di Beatrìs e lì fìs a restàvin;

LA DIVINA COMÈDIA

By di Dante Alighieri

Tradusiòn furlana di Ermes Culòs

2006

DANTE’S COMEDY IN FRIULIAN

Translator’s note

(Ermes Culòs, Ashcroft, June [2006])Preàmbul

PARADÌS

Cjànt Prin

Cjànt Secònt

Cjànt Ters

Cjànt Cuàrt

Cjànt Cuìnt

Cjànt Sest

Cjànt Siètim

Cjànt Otàf

Cjànt Nonu

Cjànt Dècim

Cjànt Undicèšin

Cjànt Dodicèšin

Cjànt Tredicèšin

Cjànt Cuatordicèšin

Cjànt Cuindicèšin

Cjànt Sedicèšin

Cjànt Dišisietèšin

Cjànt Dicjotèšin

Cjànt Dicjanovèšin

Cjànt Vincjèšin

Cjànt Vincjunèšin

Cjànt Vincjaduèšin

Cjànt Vincjatreèšin

Cjànt Vincjaquatrèšin

Cjànt Vincjasincuèšin

Cjànt Vincjasejèšin

Cjànt Vincjasietèšin

Cjànt Vincjotèšin

Cjànt Vincjanovèšin

Cjànt Trentèšin

Cjànt Trentunèšin

Cjànt Trentaduèšin

Cjànt Trentatreèšin

FOOTNOTES

DANTE’S COMEDY IN FRIULIAN

Translator’s note Friulian is the language of my childhood, the language

I spoke with my parents and brothers and friends in my hometown in the

northeastern region of Italy known as Friuli. It is still my preferred

language of conversation with my brothers and Friulian-speaking with

friends. What’s Friulian? Maybe the best way to describe it is by

imagining what England was like, say, a hundred years or so after the

Normans invaded it & settled in for the long haul. In doing so they

pretty much changed the cultural and linguisticic landscape of England.

In pre-Norman times, the English were quite contènt to do their rough &

tumble business in the old “Saxon” language; but with the coming of the

Normans, the old Saxon was just not good enough for the conquering

overlords. It needed something more to enable them to take care of their

educational, religious, social and commercial needs. And so you had a

situation where the ruling classes spoke a sort of Frenchified Saxon

(which was to become the English of today), while the workers, the

peasants—you know, the lower sort—went on speaking Saxon. And so those

rude folks kept on raising and butchering pigs and cattle for their

masters; but they never ever served pig or cow steak for them. No—their

masters insisted on being treated with luscious chunks of pork or beef

(boef). That, in more ways than one, has been the case in Friuli.

Italian has been—and continues to be—the educational, commercial and

administrative language of the region, while Friulian has traditionally

been the language spoken by the common folk, mainly in the rural areas.

Time was when speaking Friulan in a public, “polite” setting, would give

away your “peasant” origin, and that wouldn’t do. But let’s not think

that this sort of linguistic snobbery is a peculiarity of Italian only.

Every language has its Professor Higgins & Eliza Doolittle. Friulian

itself is not squeaky clean when it comes to that. My Dante itself may,

by some purists, be seen as a Friulian aberration, since it does not

conform to what is generally regarded as the “classical” Friulian, the

Friulian spoken in such strongholds as Udine or San Daniele del Friuli.

My Friulian translation of Dante, then, is, in part at least, a reaction

to that sort of thing. Could Friulian—the lowly, peasant Friulian,

particularly the Friulian used in the fields and alleys and bars of

Pasolini’s Casarsa—cope with the supreme sophistication of Dante’s

language and concepts? The readers will, of course, judge for

themselves. Certainly they will get at least a sense of what would have

happened if Dante’s muse had been weaned on the banks of the Tagliamento

instead of the Arno.

(Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul Chista tradusiòn a è stada

fata par divièrsis rašòns. Ta li mès ùltimis vìšitis a San Zuan i’ai

notàt che i zòvins a no ùšin cuaši maj il furlàn cuant ca discòrin fra

di lòu. Cuaši sempri a si esprìmin in taliàn—encja cuant ca cjacarèjn

cuj so genitòus. Che chistu al sedi in ducju i sens un ben o un mal a è

roba discutìbil. A somèa, però, che sta ušansa daj zòvins a stà

segnalànt un mandi a la lenga furlàna. Cuant che scju zòvins a saràn

encja lòu pàris e màris, cuaši sensaltri a ghi parlaràn taliàn ai so

fioj, cul rišultàt che paj fioj di che generasiòn lì il furlàn al sarà

na curiošitàt e basta; sensaltri a nol sarà pì che lenga viva ca ušàvin

i so nònus. Cussì chista tradusiòn a è un me pìsul contribùt a la

prešervasiòn da la lenga daj nustri vècjus.

I me fioj, nasùs in Canada, a cognòsin amondi puc il furlàn. Una dì,

forsi, a saràn tentàs di parlà il furlàn si no altri par capì sè cal à

scrìt so pari. A pòl dasi encja che il me lavoru a ju incuriošarà a leši

Dante—ca no sarès tant na bruta roba.

A mi par di capì che La Divina Comèdia a è stada zà tradušuda in furlàn,

però in tal furlàn clásic, di Ùdin, di San Danèj. Da sé ch’i saj jò, li

òperis di Dante a no sòn maj stàdis tradušùdis (par complèt) tal furlàn

di San Zuan di Cjašarsa—cal sarès il me furlàn, la lenga daj me vècjus,

daj me fràdis, da li me memòris da frut. Par traduši Dante a no mi

ocorarès altra rašòn che chista.

Pasolini, in ta un daj so scrìs, al à sugerìt che par tant valòu

culturàl cal vèdi, il furlàn al resta pur sempri la lenga dal contadìn;

a me mòut di capìlu, na lenga che, encja se coma spièli a fà ben jodi se

cal è un furlàn, a resta pur sempri na lenga semplicjòta, adatada a la

vita da paešùt, cu la so parlada daj cjamps, da li stàlis, da la plasa,

dal bar, da la marìnda e sèna, da li nòsis, daj funeraj, e daj odòus e

rumòus da li sèris di estàt. Una lenga, duncja, sensa nisuna pretèša di

podej tirasi sù da la cjera e rivà a esprìmi valòus culturaj pì als e

astràs.

E che lì, che di jodi se Dante al varès podùt ušà il furlàn coma il so

“dolce stil novo” invensi dal toscàn—che lì a è stada na roba ca mi’a

incuriošìt tant e ca mi a pocàt un bièl puc a fà stu còmpit.Guida a la

pronuncja dai vocàbuj ušàs in ta chista tradusiòn

Vocàls:

Li vocals a vàn pronuncjàdis coma chès dal taliàn. Il acènt vièrt ( ` )

al è ušàt par indicà la sìlaba ca risèif ’l acènt naturàl da la peràula

o pur par indicà significàs diferèns da la peràula, coma par ešempli

“nòta” e “notà.” Par rašòns di semplicitàt a no sòn ušàs altri acèns

(coma chèl sieràt o chèl dopli). Coma tal cašu di “nòta” e “notà,” la

distinsiòn di significàt a è rinduda asaj ben dal acènt vièrt.

Consonàntis:

1. La i-lùngja ( j ) a è ušada par indicà il sun da la “j” in peràulis

coma “jò” e “cjàša.” 2. La “z” a è sempri dolsa, coma ta li peràulis

“zìn” e “zìmul.” 3. La “s” a è cuaši sempri dura, coma in ta li peràulis

“stala,” “strapàs” e “mestri.” Ogni tant a ritèn il sun dols, coma tal

taliàn; par ešempli “sdrondenà, “sbati,” e “slungjà.” Cuant che la “s”

in miès di dos vocàls a è dolsa, a vèn indicada cul sen diacrìtic “?”,

coma in ta scju ešèmplis chì: “cauša,” “mulišìn,” “Cjašarsa.” 4. La “c”

o la “g” seguida da la i-lùngja a ghi conferìs a la “c” o a la “g” il

sun mol coma ta li peràulis “dincj” e “grancj” o pùr “dongja” e

“stangja.” 5. La tradusiòn a no fà distinsiòn fra la “c” dura e la

“q.”Ešigènsis di rima:

La tradusiòn a mantèn il pì pusìbul la tersa rima dal originàl, encja se

ogni tant a rìmin doma li ùltimis dos lèteris di na riga (o adiritùra

l’ùltima e basta), càšus ca susèdin raramìnt in Dante.

