μη εκληφθή ως υπόκρισις, είνε χαρακτηριστικώτατον του διπλωμάτου
γνώρισμα, και συνδέεται προς την τέχνην της αποφυγής αμέσων
ερωτήσεων και την δεξιότητα περί τας αιφνιδίους μεταλλαγάς
θέματος ομιλίας, ήν τα μέγιστα κατείχεν ο Κυβερνήτης. Συνέβαινεν
όμως, εννοείται, πολλάκις, η θερμή φύσις του ανδρός της
μεσημβρίας να θραύη τα δεσμά της υποκρίσεως, και να αισθάνηται ο
Καποδίστριας, κατά τους τελευταίους ιδίως καιρούς βαρείας
μερίμνης και πάλης, την ανάγκην της ανυποκρίτου εκχύσεως των
αισθημάτων αυτού, έστω και κινδυνεύων να παράσχη λαβήν εις τους
εναντίους. Η αγανάκτησίς του επί τη «καταχρήσει του ονόματος της
πατρίδος υπό των εχθρών αυτού» ην τοσούτον ισχυρά, ώστε
περιήγαγεν αυτόν να αναφωνήση μετ' εμπαθούς αγανακτήσεως: «Αν
συρφετός τις δοξομανών καταστρέφη υπό την σημαίαν ταύτην την
ευημερίαν εκατοντάδων χιλιάδων, και αφίνη αυτούς λιμοκτονούντας
δίκην επαιτών, Πατρίς είνε τούτο; Υπάρχει πατρίς, ναι! και υπέρ
αυτής προσήνεγκον αι ευγενέσταται καρδίαι τας μεγίστας των θυσιών
αλλ' η πατρίς αύτη πρέπει να είναι αλήθεια και όχι ψεύδος!»
Η φύσις είχε προικίσει αφθόνως τον κόμητα Καποδίστριαν διά της
πνευματικής εκείνης ευκινησίας και γοργότητος, ήτις ιδιάζει εις
πάντας τους νεωτέρους Έλληνας, και ουδείς ποτε δύναται ν' αρνηθή,
ότι έπραξε παν το κατ' αυτόν, όπως αναπτύξη τα δώρα ταύτα. Την
έλλειψιν μεγάλης παιδεύσεως κατώρθου να αναπληροί δι' ενδελεχούς
αναγνώσεως και ασυνήθους μνήμης, ήτις είχε πρόχειρον πάντοτε
λόγιόν τι εκ τε των αρχαίων και νεωτέρων χρόνων. Έγραφε μεν
δυσκόλως την Ελληνικήν, αλλ' ελάλει αυτήν όμως ευχερώς και
ταχέως. Οσάκις εστερείτο επιχειρημάτων, κατέφευγεν εις αξιώματα,
πολλάκις δε του αισθήματος η θερμότης συνεκάλυπτε την έλλειψιν
πεποιθήσεως τουναντίον όμως κατείχε την υπέροχον εκείνην
κοινωνικήν ευστοχίαν και σύνεσιν, ήν παρέχει η εν αυλαίς
αναστροφή, το πανταχού σπάνιον προτέρημα του εν δέοντι σιγάν και
ακούειν, και προ παντός απίστευτον δεξιότητα να προσαρμόζη την
ομιλίαν αυτού προς τους ανθρώπους, λαλών μεν προς χωρικόν περί
του ποιμνίου του, προς ιερέα δε περί του λόγου του Θεού, προς
πεπαιδευμένον περί της κλασικής αρχαιότητος, και προς κυρίας περί
ποιήσεως.
Εν γένει εγνώριζεν ο Καποδίστριας να κολακεύη λεπτότατα την
κοινήν γνώμην. Εννοών δε, πόσον σπουδαίον είναι το εξωτερικόν του
άρχοντος, και ότι πολλάκις εν ευκαίρω σεβαστότερον είναι κοινόν
τι φόρεμα ή στολαί και παράσημα, εφαίνετο εν απλουστάτη ενδυμασία
περιπατών εν ταις οδοίς του Ναυπλίου, και μόνον αυτού κόσμημα
φέρων το κυανούν περιλαίμιον όπερ είχε κεντήσει αυτώ η κυρία
_Εϋνάρ_. Μόνον δε κατά την εν Πελοποννήσω οδοιπορίαν απεφάσισε να
φορέση στολήν, αφού συνεβούλευσε τούτο ο Κολοκοτρώνης, παρατηρών
αυτώ, ότι ο λαός εγονυπέτει ενώπιον του προηγουμένου ιππέως, όν
εξελάμβανεν ως Κυβερνήτην ένεκα της λαμπράς αυτού αναβολής. Εν
Ναυπλίω κατώκει πενιχρόν οικίσκον, σκοτεινήν έχοντα την αυλήν και
ξυλίνην την κλίμακα· ουδεμία δε ίστατο προ αυτού φρουρά ως αν η
αγάπη του λαού ην η καλλίστη προστασία του Κυβερνήτου. Το κύριον
κόσμημα της προς υποδοχήν αιθούσης του απετέλει ο ήλιος· κυκλικόν
τι δε ανάκλιντρον και έν γραφείον ήσαν τα μόνα της έπιπλα.
