--"Magdahandahan, po tayo...!"
--"Anóng dáhandáhan!"
--"Napakabilís pò kayóng humátol, G. Presidente. Ang útos mo pò"...
"Ha?" ang pakli ng pinunò. "Ang aking útos? Ay anó ang aking
útos? Ang útos ko ay tumpák, nasasálig sa matwíd! At anó? Hindi
ba matwíd ang ipasaulì ang arì ng may arì? Kun ayaw kang sumunód,
kun ikaw ay magmamatigás, kun di mo isasaulì ang rebolber na iyán,
ngayon di'y papások ka sa..."
"Kahi't pô saán ako'y handáng pumások," ang matigás na sagót
ni Gerardo; "ibig ko po lang dinggín ninyó ako sandalî kung
mangyayari. Tingnán ninyo: ako'y inyong pinipílit na isaulì ko ang
rebolber na itó sa amerikanong iyán. Wika ko po sa inyo'y waláng
kailangang ako'y inyóng pilítin, walang kailángang ako'y inyó pang
baláan at lálong waláng kailangang kayo'y magpadiníg ng mga ganganyáng
pangungúsap at magpakíta ng mga ganganyáng kílos na mulâ ng likhâin
ang hukúman ay di nakikíta sa alin mang hukóm na may iwing dangál. Ang
lahát ng iyán ay hindî kailangan, ang sábi ko, sapagka't tantuín mo
pô, G. Presidente, na ang isá sa mga dáhil ng áking ikináparito, ang
isá sa mga dáhil kung kayâ ko napagtiisán ang hálos kalaháting áraw na
pagiintáy sa inyóng kamahálan, ay upang áking maibigáy kaagád sa ilálim
ng kapangyaríhan ng hukúman ang sandatang itó na tinikis kong kúnin
sa nagmamayarì. At ang dahil po kung kayâ ko tinikís ito ay sapagká't
sa pamamagítan ng sandátang iyán, ay muntí na niyang baságin ang ulo
nitong aking kasáma, at kung nagkataon ay munti na niyang alisan ako
ng búhay. Naito pô ang aking sugat na hangga ngayo'y dumudugo pa"....
--"Sugat!" ang hadláng ng hukóm na may kahálong ingos; "At anó ang
mapatutunáyan ng sugat na iyán? Kung kayâ ka sinugátan ng iyong
kalában ay sapagka't hinátaw mo siyá sa ulo!"
--"Kung kayá ko pô siya ginanón ay sapagka't lumábag siya sa átas ng
matwíd, yumúrak siya sa kadakilàan ng tahánan at tinaksíl doón ang
isa niyang kapwà dáhil na dáhil lang sa di pagpáyag nitó sa hidwâ
niyáng nais!"...
--"At ikáw ba ang tinaksíl, ikaw ba ang tinampalásan?" ang tanóng ng
nandidilat na Kápitan.
--"Hindî pô ako, nguni't....."
--"Ikáw ba'y kamag-anak noón?"
--"Hindî pô, datapwa't....."
--"Ah! gayón pala, ay ano't ikáw ay nanghimások sa kanilá? Sino ka
bagá rito sa báyan?"
Hinagísan ni Kápitang Memò ang kaibigan niyáng noo'y walang
kakibô-kibô, ng isang tingin na wari'y nagsasábing: "Ligtás ka
ná!" Paniwalàng paniwalà siyá na ang mga hulí niyang salitâ ay
yuyukûang pílit ng binatàng katálo. Anó pa ang ikakatwiran ng
binatíllong uhúging iyón?
Nabigô ang pag-ása ni Kapitang Memò. Ang nóong iniintay na iyukô,
ay lálong ipanagtáasan.
--"Itinanóng mo pò," ang marahang sapól ni Gerardo, "kung ako'y síno
sa báyang itó. Hindî ko na pô sána kailángang sagutin iyán sapagka't
lábis na ninyóng talós. Gayon man ay pagbibigyan loob ko rin kayo. Akó
pô, G. Presidente, ay isang hámak na mámamayán, isang may mababàng
urì, isang musmós. Datapwa po't sa gitnâ ng aking pagkamababà, sa
gitnâ ng aking kamusmusán, ay may isá akóng kayamánang nakikilála
at maipagmamalakí--ang mga gintóng karapatán, ang mga katutubòng
kapangyarihan ng báwa't táong malayà.
