...AT ANG JUSTICÍA?
Kulóng na kulóng sa kanyáng silíd.
Walâng humpáy nang kayayao't dito. Nakayayaníg sa boóng báhay ang
madadalás niyáng yabág na ipinagdidiínan sa sahíg na tablá. Ang mga
lagutók ng kanyáng mga abellanang sapátos na nanggigipalpál sa putik
ay nakabubulahaw hanggang sa mga nagtutulúgang kápitbahay--hanggáng
sa mga manók na namamahingá sa isáng púnong kamatsiléng nakatánod
sa trangkahan. Ang mga bintî at bisig ay pára-parang naninigás;
ang mga dalirì ay tikóm na tikóm, na animó'y may isang sasagupáing
kalában. Minsán baltakín nang paibabâ ang kamiseta niyang putê na pigtâ
ng pawis; minsáng pag-itíngan nang higpit ang bigkís na nakakabít sa
pantalong kake na dahandáhang dumádausdós sa kaluwángan ng baywang.
Walâng pumupúlas sa nakángiwî niyang mga labì kundi
páwang pagngingitngít, pawang buntóng-hiningá, pawang mga
"huhm! hm! huhm! hm!"
Walâng anó-anó'y lumapit sa isáng mésa at umupô; pinagábot ang mga
kílay na pumapalamúti sa mga naglalalimang matá na nagpapahiwátig ng
tatlóng gabíng di pagkatulóg; sinabunot ang mga mapuputê niyang buhók;
tiningalâ ang isáng laráwang nakasábit sa dinding; kinagát ang labì,
nagbuntóng-hiningá, sumuntók ng boông diín, pumadyák, tumindíg at
nagyáot dito na naman.
--"Hu hm! hm! hm!"--ang mulî niyang ngitngit--"Papatayín ko! papatayín
ko! hu! hm! hu! hm!... Noóng áraw, noóng áraw ¡hu hm!... akó ang harì
sa báyang itó, óo harì! harì!... Sa áking haráp lahat ay nanunuyò,
lahát ay lumuluhód, lahát ay "óo pô" sa ákin, walâng "hindî"
ni "ayóko"! Noóng araw, ¡hu hm!... ako'y isáng don, isáng mahal na
máginoo sa matá ng madlâ.... ¡hu hm! Lahat ay naniwalà na ako'y mayáman
sa lahat; na ang yáman ko ay áking nakamtán sa tulò ng sarili kong
páwis! ¡hu hm!.... Lahát ay naniwalà na malinis yaring budhî ¡hu hm!...
"Ang mga lihim na pinakatagòtagò kong mahigpit, noon ay walâ kundî
akóng akó lang ang nakababatíd! ¡Hu hm!...
"Nguni't ngayón! ngayón! oh ngayón! ¡hu hm!... Sa ákin, ay walâng
di umiiring, walâng dî kumukutyâ, walang dî lumilibák, bawa't matá
ay násusuklám sa kataúhan ko, bawa't dilà ay ako ang isinusumpâ,
bawa't dalirì ay sa ákin nakaturò--sa akin na kung tawágin ngayón
ay di na "ang kapitan" "ang presidente;" kundì ang magnanakaw, ang
magdaraya, ang mámamátay! ¡Hu hu! hu hm!... At bákit ako'y nagkaganitó
ngayón? Bakit ako ngayo'y hámak na hámak, dustâng dustâ, mababang
mababà? Sino, sino ang gumanitó sa ákin?... ¡Hu hu! hm!
"Oh! Pagpápapatayín ko ang mga iyán!...
"Oh Gerardo! Oh Rustica! Magsipagtagò na kayó, mga
walânghiyâ!... Sáyang ang áking pagkamámamátay kapág kayo'y pinatáwad
ng aking patalím! !Hu hm!!"
At lálong dinalasán ang hakbáng, lalong ipinagdiínan ang yabág. Walâng
anó-anó'y bigláng tumígil.