Ευχαρίστως ελάλει ο πρώην υπουργός του Αλεξάνδρου περί του λιτού
αυτού βίου. Πώς είναι δυνατόν έλεγε, να τραπώ εις την
πολυτέλειαν, όταν η Ελλάς καταστρέφεται σχεδόν εκ της παντελούς
της πενίας; Ούτω δε και η δίαιτα αυτού ην απλουστάτη. Ό,τι
απαύστως εφώνει προς τους Έλληνας: «_ταν σκάφαν σκάφαν, και ταν
μάζαν μάζαν_» εφαίνετο θέλων εις εαυτόν πρώτον να εφαρμόση. Εν
μέσω λαού ολιγαρκούς έζη και αυτός ολιγαρκέστατος, διά πολλής
έχων φροντίδος, πώς ν' αναπληρώση διά νηφαλιότητος και τακτικού
βίου τας αδυναμίας της κράσεως αυτού. Οι αναταμόντες το πτώμα
αυτού ιατροί εύρον εν αυτώ πάντα τα προς βαθύ γήρας απαιτούμενα.
Ηδύνατο δε να είπη καυχώμενος ο Κυβερνήτης:
«Ουδέποτ' εν νεότητ' εις το αίμα μου
έμιξα πίνων πυρετού ερεθισμούς·
ουδέποτε μ' αναίσχυντον το μέτωπον
εδίωξα την νόσον κ' εξασθένωσιν.
Ούτω το γήρας είναι δι' εμέ χειμών
δροσώδης, αναψύχων, όχι παγερός».
Και αυτοί οι αδιαλλακτότατοι των πολεμίων αυτού δεν ετόλμων να
προσβάλωσι την καθαρότητα ταύτην του ιδιωτικού βίου. Μετά της
απλότητος δε και νηφαλιότητος του ανδρός συνεδέετο το φειδωλόν
εκείνο και οικονόμον πνεύμα, όπερ πρωιμώτατα ήδη διεβόησαν ως
φιλαργυρίαν οι εχθροί του. Αλλ' η φειδωλία του κόμητος δεν ήτο
κενή μόνον και εγωιστική. Εδείκνυτο πάντοτε συμπαθής προς τους
χρείαν έχοντας, οικτίρμων δε πολλάκις μέχρις αδυναμίας, ώστε να
βοηθή και τους αναξίους συνδρομής. Τουναντίον δε μετά πολλής
ευστοχίας επεχείρει την εκπλήρωσιν των δημοσίων και πατριωτικών
σκοπών. Χαρμόσυνον προυξένησεν έκπληξιν, ότι απεποιήθη την
ψηφισθείσαν αυτώ υπό της εθνικής συνελεύσεως αντιμισθίαν, ότι δεν
εφείσθη της ιδίας αυτού περιουσίας, προκειμένου περί αγαθών και
πατριωτικών σκοπών, ότι ανέλαβε την ιδία δαπάνη εκπαίδευσιν νέων
απόρων Ελλήνων, και μετέσχεν εκ του γλίσχρου βαλαντίου του της
ελληνικής εθνικής τραπέζης και της εν Σύρω ασφαλιστικής εταιρίας.
Ως ποτε ο μέγιστος της αρχαιότητος πολιτικός, ηδύνατο ευθαρσώς να
προκαλέση τους εναντίους αυτού, αν ετόλμων να επιρρίψωσιν αυτώ το
εθνικώτατον πάντων των ελαττωμάτων, την του χρήματος κατάχρησιν.
Επιμελώς δ' απέφευγε να παράσχη τροφήν εις την υπόνοιαν, ότι
εκαρπούτο δήθεν την υψηλήν αυτού θέσιν, όπως εκμεταλλεύηται το
κράτος, και βαθύτατα ελύπει αυτόν η ιδιοτέλεια των επισήμων
Ελλήνων.
Από πρωίας μέχρις εσπέρας παρά το γραφείον αυτού καθήμενος,
αναίσθητος όλως εφαίνετο ο κόμης προς τας διασκεδάσεις, δι' ών
άλλος τις άρχων ήθελεν αρτύσει τους κόπους της αρχής. Αι σοβαραί
δημόσιαι ασχολήσεις του είχον αληθώς καταπνίξει το αίμα του και
τα πάθη του, ξένος δε και απρόσιτος ήτο προς πάσαν ηδονήν και
παρεκτροπήν.
