van Geoffrey
en van Wace voor de Engelsch-sprekende bevolking van Brittannië
toegankelijk gemaakt door de vertaling van Layamon, een Engelsch
priester uit Worcestershire. In zijn allitereerend gedicht: "Brut"
treffen wij een aantal Welsche legenden aan, welke Wace niet kende. Het
werk van Layamon geeft uiting aan de vaderlandslievende gevoelens
van den schrijver en heeft ten doel om de "noble deeds of England"
te verheerlijken en Arthur, den grooten Christenkoning van Engeland,
als het ware tot zijn land en volk terug te doen keeren.
In het z. g. Fransche tijdperk der Arthur-sagen wordt de kleine groep
van Arthur en zijne twee of drie getrouwe trawanten uit de oude,
Keltische overleveringen: Key, Bedivere en Walewein, uitgebreid
tot een schitterenden hofkring, waarvan deel uitmaken ridders als
Lanceloet, Tristan en Parcival, wier daden zelfs die van hun koning
in dapperheid overtreffen.
Op de wijze, waarop de Arthur-sagen in handen der Fransche dichters
zijn gekomen, kom ik later nog met een enkel woord terug [13].
Die Fransche dichters nu, met aan het hoofd de beroemde hofdichter
Chrétien de Troies [14], hebben aan den Arthur-cyclus den vorm
gegeven, waaronder wij hem thans kennen en bewonderen. Zij hebben
er aan toegevoegd de sagen van Lanceloet, van Tristan en Isolde,
van den Heiligen Graal enz. enz. Dit viel hun des te gemakkelijker,
omdat Arthur's koninkrijk, ergens in het verre Westen gelegen, allengs
zijne vaste grenzen verloren had en deze onbegrensdheid het mogelijk
maakte, dat ridders uit de verste streken van het rijk der mythe zich
onder Arthur's vanen schaarden.
Wij moeten twee tijdperken onderscheiden in de behandeling van het
Arthuriaansche thema in Frankrijk. Het eerste: dat der romans in
versmaat, valt in de tweede helft der 12e eeuw, het tweede: dat der
proza-romans, in de eerste helft der 13e eeuw.
In Engeland werden in de 13e en 14e eeuw eveneens romantische
gedichten over onzen held en zijne ridders geschreven; met eene enkele
uitzondering [15] staan deze echter verre ten achter bij de Fransche
gedichten in letterkundige beteekenis en dichterlijke schoonheid.
Wij moeten hierbij echter niet vergeten, dat de kring van lezers,
waarvoor deze Engelsche romans geschreven werden, tot de volksklasse
behoorde, daar Fransch in die dagen de taal was van het hof en de
hoogere kringen.
Ook in Duitschland vonden de romantische gedichten grooten bijval en
navolging. Over enkele dier gedichten hoop ik later te spreken [16].
Zoo groeide en bloeide de Arthur-cyclus in de Middeleeuwen, tot wij
hem mogen beschouwen als de meest populaire der drie groote kringen
[17] van ridderromans uit die dagen.
Waaraan moeten wij die voorkeur van het Middeleeuwsche publiek voor
de verhalen der Tafel Ronde toeschrijven?
M. W. Maccallum in zijn werk, getiteld: "Tennyson's Idylls of the
King and Arthurian Story from the XVIth Century", Glasgow, 1894,
vindt er eene verklaring voor. De ridderschap, zoo zegt hij, trachtte
eene overbrugging te vinden voor de tegenovergestelde machten in de
Middeleeuwen: de kerkelijk-godsdienstige denkbeelden der geestelijkheid
en het ruwe leven der leeken. Toen de nieuwe leerstellingen der kerk de
hoogere klassen der Middeleeuwsche samenleving begonnen te beïnvloeden,
stelden deze zich niet langer tevreden met het vrije, bandelooze leven,
dat zij tot hiertoe geleid hadden. Hoe konden zij, die hunne eigen
meesters waren, die elken wensch of begeerte, welke bij hen opkwam,
terstond zochten te bevredigen, die leefden in zorgelooze weelde, hoe
konden zij een dergelijk bestaan vereenigen met de drie geloften van
gehoorzaamheid, kuischheid en armoede, waartoe de kerk hen wenschte
te verbinden? Toen was het, zegt Maccallum, dat de grondslagen werden
gelegd voor het rijk der ridderschap. Al bestond dit rijk meer in de
harten en de verbeelding der menschen dan in de werkelijkheid, toch is
de ridderlijkheid in den loop der eeuwen nooit geheel ten onder gegaan.
De ridder vormde in de Middeleeuwen als het ware de schakel tusschen
den monnik, die zijn leven doorbracht in strenge afzondering van de
wereld en den gewonen leek. De invloed der kerk was reeds te bespeuren
bij den aanvang van de loopbaan des jongen ridders. Ook hij werd
gebonden door drie geloften, weliswaar niet door de strenge geloften
van armoede, kuischheid en gehoorzaamheid, maar door die van mildheid,
hoffelijkheid en eerbaarheid.