--"Dapwa't... ako'y pápatay?"--ang kanyang patuloy.--"Diyata't
pápatáy na namán akó?... Iba na ngayón ang pamahalàan!... Hindi
na itó panahón ng kastilà! Diyata't pápatáy na namán ako?... At ang
Justicia? ang Justicia?"--At muling nag yáo't dito ang mistúlang ulól;
at sa kátatanong ng "ang Justicia?" ay naala-ala tuloy ang pagtatálo
ng isang huklubáng pederál at isang binatàng independista.
--"Justicia?"--anitóng huli sa pagtatalong nábanggit.--"Sa ating
Bayan ay walâ pang Justicia! Ni noóng panahón ng kastilà, ni sa mga
sandalîng itó ay walang taál at wagás na Justiciang umíral ó umiíral
dito. Ang dito'y tinatawag na Justicia, ay Justiciang kábilanin: Ang
isa niyang matá ay dilát, dapwa't ang isa ay bulág. Yaong úna ay siyang
ginagámit kapag ang dapat tangkilikin sa isang usapin ay amerikáno
laban sa pilipino. Kapag ang dapat tangkilikin ay pilipino laban sa
amerikáno, ang malimit hingan ng pasiyá ay ang matáng bulág!... Ayaw
kayóng maniwalà?... Ibig ninyóng patunáyan ko ang pagkakábilanin
ng tinatawag na Justicia ng kasalukúyang pamahalaan?... Náriyan
ang huling pagkakabilanggô ni Dr. Gómez. Bákit siya hinatulang
mabilibid?... Tanungin ang Kagálanggálang na hukóm na humátol sa kanyá,
at sarì-sarìng kuskósbalúngos ang imamatwid, dapwa't sumanggunì kayo sa
isáng malayàng pagíisip na walâng kinikilingan, at inyóng mababatid na
ang tunay at tánging dahil ng pagkabilanggô ni Dr. Gómez, ay sapagka't
si Dr. Gómez, na isang pilipino, ay iminungkahing magsiaklás ang
mga manggawà, na mga pilipino din, sa isang Samahan ng mga puhúnang
amerikano!... Iyán ba ang tinatáwag na Justicia?...
"At Justicia bagá ang naguudyók sa pamahalaang iyán na kupkupín at
panatilihin sa kanyáng tungkól ang isang "Ibong Mangdaragit," na upang
lálo't lálong makapagsamantalá at magtubò sa kanyáng kapangyaríhan,
ay nanghihimások sa di dapat panghimasúkan, nagpapasasà nang lihim
sa yáman ng may yáman at umaangkín sa arì ng may arì?...... Anóng
Justicia iyán?
"At anóng Justicia iyán na pumapatnúbay dito sa bawa't hakbáng
ng pamunúang amerikáno?..... Justicia ba ang sakúpin ang áyaw
pasakóp? ¿pagharìan ang ayaw paharì kaníno pa man, tangi na lang sa
sariling loob?... Justicia ba ang di pagtupád ng pamahaláan sa kanyang
pangakò sa pinamumunúan? Di ba't nangakò ang pamahaláang iyán na
palalayàin ang ating Bayan? Anó ang ginagawâ niya ngayón? Ipinagbabáwal
ang ating Bandilà; pinanánatíli ang pagkakatangìtangì; hinahámak
ang pagkakapantáypantáy ng amerikáno at pilipino; ipinagbabáwal sa
kabatàan ang kumatig sa Pagsasarilí; tinatawánan, tinatáwag na ulól
ang Báyang ito tuwing magbubukás ng dibdib, tuwing ipagtatapát ang
kanyáng pinakadalisay na damdámin, ang wagás at katutubong pag-írog
sa isáng malayang búhay--pag-irog na dî magmamáliw ni matitinag sa
kanyang pusò, bumagsák man ang líbolíbong unós at buhawi!....
