sive Abu Mohammedis Alcasemi, fil. Alii, fil. Mohammedis, fil.
Otmani, Haririi Bazrensis, Haramensis, narrationes consessuum nomine
celebratae, omnes et integrae, ex Arabum sermone in latinum
translatae, difficillimis locis illustratae, et editae studio Caroli
Rudolphi Samuelis Peiperi ædis gratiosæ ad Sanctam Crucem ante
Cervimontium diaconi
De Haririo et opere ejus Prodromus.
Mos erat Arabibus, qui hodiedum inter eos obtinet, ut, temporis
jucundo modo fallendi causa, publica quadam domo convenirent,
commodeque considerent, dum multorum illorum, qui apud eos narratorum
artem exercebant, aliquis, historiolam, fabulamve, ad eorum gustum
compositam, exsequeretur. Ejusmodi narrationes, persimiles iis, quae
ab Italis dicuntur Novelle, arabice appellantur Hicajat, vel Makamat,
i. e. consessus, per eundem tropum, quo Romanorum disertissimus,
concionem habere, vel concionem legere, dicebat, pro habere, legere,
orationem, nomine loci ad rem, quae ibi esset, fieretve, tralato, uti
Arabes adeo *coelum* dicunt pro *pluvia*. Quorum quidem consessuum
cum Abu’lfadhl Achmed, fil. Hoseini, *Hamedanensis*, genus invenisset
egregium, ita comparatum, ut singulae enunciationes rhythmis
finalibus sibi responderent[1]; versus secundum prosodiae et metrices
regulas compositi orationem distinguerent; e grammatica, poesi,
religione, traditione, historia, antiquitate, flores insererentur
selectissimi; difficillima ostenderentur orationis artificia,
maximaque linguae in aprico poneretur volubilitas et copia; hunc
*Haririus* imitatus est. Unde, ut tota operis natura, ita hoc patet,
auctorem nostrum non enarrare voluisse, quae re vera evenerint,
quamquam multa vera intexuerit, aedificiumque facto historico
superstruxerit, et personas quoque ab eo esse excogitatas,
suffragante huic sententiae significatu; Haret enim, proprie Harits,
N. T. Aretas, notat *quaestui studentem, Hammam curantem, Abu Seid*,
vel *Said, patrem [nōmen hebraicum]*, quod Arabes nomen Seid ad
quemlibet virum designandum saepius usurpant[2]. Bin Hammam vertimus
Hammamita, quod omnes homines filii sunt Hammami. De vita *Haririi*
et cur hunc laborem inceperit, haec sunt satis certa. Tantum non
omnes nomen ejus scribunt: *Abu Mohammed Alkasem, fil. Alii, fil.
Mohammedis, fil. Otmani, Haririus, Bazrensis, Haramensis*. *Iakutus*
Hamataeus eum nominat *Ibno’lhariri*[3]. Natus fertur a Heg. 446,
Christi 1054, nemine contradicente. Ipso auctore descendit a gente
Rabiato’lfars. Ingenium et doctrinam ejus monstrant, praeter hoc
opus, ejusdem Grammatica versibus scripta, Mulhat alirab, liber
Alrhowaz, tractatusque et versus quamplurimi in consessibus non
obvii. Ad Schafaitas eum pertinuisse quoad religionis ritus,
concluditur e Cons. XXXII; in poesi paronomasias vehementer amasse,
docent, praeter ipsius effatum Cons. XXIII, quamplurima in
consessibus exempla. Quod narrant de facie ejus tetrica, nihil
continet incredibile; semper animam pulchram in corpore pulchro
vivere, experientia refutatur quotidiana. De primo ad has narrationes
pangendas impulsu ipse memorat, uti, cum aliquando contradixisset
viris, quibuscum conversaretur, doctis, interitum eruditionis
lugentibus, nec simile Hamedanensis consessibus qui pangeret restare
contendentibus, a viro quodam potentissimo excitatus fuerit ad
laborem hunc aggrediendum. Alia de eo narrata contrariis relationibus
in dubium vocantur. Annus ejus fatalis nunc perhibetur a. Heg. 515,
Christi 1121, nunc Heg. 516. Itidem sunt, qui dicant, mortuus est
Bazrae in vico Haramitarum; dum non desunt, qui contendant, decessit
Meschani, oppidulo prope Bazram. Alii tribuunt ei duos filios,
Nagmo’ddin Abdo’llah et Dhiao’ddin Obeido’llah; alii filium ei dant
Abu’lkasem Abdo’llah dictum. Ne hoc quidem certum, quis ille fuerit,
cujus nutu hoc opus aggressus sit. Secundum relationem, quae ipsius
filii Abu’lkasemi Abdo’llae auctoritate niti dicitur, suasor ei fuit
Scharfo’ddin Abu Nazr *Anuschirvan*, Vesiri munere fungens apud
Imamum Mustarschid billah, vir potentissimus et doctissimus, mort.