"Karapatán pô at kapangyaríhan ng isáng táo na ipagtanggól ang saríling
búhay; kapangyaríhan din niyá ang itagúyod ang búhay ng ibá, ng isang
inaapí at tinatampalásan.
"Naitó pô ang dáhil kung bákit akó, akó na isang hámak, ako na
isang mababà, akó na isang musmos, ay nanghimások na mamagitnâ
sa amerikánong iyán at dito sa áking kasama nang sila'y nagaáway;
at náriyan din pô ang dáhil kung bákit di akó nagalinlángang hatawin
noóng sandalíng iyón iyáng inyóng katabí, na, kagáya ng lahat ng mga
duwág, ay sinamantalá ang isang pagkakalingat ng kanyáng kalában upang
ito'y lubós na mapipílan at nang sa gayo'y sumakanyá ang pagwawagí."
Si Kápitang Memò ay tumungó, nagsalikód-kamay at lumakad ng paroo't
parito.
Nagpatuloy ang binatà:
"Hindî ko nga pô lang ináring karapatán at kapangyaríhan ang
manghimások at ipagtanggól ang áking kakilála sa mapangánib niyang
kalagáyang yaón, kundî ibinílang ko pang isáng katungkúlan rin sa áking
lagáy na pagkatáong-báyan. Iyáng inyóng mga pulís na nangaroón, iyán
pông mga káwal ninyó na siyáng lálong may tungkúling tumupád sa áking
tinungkól, ang mga iyán na sakdál ng tatápang sa pagdárag sa kapwà
niláng tagálog at pagdahás sa mga mahihinà, ng mákitang amerikanong
malaki palá at hindî tagálog na maliit ang nanampalásan,--ang mga
iyan ay páwang nangagsitanggíng sumugpô sa gayóng katampalasánan,
pawang nangagsiúrong na animo'y hinágad ng libolibong kulóg. At ang
iminatwíd ay sapagka't may sandáta raw ang sinapantáhang Anti Kristo,
nguni't silá ay walâ!"
Biglâng tumígil ang pinunò sa kanyang inalakad-lákad; hinaráp si
Gerardo at di magkantutúto sa pagsigaw ng:
--"Pu--pu--pués, may katwíran silá! May katwiran siláng magingat;
at, at, at, ¿kung sila nga nama'y barilin? Hindi ba't ikaw rin ang
may sabing karapatan ng isang tao ang itaguyod ang saríling búhay?"
--"Tunay nga pô, dapwa't ang taal na púsong laláki--ang púsong
tinatangkílik ng karangálan--ang púsong nananálig at umiirog
sa matwid--ang púsong napopoót sa mga hidwâng ásal, ay huling
nagaala-ala sa kaniyang sarili, nililimot ang halagá ng saríling buhay
at iniíbig pang ito'y maparoól maipagtanggól lámang ang katwíran ng
isang kapwàng nilulúpig!"
--"Ha?"--ang pútol ni Kápitang Memò,--"di yata't pipilítin mo siláng
magpakamatáy, mailigtás lang ang búhay ng iba?"
--"Ang lahat pô, G. Presidente, ay dapat pangahasán kapag kailángan."
--"Kaululán!" ang sigáw ng pinunò na muling tumungó, nagsalikod
kamay at nagyao't dito--"Ang mga ulol na nagsasawa sa búhay ang
tangi lang makasusunód sa mga áral na iyán! Ang mga pulís ko ay hindi
mga ulól! Kung kayâ sila nangagsiúrong na gaya ng sabi mo ay hindî
sapagka't sila'y mga duwag, kundi sapagka't sila'y nátutong gumamit
ng ulo, natutong gumamit ng sentido común. Alám nilá ang halagá ng
búhay; silá ay mga padres de familia; may mga anak, asáwa, magulang
na sa kaniláng-kanilá lang umaása; bakin kayâ at hihinting sila'y
magpatiwakál?"-- at dito'y hinaráp na naman ang binatà.--"Bakit
sasawiín ang búhay nilá sa walang katuturán? At ang kaniláng mga
magulang, mga asawa, mga anák? Mapapantayán mo ba ang luhà at dalitàng
sasapítin ng mga ulílang iyán?"