La tradusiòn a si atèn pur a la endecasìlaba dal originàl. Purtròp,

rìghis di dèis o dòdis sìlabis, na volta chì, na volta lì, a sbrìsin jù.

A è da notà, però, che encja Dante ogni tant al uša cualchi sìlaba in pì

o in mancu.Riconosimìnt:

Ta la me tradusiòn a mi’a tant asistìt La Divina Commedia, Testo Critico

della Società Dantesca Italiana, riveduto, col commento Scartazziniano

rifatto da Giuseppe Vandelli. A mi’a pur judàt la version eletrònica

Mediasoft da La Divina Commedia. Par mancjànsa di un vocabolari dal

furlàn di San Zuan di Cjašarsa, i’ai ušàt il Vocabolario della Lingua

Friulana di Maria Tore Barbina, ca mi è stàt amondi ùtil, coma che ogni

tant a mi è stàt ùtil pur Il Nuovo Pirona. A standardišà la me

ortografìa a mi à pur judàt tant me fradi Tony. Edizione riveduta aprile

2019.

PARADÌS

Cjànt Prin

La gloria di chèl che movi dut al fà,

lušìnt in tal univèrs a penetra

cun lus pì intensa uchì e mancu là.

Tal cjèl, ’ndà che pì da la so lus vi’èntra,

i eri jò, e contà li ròbis ch'i vevi jodùt

nol sà nè’l pòl chèl che jù’l vèn da parzora;

pars’che al so dešideri fašinsi visinùt,

il nustr’ intelèt a si sprofonda tant

che il recuardasi ’ndavòu al resta dut.

Ma almancu di chel tant di stu post sant

che podùt fà i vevi’n ta la me mins tešoru,

i faraj adès materiàl dal me cjànt.

O Apòl me bon, di st’ultin lavoru

da la to virtùt fà ch’i sedi un cussì grant vàs

da meretà ’l oràr, pal poèt dut oru.

Fin a stu punt la man ch’i’ai vùt dal Parnàs

mi’a bastàt, ma adès jùdimi pur tu

a contà cun onòu la storia daj beàs.

Tal me pet entra e ispìrimi tu

cussì coma cuant che Marsia sfoderàt

da la natura dal so cuàrp ti vèvis tu.915

O valòu divìn, s'i ti mi vèns prestàt

chel tant che l’imàgin finuta dal beàt regn

figurà i posi, che’n mins mi’a restàt,

rivà i ti m’jodaràs al to miej len916

e coronami alòr cun che fuèis

che la matèria’e tu i mi parèis degn.

Rari vòltis, pari, a vègnin cjòltis917

par segnà’l trionf d’un Sešar o poeta,

colpa e vergogna da l’umani vòis,918

che parturì plašèis’n ta la contenta

deitàt delfica’l dovarès il ramusèl

di Peneo919 cuant ch’a vignì godùt al parta.

Na faliscjuta a pòl tacà un bièl foghèl:

forsi davòu di me e cun pì biela vòus,

si prearà par che Cir al rispundi dal cjèl.920

Chì e là si fà alt, paj mortaj, luminòus,

il lampiòn di stu mont; ma pròpit par là

cuatri sèrclis al unìs con tre cròus,

cun percors pì bièl e cun tant miej stela,

fòu al vèn congjùnt, e la mondana cjera

com’cal vòu al tempra e sigila.

Fàt al veva di là matina e di cà sera

chel post, o cuaši, e dut al era là blanc

chel emisferi, e chì neri al era,

cuant che Beatrìs, a sinistra, tal flanc

so, jodùt i la vevi voltada vièrs il sol:

nencj’ àcuila maj fisàt lu veva cussì al lunc.

E pròpit coma ch’un secònt raj al pòl,

e’l vèn, dal prin, fòu, e di nòuf’l torna’n sù,

com’che sempri a la mari tornà’l vòu'l fiòl.