"At humahanggá ba rito ang mga matalinghágang panukalà na isinasagawâ
ng Pamunúang amerikáno sa Pilipinas?... At ang Bill Payne? Ang
Bill Payne na madalî ó maláon, kapag nagkataón, ay magiging isa
nang makapangyaríhang utos na kailángan yukûan at sundín ng Bayang
Pilipino? Ah, ang Bill Payne! Iyan ang pinakatúso at pinakadakilà sa
lahát ng mga binalak na kautusán ng Pamunúan! Tagláy ng Bill Payne ang
dalawáng binhî: Búhay at kamandág!... Búhay para sa báyang namumunò,
at kamandág sa báyang nasasakóp! Búhay sa mga trust, sa mga puhúnang
amerikáno na dito'y magsisidagsâ úpang sakmalín ang yáman ng ating
lupà, hititín ang kahulihulíhang paták sa ating dugô hanggang walâng
natitirá sa Báyan kundì ang kanyáng balát at mga buto!... Kapág ang
Báyan ay nagíng buto't balát na lang, kapag nabungkál na ang ating
lupà, kapag natibág na ang ating mga bundók, kapág walâ nang masasakmál
at mahihitít, ay saka, SAKA, SAKA tayo iíwan ng mga Trust na iyán,
sakâ tayo bibigyán ng Pagsasarilí, sakâ ipagsisigáwan ng mga angkan ni
Taft na ang Báyang Pilipino ay handa, handang handa na sa Kalayaan!!...
"Ngayón, sabíhin sa ákin kun díto sa Pilipinas ay may Justicia! Iturò
sa ákin kun saán naroon ang Justiciang iyán!"....
Humigít kumúlang ay ganitó ang mga salitang umuukilkíl sa
alaála ng walàng tígil ng kayayáo't dito at kátatanong ng "ang
Justicia?"--Pederál man siyá, ay kun bákit nahihikáyat siyang
paniwaláan ang mga salitáng iyón ng isáng independista.
Sa di kawasa'y lumápit sa higáan, inabót sa karátig na lamensa ang
isang bóteng kinadidikitan ng isang laráwan ng unggóy, at itinunggâ
ang nangangalingásaw na lamán.
Tumikím muna ng makálimá na sinabayan ng limá ring tapík sa dibdib
bágo náhigâ.
Aywan kung nátulog ó hindî.
Pagkaráan ng may kalaháting óras ay mulíng binuláhaw ang katahimikan
ng kanyáng silid.
--"Ha! ha! ha!"--ang kanyáng halakhák na pairíng mulâ sa
higàan.--"Ha! ha! ha! Nápatáy na kitá, Gerardo, nápatay na
kitá! Ha! ha! ha! Si nasírang Gerardo ka na ngayón! Madalî ang
umútang, mahírap ang magbáyad! ha! ha! ha! Sulong, takbó, humánap ka
ng Justicia, súlong! Di akó natatákot sa justiciang bulág!...
"Ha, Stag? Handiyan ka na palâ. Tinamáan ka ng.... Anó ká? At bákit
ka nagtatawá, ulól? Nasunód mo na ang ipinagagawâ ko sa iyó? Nápatay
mo na ba? Hindî? Sáyang ang salapî ko! Ulól ako't pinawalán pa
kitá... Ha? At nápatay mo ba? Siya ngâ ba? Saán mo inabútan ang
walanghiyá't dalahirang babáe?... Mabúti, mabúti kang batà!... Ang
kapupunán?... Huwág ka bang apurádo...!
"Juancho! Juancho! Gísing, gísing ka, tamád. Dilát ka na ba? Halíka
rini't ikaw ay makiníg... Susunód ka, ha?... Pag hindi, baság ang
iyóng ulo; hále, lumukólukó ka!... Ikaw ay mang-aágaw ha? aagáwin
mo ha?... Alám mo ba kun bakit?... kun bákit di ka maibig ni
Elena?... Dáhil kay Gerardo! Si Gerardo'y pinatáy ko, ikáw ang umágaw
sa kanyáng katipán?... Ha? at naágaw mo na ba?... Mabuti kang batà,
ganyán ang laláki!
"Ha! ha! ha! Busóg na busóg ako...! Usigin, ipangáw, mamatáy,
walâ na ngayóng kailangan sa ákin! Ha! ha! ha! Ganáp na ganáp ang
paghihiganti ko!..."