Ενώ δε η απλότης και το άμωμον του ιδιωτικού αυτού βίου ήσαν
πρόσφοροι να γεννήσωσι τον προς τον Κυβερνήτην θαυμασμόν εν τε τη
Ελλάδι και τη αλλοδαπή, ηύξανεν έτι ούτος την αυτών εντύπωσιν,
συμμορφούμενος πιστώς προς τους τύπους της καθεστώσης θρησκείας,
ευλαβώς τα θρησκευτικά νόμιμα επιτελών και ενδελεχώς τούτο
επιδεικνύμενος. Και εν αυτή τη πολιτική ανεμίγνυε τύπους
θρησκευτικούς, η δε της θείας προνοίας επίκλησις είνε στερεότυπος
εν ταις επισήμοις αυτού επιστολαίς και ομιλίαις. Κατ' αυτά ήδη
της νεότητός του τα έτη συνέδεσαν λεπτοί, αλλ' ισχυροί δεσμοί τον
ευσεβή άνδρα και τον πολιτικόν. Η προς την γαλλικήν επανάστασιν
διάστασις, ήν πανταχού εκήρυσσεν ο Κυβερνήτης, ήν προ παντός
διάστασις προς τας αντιθρησκευτικάς ιδέας του 1789. Ούτω δε ο
Καποδίστριας είνε είς των εξοχωτάτων πολιτικών ανδρών, οίτινες εν
πάση σχεδόν Ευρωπαϊκή αυλή διεκρίθησαν από της παλινορθώσεως διά
της εκκλησιαστικής τάσεως του πνεύματός των. Εις την
εκκλησιαστικοπολιτικήν ταύτην διάθεσιν περιέβαλεν αίγλην
επιχάριτος αλλά σκοτεινής και ασαφούς θρησκομανίας η αναστροφή
του κόμητος προς την κυρίαν _Κρύδενερ_, περί ής είπομεν, τον
_Βάδερ_ γερμανόν θεόσοφον και τον αυτοκράτορα _Αλέξανδρον_.
Βραδύτερον δε προσετέθη και η επίδρασις της αυστηράς αλλά
ψευδευλαβούς κοινωνίας εν Γενεύη. Ούτω παραδοξότατα συνεφύρθησαν
εις έν τα διάφορα στοιχεία: πολιτική, μυστικισμός, καλβινιστική
και ανατολική προς τους τύπους ευλάβεια. Όπως δήποτε όμως και αν
κρίνη τις περί του κράματος τούτου, αναντίρρητον είνε, ότι η
ευλάβεια, ή τουλάχιστον η αυστηρά εκπλήρωσις των θρησκευτικών
καθηκόντων, ήν σπουδαιότατον απαιτούμενον δι' άνδρα θέλοντα να
κυβερνήση το ελληνικόν έθνος. Καθότι, πλην της γλώσσης και των
δημοτικών θεσμών των Ελλήνων, ο κλήρος υπήρξεν η συντηρητική
δύναμις, ήτις επί μακραίωνα δουλείαν προυφύλαξε τους Έλληνας από
της διασπάσεως και του ολέθρου.
Ο Καποδίστριας ην βεβαίως κοινωνικός ανήρ ευαρεστότατος ` τους
τρόπους, πνευματώδης και προσηνής, προσωπικώς άμωμος, απλούς δε
και νηφάλιος την δίαιταν, και άψογος τον βίον· ην δε, προς
τούτοις, ακάματος εργάτης και διπλωμάτης τέλειος. Εκ των δύο δε
κατηγοριών, εις άς διακρίνει τον διπλωματικόν κόσμον ο
αρχιγραμματεύς της γερμανικής αυτοκρατορίας, ήτοι της μεγάλης
ομάδος των «_θηρευόντων ύδνα και μεγαλοσταύρους_» και των ολίγων
διπλωματών, οίτινες διάθεσιν έχουσι να εργασθώσιν αληθώς υπέρ της
πολιτείας, και πιστώς τα εαυτών καθήκοντα εκπληρούντες «_τιμήν
αυτών λογίζονται να είναι τα μισητότατα πάντων πρόσωπα_», ο
Καποδίστριας δεν ανήκε βεβαίως εις τους πρώτους. Ειργάζετο
ακαμάτως, και ουδόλως εις υλικήν αμοιβήν αποβλέπων, ουδενός δε
υπελείπετο κατά την δεξιότητα και την γραφικήν ευχέρειαν. Αλαζών
τις φιλοδοξία, ήν ουδέποτε δύναται να εννοήση ο όχλος, κατείχε
και εζωογόνει αυτόν. Ηγάπα την πατρίδα αυτού· αν δ' εσφάλη κατά
την εκλογήν των μέσων, μομφής αξία είναι η κρίσις αυτού, ουχί δε
το φρόνημα.
Τοιαύτη τις είναι η του _Μένδελσον Βαλθόλδυ_, προς όν ο εν
Αθήναις διατρίβων κατά την μεταπολίτευσιν του 1862 Άγγλος
ιστορικός, αλλά μισέλλην Γεώργιος Φίνλαϋ είπε να μη γράψη πολλά
καλά περί Καποδιστρίου, κρίσις περί του Κυβερνήτου ως ατόμου.