--"Kung sakálì man pò, G. Presidente,"--ang banayad na sagót ni
Gerardo--"sakáli man pò at sinápit silá ng pagkasawî, ang mga
kamag-ának niláng maiíwan ay hindi dapat manghináyang ni dí dapat
ipaghinagpís ang kaniláng kamatáyan, sapagka't kagáya ng mga tunay
na laláki, sila'y nagpakamatáy sa pagtupád ng katungkúlan! Nábaon
man ang mga katawán nilá sa ilalim ng lupà, ang kaniláng alaála ang
kaniláng mga ngálan, ang kaniláng kabayaníhan ay makikintál sa diwa't
pusò ng kaniláng lahî upang kailan ma'y manariwà doón. Ang mga anák
nila, ang kaniláng kaapú-apúhan, at lahát káming mga bagong síbol ay
láging aawítin ang kadakilaan ng kaniláng gawâ, pipintuhúin námin at
igagálang ang kaniláng alaála, at sisikapíng tuláran ang inihasík
niláng halimbawà. Ang Ináng Báyan, ang pinakaiírog na Ináng Báyan
ay yayakápin ang kaniláng mga bangkáy, hahandugán silá ng matatamís
niyáng halík, at pagkatápos na maisúlat ang sagísag na "Mártyr" sa
kaniláng mga nóo, ay ituturò silá sa boóng Sangsinúkob, kasabáy ang
sábing:--'Ang mga anák ko ay mga bayáni ng Matwíd!'--May kamatáyan
pô bang diya'y dadakilà pa?"
--"Pshé!"--ang íngos ng presidente;--"que bayani ni que buláti ... que
bayani ng matwíd!--Bayani ng kaululán!" At pagkatápos na makámut
ang úlo ay nagpatúloy:--"Nguni't... pero ikáw ba namán ay walà nang
kaísip-ísip, at di mo makúrong ang pinagsasabí mong iyán ay pulós
na kahibangán? Síno bagá ang iyóng mapaniniwalá na... Jesús Maria
y José!--ako lang ay pinagtatawá mo! Diyáta't ako'y magpapakamatáy
mailigtás ko lang ang isa kong alílà, ang isang íta, ang isang
insík? Diyata?
"Laking kabulastugán!... Ha, ha, ha!"...
--"Ang isá pong magliligtas"--ani Gerardo--"ay hindî sinisíno ang
sinasaklolóhang napapangánib hindi inuúsisà kung ang ililigtás niya ay
kamag-anak, kaúrì ó hindî, hindî siya tumitingín sa kúlay ng balát;
ang kinukurò niyá ay kung nararapat na iligtás ang napapangánib:
alalaóng bagá'y kung ito'y kinakandilì ng katwíran".
Mulíng napahalakhák si Kápitang Memò; ang pagkapoòt niya kay Gerardo
at pagkatigagál sa mga pinagsasabí nito ay nagtatálo sa kanyáng
loób.--Iilíng-iling na sumagót:
--"Mga halíng na pag-iisip! mga halíng!... Palibhása't ikaw'y bátà pa,
ay hindî mo kinukurò ang iyong pinagsasabí."
Napangitî si Gerardo; muntî na siyáng mapa-Ehem!
--"Pero... Ibig mo bagáng ipakíta ko sa iyó ang kaululán ng iyóng
teoria?"--ang dagdág ng Kápitan na ngayo'y nagbóses-parè.
--"Ipagkákapuri ko pô, kung inyóng mamarapátin."
--"Bueno!".....
Si Kápitang Memò ay nagsindí muna ng isáng tabáko, bago nagpatúloy:
--"Makiníg ka:
"Sa kaníno mang táong may gadáling noó ang sariling búhay ay siyáng
lálong pinakámahalagá, siyáng pinakamámahal niyá higit sa alín mang
bágay at sa kaníno man.