Cussì dal so àt, paj so vuj vegnìnt’n sù

in tal me imaginà, il me si veva pur fàt,

e i vuj, pì dal nustr’ušu i vevi puntàt in sù.921

Tant a è lècit là, che chì nol pòl èsi fàt

da li nustri virtùs, par gràsia dal lòuc922

che doma par l’omp al era stàt creàt.

Jò’i no l’ai sopuartàt a lunc, nè tant puc,

da no vej podùt jodi’l sfavilà ’ntòr

coma’l fièr cuant che ruvìnt al vèn fòu dal fòuc;

e a colp parùt mi'era che d’un dì il dì dut atòr

cresùt al fòs, com’ se chèl che fà’l pòl sti ròbis

n’altri soreli’l vès fàt zì atorotòr.

Beatrìs duta’n ta l’eterni ròdis

fisa cuj so vuj a steva; e pur jò

da la sù cjòlt, su ic i vevi li me lùcis.

Tal vuardala, cambià mi eri sintùt jò

com’che cambiàt si veva Glauc, tal gustà l’erba,923

coma àltris tal mar, pur luj in Dio.

Significà’l trašumanà per verba

no si pòl; ma ca basti sè che Glauc al veva fàt

par chèl che gràsia’al à di provà stà “erba.”

Se doma i’eri chèl ch’i ti mi vèvis creàt

di nòuf924, grant ben che il cjèl ti govèrnis,

tu ti lu sas, che la to lus mi’a’n alt partàt.

Cuant che li ròdis ca zìrin etèrnis,

par volej to, a mi’an a sè atiràt

cu l’armonia che tu ti minìstris,

mi vev’alòr parùt che’l cjèl dut cuant al era ’mpiàt

cu la flama di Febo, che ploja o flun

un lac cussì grant a no’a pròpit maj fàt.

La nuvitàt dal lustri e dal grant sùn

di savej la rašòn na voja’mpiàt

mi veva granda tant ca no la crodarès nisùn.

Alòr ic, che’l me al so còu a veva leàt,

par tegni calmàt il me spirt comovùt,

prin ch’alc i podès jò diši, a veva tacàt

cussì: “Tu stes i ti t’insiminìs dut

cun stu fals figurà, ch’jodi no ti pòs

sè ch’i t’jodarès se pì’udisi ti vès vùt.

Miga ti sòs in cjera, com’ch’i ti cròs;

ma na saèta, ca scjàmpa dal so post,925

coma te a no cò™r, che pì svelt cori fin là ti pòs.”

Se’l prin dùbit mi veva cjòlt, e di chist i vevi vùt gust,

dut suridìnt cu li so peraulùtis,

un’altri ghi veva sùbit cjapàt il so post,

e dìt ghi vevi: “Contènt i soj pa li ròbis

ch’i’ai amiràt; ma’dès mi staj marveànt

di com’che pì’n alt i vaj di scju cuàrps lišèis.”926

Alora ic, il so cjàf un puc scjasànt,

vièrs me a veva vuardàt cuj vuj impenserìs

di na mari di front dal fì delirànt,

e tacàt a veva: “Li ròbis, dùtis cuàntis,

tra di lòu òrdin a àn, e chist’a è forma

ch’al univèrs ghi dà qualitàs divìnis.

Chì a jòdin l’altri creatùris l’òlma

dal eterno valòu, che chèl stes al è’l fin

pal cual dut stu òrdin doventàt al è norma.

In ta stu ’nsièmit leàdis si tègnin

duti li natùris, se pur divièrsis,

stànt, cuj pì cuj mancu, al prinsìpit visìn;927

e’n ta divièrs puàrs si spartìsin dùtis

tal grant mar dal èsi, e a ognuna

a ghi’è dàt ’l istìnt di zì’n ta li so àghis.