Ο Κυβερνήτης έν, καθ' ημάς, διεπράξατο μέγιστον πάντων σφάλμα:
δεν είχεν άδικον να ερείδηται επί του λαού, αλλά δεν έπρεπε να
αφήση και τους διαπαιδαγωγήσαντας και ελευθερώσαντας αυτόν, ούτε
τους δυναμένους να παρεμβάλωσιν αυτώ προσκόμματα· διά της
γεννηθείσης αντιπολιτεύσεως, των φυγόντων εξ Ελλάδος φιλελλήνων
και των εν αυτή διπλωματικών πρακτόρων, ο Καποδίστριας απώλεσε
τας εν Ευρώπη συμπαθείας. Ως καλός διπλωμάτης ώφειλε να
επωφεληθεί μάλλον των ελαττωμάτων του ρωσικού κράτους, εν ώ
υπηρέτησεν ή να εξάψη και επαυξήση αυτά· διότι ουδέν είναι
ευκολώτερον του να αφοπλίζη τις τους αντιπάλους αυτού ενδίδων και
πείθων αυτούς διά των πραγμάτων, διεγείρων δε την φιλοτιμίαν
αυτών εις το ορθώς πράττειν, αν δε αποδειχθή εκ των πραγμάτων ότι
ούτοι έχουσι δίκαιον να ασπασθή την γνώμην αυτών.
Αλλ' ούτε ο Καποδίστριας ούτε ο Όθων ηθέλησαν να μεταχειρισθώσι
το όπλον τούτο, και αν ο Καποδίστριας συνεκάλει τον Απρίλιον του
1828 την Εθνοσυνέλευσιν, αν ο Όθων παρείχε Σύνταγμα ευθύς ως
υπεσχέθη, ούτε ο είς θα εδολοφονείτο, ούτε ο Όθων θα
εξεθρονίζετο.
Ο Καποδίστριας, άτε Κερκυραίος, οι δε Κερκυραίοι μόλις είχον
απαλλαχθή των Βενετών, ότε αυτός εσπούδαζεν εν Ιταλία, δεν
εγίνωσκε καλώς την Ελληνικήν: «_Ελάλει αλλά δεν έγραφεν
Ελληνιστί_», ως λέγει ο Σ. Τρικούπης εν τη _Ιστορία της
Επαναστάσεως_ και ως επιβεβαιοί και ο Νικόλαος Δραγούμης εν ταις
_Ιστορικαίς Αναμνήσεσι_: «Κατά τους γραμματικούς κανόνας δεν ήτο
πάντη άμεμπτος· ό,τι δε επεθύμει να γράψη έγραφεν αυτό γαλλιστί
και οι περί αυτόν μετέφραζον αυτό εις την ελληνικήν· και όμως
τοιούτος ων περί την ελληνικήν διέτριβε και περί τους αρχαίους
Έλληνας συγγραφείς και περί το αναφανέν τότε πρώτον, νυν δε
τοιαύτας λαβόν φάσεις _γλωσσικόν_ λεγόμενον _ζήτημα_ εν
Παρισίοις, ένθα πρωτηγωνίστουν ο Κοραής, ο Κοδρικάς, ο Οικονόμος,
ο Ρίζος Νερουλός, ο Νεόφυτος Βάμβας, ο Νεόφυτος Δούκας, ών ο μεν
Κοραής, ως γνωστόν υπερεμάχει της _καθομιλουμένης_, ο Κοδρικάς
της καθαρευούσης, ής χρήσις εγένετο εν τοις Πατριαρχικοίς
γραφείοις της Κωνσταντινουπόλεως και τοις ηγεμονικοίς γραφείοις
των ηγεμόνων Βλαχίας και Μολδαβίας, ο δε Δούκας της αρχαίας
ελληνικής γλώσσης, ήν αυτός έγραφεν απταίστως, ως έστιν ιδείν εν
ταις εκδόσεσι των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Πάντες ούτοι έσχον
και τους υπέρ και τους κατ' αυτών, εντεύθεν δ' εγεννήθησαν οι
λεγόμενοι Κοραϊσταί, αντικοραϊσταί και υπερκοραϊσταί. Κατά πάσαν
πιθανότητα, ως αναφέρει ο Θερειανός, εν τω _Αδαμαντίω Κοραή_, ο
Καποδίστριας έκλινε μάλλον προς τας θεωρίας του Παναγιώτου
Κοδρικά, μεθ' ού εν Παρισίοις διατρίβων έλαβε και συνέντευξιν,
καθ' ήν περί της γλώσσης ωμίλησαν, τούθ' όπερ βεβαίως πολύ
ελύπησε τον Κοραήν. Ο Καποδίστριας και ως ιατρός και ως
διπλωμάτης έγραψε διάφορα επί των θεμάτων τούτων έργα, ών τινα
μεν εξεδόθησαν, τινά δε ουχί. Εκ των έργων αυτού αναγράφομεν όσα
ηδυνήθημεν να περισυλλέξωμεν:
α') Αι Επιστολαί αυτού γαλλιστί το πρώτον εκδοθείσαι εν Γενεύη τω
1839 υπό Ε. A. Betant και είτα ελληνιστί εν Αθήνας εν τέσσαρσι
τόμοις τω 1841 υπό Μιχαήλ Γ. Σχινά.
β') Λόγος Επικήδειος εις τον ηγεμόνα Σπυρίδωνα Γεώργιον Θεοτόκην,
εν Κερκύρα 1883.