"Ito'y isang katotohánang di mo mapupuwíng sa áking haráp; ako'y
matandâ na,... at kilalá ko ang lákad ng mundó.
"At sa katunayan ng aking sinábi ay náriyán ang líbolibong táong
napa-aalípin úpang magkaróon lang ng maipagtatawíd buhay; nariyán ang
dáan-dáang babáe sa Maynilà na ipinag-bíbili sa bálana ang kaniláng
mga katawán at púri úpang magkaroón lang ng maikabubúhay! Nariyán
ang mga táong taga-labás na nanghahárang at pumapatáy ng kapwà úpang
magkaróon lang ng ikabubúhay! Ano pa't lahát ay ginagawâ upang mabúhay
lang! Samakatwíd, lahát ay búhay at búhay ang hánap!
"Ngayon"--at dito'y ipinaglakásan ang salitâ--"Ngayón, anó iyáng
katunggakang ipinipílit mo na katungkúlan ng isáng táo na sagipín ang
napapangánib kahi't na masawî ang kanyáng búhay? Diyáta't lahát na'y
ginagawâ úpang lumawig lang ang búhay at saká ngayo'y ipangangalandákan
mo na di kailangang mamatáy mailigtás lang ang iba?
"Anó ang iyóng mapapalâ sa pagliligtás na iyán?--Aakyât ka ba ng
lángit?
"Oh, áking tinatawánan ang mga isipáng iyán na walâng kaúlo-úlo!
"Isipin mo na lang ang nangyari sa iyo kanína. Magtandâ ka at
madalâ ka na sa napalâ mong iyan sa panghihimások sa di mo dápat
panghimasúkan. Mabúting mabúti na lang at sa bisig ka tinamâan ng
bála... at kung sa tiyán?.... maráhil kung nagkataón, ha! ha! ha! ay
inaagunyás ka na ngayón!"
Napangitî si Gerardo ng isang malungkot na ngitì. Pagkaráan ng ilang
sandalî ay banáyad na sumagót:
"Kung akó man pô ay nagkaduróg-duróg, ang gayón ay waláng kailángan sa
ákin! Hihimláy ako sa libíngan ng walâng pagsisísi, kakaulayáwin ko
roón ang tangi kong Ligáya--ang ligáyang pílit na sasaákin sapagka't
ako'y namatáy sa pagtupád ng aking katungkúlan, sapagka't ako'y
namatáy sa pagpupunyagîng igálang ang watáwat ng wagás at katutúbong
Matwíd! Sa gayón ay di na akó masisísi ng áking Bayan!"...
--"Puff! Mga pangárap!" ang sabád ni Kápitang Memò, at muling
kinamot ang kanyáng tuktók--"mga malíng pangarap! Oh! hanggáng saán
nakikilálang ikáw ay bátà pa nga lang! Hanggáng saán mo ipinakikíta
na walâ kang kamuwâng muwâng sa pamumúhay!... Anó iyáng ligáyang
sinasábi mo? Búnga ng kahibangán! Ibig mo bang iturò ko sa iyó ang
túnay na ligáya--ang ligáyang dápat mong sikápin?"
Itinaás ng nangangáral ang kaliwâ niyang kamay, pinag-abót ang mga
dúlo ng hintuturô at ng hinlalakí, at saka nagpatúloy:
"Ang salapî!! Ang salapî! Kapag ang tao ay mayroong salapi, sa kanya
ay walang hindi maaarì!
"Sa pamamagítan niyán, at niyán lang, makakaránas ka ng tunay
na ligáya; iyán lang ang makapagbibigáy sa iyó ng kariwasáan sa
pamumúhay... Kaya ngâ, wika ko sa iyo, ay huwág mong sayángin
ang iyóng búhay sa mga hibáng na pangárap. Samantalahín mo ang
panahóng itinadhanà ng Diyós para sa iyó dito sa mundó. Hábang
ikáw ay nabubúhay, pues mágpasasà ka sa tamís ng búhay. Iyáng
biyayáng sinasábi mo na dadatíng sa iyo pag ikaw ay nalilibíng na,
ay hindi mo maaasáhan... Mabúti na lang kung ikáw ay papasukín sa
pintô ng lángit, at kung hindi?, at kung doon sa isang pintô ka
mapasuot?... Ha! ha! ha!"