Toch blijft hij een man van de wereld in den volsten zin des woords en
talloos zijn dan ook de beschrijvingen van vroolijke feestgelagen, van
zang en dans en schitterende hoffeesten, welke wij in de ridderromans
aantreffen.
Om nu de voorkeur van het Middeleeuwsche publiek voor de Arthur-sagen
te verklaren, toont de schrijver aan, hoe van de drie groote kringen
van ridder-romans in dien van Karel den Grooten het kerkelijke
bestanddeel de overhand heeft. De romans van Alexander daarentegen,
hoezeer zij ook getuigenis afleggen van de groote bekoring, welke de
glans en pracht van het Oosten steeds voor de Westersche volkeren
bezeten heeft, bevatten te weinig dieperen zin om op den duur te
kunnen boeien.
In de Arthur-romans, zoo besluit Maccallum zijn betoog, worden de
beide stroomingen vereenigd tot een harmonisch geheel.
Koning Arthur, wiens wonderbaarlijke heldendaden, beschreven in de
gloeiende bewoordingen der oude Keltische verhalen, hem bij uitstek
geschikt maakten om als held te worden vereerd, voldeed door zijn
strijden voor het Christelijk geloof aan de eischen van hen, die vóór
alles eene godsdienstige strekking zochten in de oude verhalen.
Het einde der 15e eeuw bracht het einde der Middeleeuwen en het verval
der ridderschap.
Twee gebeurtenissen, hoe weinig zij ook op het eerste gezicht
verband houden met het bestaan der ridderlijke samenleving, maakten
er plotseling een einde aan. Ik doel hier op de uitvinding van het
buskruit en die der boekdrukkunst. De eerste maakte het beeld van
den ridder, die zich roem verwierf in den strijd met zijn lans
en schild, tot eene onmogelijkheid. De tweede, welke eene snel
toenemende bekendheid van andere landen en volkeren met zich mede
bracht, doodde de illusie van de onbekende, gevaarvolle landstreken,
waarin de ridder zich waagde, zoodra hij buiten de naaste omgeving
van het kasteel was gekomen.
Nieuwe onderwerpen begonnen de menschen te boeien; de vele ontdekkingen
en uitvindingen eischten al hunne aandacht op en het gevolg was,
dat de algemeene belangstelling voor de romantische verhalen uit den
riddertijd begon te verflauwen.
Op het oogenblik zelve, dat de oude verhalen van koning Arthur in de
vergetelheid dreigden te geraken, werden zij, wat Engeland betrof,
van den ondergang gered en neergelegd in een werk van blijvende waarde
en bekoring.
Een ieder, die zich met het bestudeeren der Arthur-sagen heeft
beziggehouden, zal begrijpen, dat ik hier doel op de "Morte d'Arthur",
het standaardwerk van Sir Thomas Malory.
Dit werk, dat geschreven werd omstreeks het midden der 15e eeuw
(1469), bevat eene verzameling Arthur-sagen, nagenoeg alle ontleend
aan de Fransche ridderromans [18] en naverteld op eene wijze, welke
ons thans nog evenzeer weet te bekoren als het publiek, waarvoor het
geschreven werd. Malory's boek zal altijd een der standaardwerken
blijven van de Arthuriaansche letterkunde en dichters, zooals Alfred
Tennyson, musici, schilders en geleerden op het gebied der folk-lore
hebben door alle tijden heen steeds daaruit hunne kennis geput.
Vanaf het einde der 15e eeuw komen, zooals hierboven reeds werd
aangeduid, andere onderwerpen de aandacht der schrijvers en dichters
opeischen. Gedurende de volgende drie eeuwen hooren wij weinig over
Koning Arthur en zijne ridders, hoewel het feit, dat, om bij Engeland
te blijven, dichters als Spenser, Milton en Dryden het onderwerp
hunne aandacht waardig keurden, als een bewijs mag dienen, dat de
belangstelling voor de oude sagen niet geheel verdwenen was.
In de 19e eeuw valt eene opleving van de waardeering voor de
Arthur-legenden waar te nemen.
De romantiek had eene algemeene belangstelling voor de Middeleeuwen
wakker gemaakt en zoo kwamen ook de oude ridderverhalen weer voor
het voetlicht.
Niet alleen, dat geleerden van alle landen zich beijverden om de
oude gedichten door critische uitgaven en verklarende aanteekeningen
genietbaar te maken voor hen, die met de oude taal onbekend waren,
niet alleen, dat er eene gansche letterkunde ontstond van belangrijke
studies en beschouwingen over die sagen, ook de dichters van alle
landen namen de oude verhalen ter hand en verwerkten ze in hunne
verzen.
In de inleidingen tot de verschillende sagen zal ik gelegenheid hebben
op de namen van die dichters en schrijvers terug te komen, ik zal
ze hier dus niet noemen. Zij allen bewijzen, dat de belangstelling
voor de verhalen der Tafel Ronde thans bijkans even levendig is,
als toen de Middeleeuwsche dichter Jean Bodel uitriep:
"Li Conte de Bretaingne sont si vain et plaisant!"
Moge de volgende bladzijden er toe bijdragen om die belangstelling
gaande te houden.
Houten, (U.), 1920. N. M.--d. F.