γ') Observations sur l' Etat actuel des îles Ioniennes.
δ') Saggi — sullo Stato de la medicina, chirurgia e farmacia del
Jonio (ιδέ Κατάλογον των Υπομνημάτων εις την Ιόνιον Ακαδημίαν από
του 1808 — 1812 υπό Ανδρέου Μουστοξύδου εν Πανδώρα τόμω Ζ' (1856)
σελ. 297.
ε') Μémoire sur Ali Pacha de Janina (ιδέ Vretos, Notice
Bibliographique Τόμ. Α', σελ. 18).
ς') Aperçu de ma carrière publique depuis 1798 jusqu' à 1822, St.
Ρétersbourg 1868.
ζ') Περί της αρχής των ατομικών διαφορών του οργανισμού
(ιταλιστί).
η') Επί τη περιπτώσει του τοκετού Ισραηλίτιδος γεννησάσης ομού 5
επταμηνιαία τέκνα (ιταλιστί).
θ') Rapport présenté à S. M. L' Empereur Alexandre par S. E. Mr
le Comte de Capodistrias sur les Etablissements de Mr de
Fellengerg à Hofwill en Octobre 1814 Paris και πλήθος άλλο
υπομνημάτων και εκθέσεων διπλωματικών, ών συλλογή επί ταυτώ δεν
εγένετο δυστυχώς μέχρι σήμερον.
Τοιαύτη ήτο, εν ολίγοις η βραχυχρόνιος διοίκησις της Ελλάδος υπό
του μεγίστου των του ΙΘ' αιώνος Ελλήνων ανδρών Ιωάννου Α.
Καποδιστρίου και τοιαύται αι αρεταί και τα μειονεκτήματα αυτού.
Νυν δ' ειπόντες και βραχέα τινά περί των πόρων, ούς ως κυβερνήτης
της Ελλάδος διέθηκεν υπέρ της αναπτύξεως και βελτιώσεως των κακώς
κειμένων, μετά τον οκταετή εκείνον και δεινόν αγώνα, σπεύδομεν να
συνεχίσωμεν την μετ' αυτόν ιστορίαν, την ιστορίαν της ελεεινής
αναρχίας, ήν άνδρες σπουδαρχίδαι παρεσκεύασαν, ως μη ώφελε, τη
μητρί Ελλάδι:
Το όλον των επί της τετραετούς σχεδόν διοικήσεως του Κυβερνήτου
σταλέντων αυτώ υπό των συμμάχων Δυνάμεων ποσών συνέκειτο:
Εκ της Γαλλίας . . . . . . . 3,500,000
» Ρωσίας . . . . . . . 3,500,000
» Αγγλίας . . . . . . . . 500,000
---------
7,500,000
Το όλον δε των εισπραχθέντων υπό του Κυβερνήτου χρημάτων έχει
ούτως:
Εκ της Εθνικής τραπέζης κεφάλαιον . . . . . .1,100,000
» χαρτονομισμάτων . . . . . . . . . . . . . 500,000
» του κέρδους των αργυρών και χρυσών
κοσμημάτων . . . . . 100,000
» διαφόρων κληροδοτημάτων και προσφορών . . . 600,000
» δανεισθέντων τω έθνει παρά του Κυβερνήτου. .800,000
» των προσόδων της χώρας . . . . . . . . . 14,000,000
----------
24,600,000 (96)
Διά του σχετικώς ελαχίστου τούτου χρηματικού ποσού διετήρησεν ο
Κυβερνήτης στρατόν εν καλή καταστάσει, ανερχόμενον εις 11,300
άνδρας και είκοσι δύο πλοία καλώς εξηρτισμένα και αξιωματικούς
καλώς μισθουμένους. Εάν δ' εις τα υπ' αυτού τελεσθέντα ανά την
Ελλάδα έργα απίδωμεν, τότε δικαίως θέλομεν αναφωνήσει ότι περί
Καποδιστρίου ήρμοζεν ό,τι έλεγε περί της αρχαίας Ελλάδος ο
διασημότατος Γερμανός καθηγητής _Κάρολος Φρειδερίκος Χέρμανν:
«_ότι ουδεμία πώποτε πολιτεία κατώρθωσε διά σμικρών πόρων μείζονα
ή όσα η αρχαία Ελλάς_» (97).
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ι'.
Τα μετά την δολοφονίαν. — Ενέργειαι των αντιπρέσβεων περί της
τηρήσεως της ησυχίας. — Άφιξις εκ Τριπόλεως του Κολοκοτρώνη. —
Άφιξις των αντιπροσώπων της εν Ύδρα αντιπολιτεύσεως αιτουμένης
αμνηστίαν. — Απόρριψις των προτάσεων των αντιπολιτευομένων υπό
της τριανδρίας. — Ο Γάλλος και εν μέρει ο Άγγλος αντιπρέσβυς
υποστηρίζουσι τους εν Ύδρα. — Παύσις του Γάλλου στρατηγού Ζεράρ.