Heg. 532; sed adjicit *Ibn Chilcan*: sic inveni quidem multis in
chronicis; cum vero a. 686 Kahirae essem, exemplar *Haririi*
consessuum ab ipso scriptum repperi, cujus tergo propria manu
inscripserat, se pepigisse hoc opus *Gelalo’ddino* Amido’ddaulae, qui
itidem apud Mustarschidum Vesiri munere functus est, mort. a. 552.
Alia tandem, quae de eo narrantur, non absimilia sunt fictis. Vix
dives haberi potest ille, qui dicit: mala fortuna coactus haec
mercimonia, quibus publicae reprehensioni me expono, venum dedi;
octodecim palmarum millia Meschani genti potius, quam ipsi *Haririo*
fuisse existimes. Nec potuit illi, quem in consessibus pingit
eloquentissimum et vaferrimum, nomen Abu Seidi indere a Mothahharo,
filio Selari, discipulo suo; huic potius Abu Seidi nomen datum
fuerit, ut eloquentiam ejus laudarent, Quod *Haririus*, absolutis
quadraginta narrationibus Barhdadum (Bagdadum) profectus, ibidemque a
doctis plagii accusatus, in Divano nequiverit versus quosdam
componere, quos Vesirus ei, ut artem demonstraret, pangere
praecepisset, refutatur tum iisdem traditionibus, quae eum celebrem
Grammaticum fuisse, discipulosque instituisse docent, tum conspicuo
in *Haririi* consessibus acumine. Quod Abu Seidus quidam Sarugensis,
qui, modo Cons. XLVIII narrato, mala sibi a Graecis illata in templo
circi Haramitarum questus fuerit, deinde vero aliis locis aliter
homines ad misericordiam commoverit, ansam dederit consessibus
*Haririi* pangendis, non convenit cum illis, quae *Haririus* ipse
narrat de conventu eruditorum, in quo tales narrationes scribere
jussus fuerit. Etsi non negari potest, ejusmodi historiam temporis
rationibus convenire; Sarugum, Mesopotamiae oppidum invasionibus
Graecorum fuisse expositum; mentionem infortunii repente illati filum
esse, quod per omnes fere consessus pertingat; nec absurdum est
credere, *Haririum*, ad pangendos consessus excitatum, cum materiam
quaereret, e vere auditis hausisse argumentum, quo, bellorum
cruciatorum tempore, vix ullum esset aptius ad commovendos Muslemorum
animos.
Gloriam, quam *Haririus* laboribus suis nactus est, testatur, praeter
*Ibn Chilcani* et *Haggi Chaltfae*[4] scripta bibliographica magnus
virorum doctorum numerus, qui consessus ejus scholiis explicaverunt.
*Silvestrius de Sacyo* usus est commentariis Almotharresii
Chowaresmii, Alocbarii Barhadensis, Alkasii Scharischiensis, qui est
copiosissimus, Abu Becri Rasensis, in quibus allegantur scholia
Abdo’llae Azzakalii et Tago’ddini Fangadhii. Insuper sex codices Mss.
habuit, quorum in marginibus quamplurimae adspersae erant notae. In
ebraicam linguam versi sunt a Judaeo Hispano, *Jehuda*, filio
Salomonis, filio Alcharisii; cujus ex versione, tam bene excepta, ut
mox imitatores[5] sequerentur haud spernendi, *Silvestrius*
communicavit consessum quintum. Syris, quorum poetae, *Eichhornii*[6]
judicio, nihil habent, quo alliciant, oblectent, hilarent, invidia
excitata erat ab Arabibus, Syriacam linguam, quasi minus copiosam,
incultam et rudem, vituperantibus, suae vero linguae copiam et
venustatem vindicare nitentibus, perpetuoque ad fidem faciendam
producentibus librum, quem Makamat, rhythmos appellarent, ut *Ebed
Jeschu Sobensis*, a. 1291 p. Chr., Patri archae monitu, Syriacae
elegantiae specimen ad fastum Arabum comprimendum edere constitueret.