--"Hindi pô ako dapat magtakhá, G. Presidente"--ang saló ng
binata--"hindi pô ako dapat magtakhá sa mga sinasabi ninyo. Ang mga
ganyáng paghahakáng bulok ay palásak na palásak pa ngâ dito sa atin.
"Pára sa mga gaya ninyó, ang búhay ng táo ay dápat gúgulin sa loób
ng isáng palasyong gintô, sa láot ng kariwasáan at lubós na ginháwa.
"Pára sa inyó, ang láyong dápat sikápin ng lahát ay ang makapagtayô
ng mga kamálig ng salapî.
"Ang salapî, sa mga gáya ninyó, ay katumbás ng láhat; salapî ang una,
at salapî ang katapustapúsan; kung walâng salapî ay walâng ligáya.
"Pára sa inyó, ang táo ay dapat tumalíkod sa láhat, dápat isatábi
ang mga katungkúlan, isalímot ang pag-íbig sa báyan, láhì, matwíd, at
karangálan, kung ito ay kakailangánin upang lumági sa pagkamasalapî".
--"Talaga!"--ang sabád ni Kápitang Memò.
--"Ako pô"--ang patuloy ni Gerardo--"ay may ibang paghahakà ukol
sa halagá ng buhay--paghahakang di ko ikamamanghâ kung sakali ma't
inyong tawanan. Sa akin pô, ang buhay na araw at gabi ay ibinababad
sa pulot ng kaginhawahan--ang buhay na walang pinipintuhò kundi ang
Diyos Salapî--ang buhay na walang hanap kundî ang kagalingan ng sarili,
ay isang buhay na mababà, walang halagá, karumaldumal!"....
Tumalikod ang presidente sa binatà at animo'y di nadidinig ang sinasabi
nito. Si Gerardo ay nagpatuloy:
"Ang buhay pô kung ibig magkahalagá, ay kailangang ilaan at gugulin
sa isang adhikang mataas, sa isang láyong marangal... Ang yaman na
kinahahalingán ng boóng Sangdaigdig hálos ay hindî makapagpapadakilà
sa búhay ng táo: maaari siyáng magpaginháwa, magdulot ng kasaganâan
sa lahat ng bágay; dápwa't hindî kasaganâan, hindì kaginhawahan ang
naghahatíd sa táo sa pagkadakilà.
"Ang karunúngan man, líban na lang kung siya'y ginugúgol sa
ikagagalíng ng báyan, lahì, Sangsinúkob, ay dì ko rin masasábing
sapát na makapagpadakilà sa búhay.....
"Ang táo pô, G. Presidente, ay kailángang gumawâ pára sa lahát;
kailangang magbatá ng susón-susóng pagtitiis, dúsa, pighatî, para sa
lahát; kailangang sumagupà sa libo-líbo mang kamatáyan pára sa lahat;
kailángang siyá'y maging isáng taga-hasík ng kalayàan, taga-tagúyod
sa dangál ng tinubúang lupà, taga-kandilì sa púri ng matwíd na malímit
lupígin.......
"Kapág ang isáng táo ay nakasunód sa mga ganyáng katungkúlan, mayáman
man ó mahírap, marúnong man ó hindî, siyá ay may karapatán nang
ipagmalakí ang saríling búhay, at humimláy sa píling ng mga lálong
dakilàng kalulwá sa boong Sangsinúkob!"
Hindi na nakasagót si Kápitang Memò noong sandaling iyón ay siyáng
pagpasok ng tunay na hukóm ng bayán.
Ito ang sa wakás ay sumurì sa naaantalang usapín at pagkatapos na
mádinig ang mga pangangatwíran ng báwa't isa ay inilagdâ ang kanyáng
maayos na hátol.
Si Stag ay nagkamít ng mabigát na parúsa: multá at bilanggô.
Dapwa't, anó pang parusa!
Maánong napanindig ang balahibo ni Stag!
Papaanó'y mayroón siyang isang kristo-krístuhang inaasahan!
Si Kápitang Memò ang nanagót sa multá.
At sa bilanggô?
Aywan pa natin......