— Αποστολή πλοίων προς υποταγήν των αντιπολιτευομένων νησιωτών. —
Επιστολή μετριόφρων του Ζαΐμη προς τον Κολοκοτρώνην περί
συνενώσεως του έθνους. — Αποτυχία της αποστολής. — Αμοιβαίαι
συκοφαντίαι Καποδιστριακών και αντιπολιτευομένων. — Οι
πληρεξούσιοι. — Έναρξις της εν Άργει Εθνοσυνελεύσεως συνεχιζούσης
την προηγουμένην — Παραίτησις Αυγουστίνου και Κολοκοτρώνη — Ο
Κωλέττης αρνείται να παραιτηθή. — Συνέλευσις αντεπολιτευομένων. —
Ταραχαί εν Άργει. — Φυγή των περί τον Κωλέττην εις Στερεάν
Ελλάδα. — Κυβέρνησις της Περαχώρας. — Προκήρυξις Κωλέττη προς
τους Έλληνας καλών αυτούς κατά των Καποδιστριακών. — Απειλή
εισβολής εις Πελοπόννησον. — Ο Κολοκοτρώνης ετοιμάζει στρατόν
κατ' αυτών. — Ματαίωσις της μεσιτείας προς συνδιαλλαγήν. —
Εισβολή των Ρουμελιωτών εις Πελοπόννησον. — Κατάληψις Άργους και
Ναυπλίου. — Τέλος της εν Ελλάδι διοικήσεως της οικογενείας
Καποδιστρίου.
Δυστυχώς μετά τον οικτρόν θάνατον του Καποδιστρίου επήλθε χάος·
ουδείς εγίνωσκε τι τέξεται η επιούσα· και αυτοί δ' οι τέως
αντιπολιτευόμενοι του Καποδιστρίου κατελήφθησαν υπό τρόμου, καθ'
όσον ο λαός φοβούμενος περί της εαυτού σωτηρίας ηγανάκτει κατά
των σφόδρα αντιπολιτευομένων των γενομένων κατά το μάλλον ή ήττον
αιτίων της δολοφονίας του Καποδιστρίου. Εδείχθησαν μεν καί τινες
επιχαίροντες τω θανάτω του Κυβερνήτου είτε πάθους ένεκα
πολιτικού, είτε προσωπικού, επί βραχύ ελπίσαντες επί την
μέλλουσαν του έθνους και εαυτών ευδαιμονίαν, αλλά τάχιστα
απεδείχθη χίμαιρα η ελπίς αυτών. Παρ' άπασι λοιπόν τοις Έλλησιν
επεκράτησε το αίσθημα του φόβου, της καταπλήξεως και της
αβεβαιότητος του μέλλοντος. Διά του διορισμού της τριανδρίας
ικανοποιούντο οι μεν Επτανήσιοι και προ πάντων οι την μνήμην του
Καποδιστρίου έχοντες ιεράν οπαδοί της πολιτικής εκείνου επί τω
διορισμώ του Αυγουστίνου, όστις, κατά τα φαινόμενα, ηρνείτο να
μετάσχη της διοικήσεως, αλλ' εδέξατο μόνον «_ίνα μη ματαιωθώσιν,
ως είπε, διά μιας οι τοσούτοι αγώνες τον αδελφού μου_»· οι δε
Πελοποννήσιοι, διότι ο Κολοκοτρώνης είχε μεν εχθρούς, αλλ' ήν ο
επισημότατος οπλιτάρχης της Πελοποννήσου· οι δε της εκτός του
Ισθμού Ελλάδος, διότι ο Κωλέττης εθεωρείτο ως ευφυέστερος των
άλλων. Και οι Υδραίοι αυτοί εφάνησαν διατεθειμένοι να
αναγνωρίσωσι την προσωρινήν κυβέρνησιν. Έλεγον δε οι άνθρωποι,
αυταρέσκως εαυτούς πείθοντες, ότι η σύνθεσις της τριανδρίας
_κατήλεγχεν έξοχον πολιτικήν περίνοιαν_.
Μετά την δολοφονίαν, ως ην εικός, ο υπουργός των Στρατιωτικών _Π.
Γ. Ρόδιος_ φοβούμενος στάσιν στρατιωτικήν έγραψε προς πάντας τους
αρχηγούς σωμάτων να φροντίσωσι περί της ευταξίας των υπ' αυτούς
ανδρών. Ιδού δε πώς αναγγέλλει τον φόνον και την περί του στρατού
επιμέλειαν έν τινι προς τον στρατηγόν Ιωάννην Ράγκον επιστολή:
_«Φίλε και αδελφέ!_
«Έχασεν η πατρίς τον σωτήρα! έχασεν η Ελλάς τον πατέρα!
Εδολοφονήθη μετά πιστολών κατά κεφαλής και μαχαιρών επί κοιλίας
από τον Κωνσταντίνον και Γεώργιον Μαυρομιχαλαίους χθες Κυριακήν,
μόλις ανατέλλοντος του ηλίου, ότε επάτει το κατώφλιον της
εκκλησίας του αγίου Σπυρίδωνος.
«Έπεσε πάραυτα κατά γης άλαλος και άφωνος. Ποία θλιβερά Κυριακή!