*Golius* dicit: *Haririus* eo vixit aevo, quod politioribus inter
Arabas litteris plurimum floreret. Eamque in hisce ipse promeruit
laudem, ut earundem in Asia et Africa studiosis in praesentem exinde
diem commodior vix alius habeatur author, a quo proprietatem linguae,
simulque copiam ac elegantiam addiscant. *Pocockius*[7], qui
commentatores nominat Schirazensem et Moshaffarium, itidem
profitetur, *Haririi* Makamat librum esse elegantiarum arabicarum
penu locupletissimum. *A. Schultensius*, qui scholiaste *Teblebio*
multum usus est, *Haririum* eloquentiae Arabicae principem appellat,
opus ejus, ut Minervam Phidiae, consecrari et in arce apud Arabes
collocari meruisse judicat, seque in eo invenisse ait: eminentem et
expressam imaginem priscae illius grandiloquentiae Orientalis, qua
liber Jobi exaratus est, quaeque in Psalmis, in Proverbiis, in
reliquo corpore Bibliorum, poetico praesertim, ac prophetico, tam
magnifice, tamque insignite se exerit. *Silvestrius de Sacyo*
quamquam *Haririi* minime captus est difficilibus nugis, tamen non
ultimam hanc laudem ei tribuit: au milieu des difficultés, qu’offre
son style, il attache le lecteur capable de l’entendre d’un charme
irresistible. E Germanis vero, ut alios taceam, Theologum pari
profundioris doctrinae ac concionandi facultatis gloria florentem,
clarissimum de *Ammon*[8], in libro institutionum ad orationes
sacras, et *Haririi* nostri narrationes eis, qui hac in arte ad
celsiorem eniti gradum velint, legendas esse praecipere meminimus.
Nostra, si quid valet, sententia haec est. Multi libri arabici a
pluribus, quam solent, legi merentur; Arabsiades e. g. ob ornatum;
Behao’ddini Vita Saladini ob venustam simplicitatem; Abu’lfedae
Annales ob rerum fide narratarum copiam; Mille noctes et una ob
varios phantasiae ludos; Kasvini, Damir, Ibn Batuta, ob miracula,
quae produnt; Hamasa et Moallakat ob sententias et libros ebraicos
illustrantia verba; *Haririi* autem lectione nemo carere poterit, qui
de linguae arabicae copia, volubilitate, elegantia, genio, omninoque
de dialectis Semiticis rectum judicium facere voluerit. Quamobrem
satis meriti hac versione nobis comparasse videremur, si nullam aliam
haberet utilitatem, quam ut *Haririi* opus, et *Schultensii,
Silvestrii de Sacyo, Rueckerti*, aliorumque[9] in eo edendo,
explicando, vertendo, imitando, labores unius aut alterius revocarent
in memoriam.
1. Hamedanensis, cujus consessus breviores esse solent, specimen
affiximus calci sex consessuum priorum. [Nota: hāc in ēditiōne,
is cōnsessus relātus est fīnem librī.]
2. Vide Giggejum et Castellum. Freytagius in Lexico
Arabico-Latino hoc indicare omisit.
3. Vide Golium ad Erpenii Gramm. Arabicam, ed. MDCLVI.
4. Male hoc nomen a Sil. d. Sac. scribitur Khalfa, omissa f.
Saepius et alibi invenimus hunc doctum regulas orthographicas
neglexisse, quamquam ab ipso in Grammatica latas. E. g. scribit
*Hamadani* pro *Hamedani*, *Molhat* pro *Mulhat*, *Salar* pro
*Selar*, *Hammam* pro *Hemmam*. Credimus tamen ipsi, regulas
illas non omnes satis constare.
5. Immanuel fil. R. Schelomoh. Cfr. J. Bustorfli Bibliotheca
Rabbinica. P. 88.
6. Cfr. Praef. ad Jonesii Comment. Poes. Asiaticae.
7. In Specimine Historiae Arabicae, ed. Joseph. White Oxonii
MDCCCVI, p. 878.
8. Handbuch der Anleitung zur Kanzelberedsamkeit, Nürnberg 1826,
p. 314.
9. Consessus XXVI, a Joh. Jac. Reiskio ed. Lips. MDCCXLVII,
exemplaria rarissima esse videntur; cfr. A. Th. Hartmann: Über
die Ideale weiblicher Schönheit bei den Morgenländern,
Düsseldorf 1798, p. 175. Praeter illum vero vires suas in
singulis Haririi partibus tentarunt: Theod. Rinkius, J. Uri,
Grangeretus de la Grange, Frid. Pisanius, Comes G. de
Rzewuskio, quorum labores partim in majoribus collectionibus,
ut in Fodinis Orientis, quaerendi sunt.