ποίον τάχα τέλος περιμένει την πατρίδα εις τοιαύτας τρικυμίας
πολιτικάς της Ευρώπης και εις τοιαύτας ραδιουργίας ολεθρίας τινών
Ελλήνων.
«Άλλην θεραπείαν οπωσούν δεν βλέπω παρά την φρόνησιν των
στρατιωτικών.
«Προσπαθήσατε, φίλε και αδελφέ, εις την ευταξίαν των
_στρατιωτικών διότι άλλως χανόμεθα. «_Ζητούν να θολώσωσι το νερόν
διά να μας καταφάγωσιν οι περί ημάς λύκοι_», ως έλεγεν ο
μακαρίτης.
«Σας ασπάζομαι.
Ναύπλιον την 28 Σεπτεμβρίου 1831.
Π. Γ. Ρόδιος».
Και οι εν Ναυπλίω δ' αντιπρέσβεις Ρωσίας, Αγγλίας και Γαλλίας
φροντίζοντες περί της τάξεως κατέλαβον τα φρούρια διά ναυτών. Ο
δε Κολοκοτρώνης εν Τριπόλει μαθών τον διορισμόν αυτού δι'
ιδιαιτέρου αγγέλματος του κόμητος Αυγουστίνου Καποδιστρίου και
διά δύο ταχυδρόμων της κυβερνήσεως αφίκετο (29 Σεπτεμβρίου) μετά
σύντονον πορείαν εις Ναύπλιον ηγούμενος 150 ιππέων. Εκ των μελών
της τριανδρίας ο μεν Αυγουστίνος, ως εικός, έπνεεν εκδίκησιν κατά
των δολοφόνων του αδελφού και των οπαδών εκείνων, ο δε
Κολοκοτρώνης συνετός ων συνέστελλε τας ορμάς εκείνου, ο δε
Κωλέττης εγίνωσκε ν' αναμένη κρείσσονας περιστάσεις προς
εκδήλωσιν των εαυτού πολιτικών φρονημάτων, άτινα ήσαν όλως
αντίθεται προς τα των δύο συναρχόντων. Πριν ή συνέλθη η
διοικητική επιτροπεία και ρυθμίση τα κατά την διοίκησιν, τάχιστα
ήρξατο η κατ' αυτής αντιπολίτευσις. Αφίκοντο (30 Σεπτεμβρίου) εις
Ναύπλιον εξ Ύδρας οι απεσταλμένοι της εκεί αντιπολιτεύσεως
_Μιαούλης_, _Ζαΐμης_ και _Τρικούπης_, φέροντες επιστολήν προς την
Γερουσίαν υπογεγραμμένην (29 Σεπτεμβρίου) υπό τριάκοντα
πληρεξουσίων, εν ή συν άλλοις υπήρχον και τάδε: «_Θέλετε
αναγνωρίσει, κύριοι, ότι μόνον οι νομίμως εκλεγμένοι και
απαραβιάστως συζητούντες πληρεξούσιοι του έθνους δύνανται ν'
αντικαταστήσωσι κατά νομίμους τύπους και δι' εθνικής δυνάμεως την
προ μικρού λήξασαν εξουσίαν. Ελπίζομεν δε όχι η Γερουσία
οργανισθείσα υπό εκλιπούσης αρχής ως συμβουλευτικόν μόνον σώμα
δεν θέλει τολμήσει να υπερβή τον κύκλον των καθηκόντων αυτής,
ούτε περιαγάγει ημάς εις την δυσάρεστον ανάγκην να
διαμαρτυρηθώμεν κατά τοιαύτης ενεργείας_».
Αλλ' η Γερουσία απέκρουσε την πρότασιν των Υδραίων, οίτινες
νομίσαντες ότι ο Μιαούλης ην μισητόν πρόσωπον, ως δεινός
γενόμενος πολέμιος του Κυβερνήτου, έπεμψαν αντ' αυτού άλλον
πληρεξούσιον και απήτησαν παρά της τριανδρίας, ίνα προστεθώσι δύο
έτι μέλη εκ της υδραϊκής αντιπολιτεύσεως, δοθή δε πλήρης αμνηστία
διά τα πολιτικά εγκλήματα και συγκληθή τάχιστα η εθνοσυνέλευσις
εν τόπω ασφαλεί, ής μέλη έμελλον να ώσι και οι εν Ύδρα
εβδομήκοντα αντιπρόσωποι, διαταχθώσι δ' ελεύθεραι εκλογαί. Αλλ'
αι προτάσεις των Υδραίων απεκρούσθησαν. Οι τρίανδροι δεν ηρκούντο
τούτοις μόνοις, αλλ' υπέθαλπον παρά τω λαώ, εκ παντός τρόπου και
διά χορηγίας χρημάτων την οργήν κατά των οπωσδήποτε συντεινάντων
εις την κατά του Κυβερνήτου αντιπολίτευσιν και εις τον φόνον, εν
οίς περιελαμβάνοντο και οι Υδραίοι και μάλιστα ο Μιαούλης και
τάλλα μέλη της εν Ύδρα «_συνταγματικής επιτροπής_». Ταύτα εκίνουν
την χολήν Υδραίων και των συνταγματικών των αντιπολιτευσαμένων εν
γένει τη τε κυβερνήσει του Καποδιστρίου και νυν τη της
τριανδρίας. Την των Ελλήνων διαμάχην των τε συμπολιτευομένων
υπέθαλπον και οι εξωτερικοί, εξ ών οι μεν Ρώσοι συνετάσσοντο τη
τριανδρία, οι δε Γάλλοι και εν μέρει οι Άγγλοι τη αντιπολιτεύσει,
εφ' ώ τόσον εξωργίσθη ο κούφος και ευόργητος Αυγουστίνος· ώστε
έπαυσε της αρχηγίας του ελληνικού στρατού τον Γάλλον στρατηγόν
_Ζεράρ_ επί τη προφάσει ελλείψεως χρημάτων, ην προέβαλε τω
στρατηγώ _Γκεενέκ_ προς αιτιολογίαν της παύσεως· αλλ' ο γινώσκων
το αληθές αίτιον στρατηγός αμέσως ανεκάλεσε πάντας τους Γάλλους
αξιωματικούς εκ του ελληνικού στρατού. Η δε τριανδρία ένθεν μεν
εκ παντός τρόπου ησχολείτο να διατηρή ακμαίαν παρά τω λαώ την
λύπην επί τη απωλεία του φιλοστόργου _πατρός_, του _σωτήρος_, του
_ευεργέτου_ του ελληνικού έθνους και προς τούτο διέταξεν έξ
εβδομάδων πένθος παρά πάσαις ταις πολιτικαίς και στρατιωτικαίς
αρχαίς, εξοπλίσασας δε τα ολίγα της κυβερνήσεως πλοία εξαπέστειλε
(3 Οκτωβρίου) υπό την οδηγίαν των _Μεταξά, Τσαμαδού, Χρυσογέλου_
και _Παξιμάδη_ προς υποταγήν των αντιπολιτευομένων νησιωτών.
Μάτην οι μετριοφρονέστεροι των αντιπολιτευομένων απετάθησαν προς
άλλους φίλους της τριανδρίας και προς τον συνετόν Θεόδωρον
Κολοκοτρώνην συμβουλεύοντες αυτώ μετριότητα, και μάλιστα ο
_Ανδρέας Ζαΐμης_, όστις έγραφε τη 5 Οκτωβρίου προς τον
Κολοκοτρώνην τάδε:
Κύριε,
«Ανάρμοστον εις την περίστασιν ταύτην το να επέμβω εις την
ανάπτυξιν παρελθόντων πραγμάτων, όλοι γνωρίζομεν πώς αυτά
διέτρεξαν· περιορίζομαι λοιπόν, κινούμενος από πατριωτισμόν και
από ιδιαιτέραν υπόληψιν, την οποίαν πάντοτε εφύλαττον προς τον
εαυτόν σας, να σας ειπώ μόνον περί των τωρινών.
«Ο Κυβερνήτης της Ελλάδος δεν είναι πλέον εις τον κόσμον
(αξιοθρήνητος κατ' αλήθειαν η στέρησίς του). Έχων αξιότητα έξοχον
και αυτός ήτον εκείνος, όστις ηδύνατο να ανακαλέση την ησυχίαν,
αλλ' ως είπον, εξέλειπεν. Αν επιμείνωμεν να διατηρήσωμεν την
επικρατούσαν διαίρεσιν, κατ' εμήν ιδέαν, αλλοίμονον και εις ημάς
και εις την πατρίδα.
«Πολύ εξαρτάται από τον εαυτόν σας, κύριε Κολοκοτρώνη, το να
ενεργήσητε να ενωθή το έθνος δι' ενός εντίμου συμβιβασμού, διά να
διαφυλάττη την αυτονομίαν του, και να στερεωθή, υπό πατρικήν
κυβέρνησιν.
«Καιρός δεν είναι ούτε να μας φοβερίσητε, ούτε να σας
φοβερίσωμεν· καιρός είναι να προλάβωμεν τον εμφύλιον πόλεμον, ο
οποίος θα ετοιμάση την καταστροφήν μας. Συγχωρήσατέ μου το θάρρος
και δεχθήτε την βεβαίωσιν της υπολήψεώς μου, μεθ' ής
υποσημειούμαι.
1831 Οκτωβρίου 5 εξ Ύδρας.
_Εις τας προσταγάς σας_
&Ανδρέας Ζαΐμης.&
Αλλά και του Ζαΐμη η μετριότης απέβη ματαία. Τα κόμματα εμαίνοντο
κατ' αλλήλων. Επικειμένης δε της συνόδου της εθνοσυνελεύσεως
εκατέρα των πολιτικών φατριών ηγωνίζετο όπως έχη την
πλειονοψηφίαν· πολύν χρόνον κατέτριψαν ερίζοντες περί αποδοχής ή
μη εν τη συνελεύσει των εν Ύδρα συνελθόντων πληρεξουσίων.