Chist’istìnt al parta’l fòuc vièrs la luna;

chistu’n ta ogni nemàl al è motòu;

e dut in cjera al lèa e al raduna:928

e no doma li creatùris ca sòn fòu

dal intelèt di sta fuarsa a sòn sot,

ma encja chès ca’an intelèt e amòu.929

La providensa, che a dut chistu a prejòt,

cu la so lus a fà’l cjèl930 sempri cujèt,

’ndà che pì svelt si zira chèl che dut al à sot;931

e adès lì com’che par nu al è stàt decrèt,

a n’invìa la fuarsa di che cuarda

ca scata e’l bon a bàt’n ta sè ch’a a dirimpèt.932

Ma com’che na òpera a no vèn formada

sempri secònt la vera intensiòn da l’art,

parsè ch’a rispundi la matèria a è sorda;

cussì chistu percòrs al vèn spes stuàrt

da la creatura che’l podej a à

di zì chì o là, se ben che'l sen a à just e fuàrt.933

E com’ch’ogni tant si pòl jodi a colà

un folc da li nùlis, cussì ’l impùls prin,934

distràt da fals ben, in cjera’l và a plombà.

Basta maravèis, alòr, dal to cjamìn

vièrs il alt; pensa invensi al rivulùt

che dal di sù vignì jù a val i jodìn.935

Gran maravèa a sarès di vej te jodùt,

sensa ’mpedimìnt, la jù dut cuant sestàt,

com’na flama che zì’n sù no vès podùt.

E chì i vuj vièrs il cjèl a veva di nòuf voltàt.

Cjànt Secònt

O vuàltris che’n ta na barcjuta mi stèis atòr,

dešideròus di scoltà, e voja i vèis

di zì davòu da la me nàf, che cjantànt a còr,

tornàit pur a rijòdi li vustri rìvis:

che forsi dut, s’i vi metèis in onda,

restànt lontàn da me, i pierdarèsis.936

L'onda ch’i cjapi no’è maj stad’esplorada;

a mi’spira Minerva e Apòl mi guida

e l’Orsa li Mùšis mi tegnin mostrada.

Vuàltris pus che la mins i tegnèis alsada

par godi’n timp’l pan daj ànzui, dal cual

chì937 a si vif sensa maj vèjni avonda,

i podèis ben mètivi in tal alt dal sal938

cul bastimìnt vustri, davòu da la me agàr,

prima che l’aga a torni tal e cual.

Chej gloriòus che a Colchis ’èrin zùs pal mar,

mancu mar’veàs si vèvin, che vuàltris i sarèis,

cuant che Gjason jodùt a vèvin, bifòlc, ta l’agàr.939

La sèit ch’i vèvin sempri vùt in ta li nustr’idèis

in tal alt dal Empireo a ni partava

svelta, cuaši coma’l cjèl che la sù i jodèis.940

Jò’i vuardavi Beatrìs che’n sù a vuardava;

e forsi tal timp che na frecja si distàca

dal arco e a la so fin a riva,

mi eri jodùt vignì indà ca taca

che miràbil roba; ma chè ca era là941

ben jodìnt sè ca mi feva ’mbacucà,942

voltàt si veva vièrs di me, contenta e biela,

e mi veva dìt: “A Diu dìšghi ben gràsis,

ch’adès unìs ni’a cu la prima stela.”

A pareva che na nula la cujerzès,

duta solida e lustra e neta,

com’adamànt che cun lus dal soreli a ardi al zès.

Dentri di sè l’eterna margarita943

a mi veva risevùt, com’che l’aga a surbìs

un raj di lus e unida a resta.944

S’jò i’eri cuàrp, e chì a no si capìs

com’che na dimensiòn in ta n’altra a s’unìs,

ca à di èsi se cuàrp in cuàrp a s’inserìs,

alòr il me dešideri cjalt coma flàmis

al sarès d’jodi che esensa945 ca mostra

com’che Diu e ’l èsi nustri a sòn unìs.

Ulà sè ch’i crodìn par fede a s’jodarà,

sensa rašonalu, ma tant clar’l sarà chèl

coma chè ch’i acetàn che par prin a è vera.946

Alòr rispundùt i vevi: “Siora me, cussì fedèl

com’che pì i no pòl èsi, ringrasiàlu i vuej

che dal mont mortàl mi’a partàt in ta stu cjèl.

Ma dišèimi: alc jò’i volarès savej

daj sens scurs di stu cuàrp che la jù’n cjera

Caìn a còntin ca si pòl jodi’n chej.”

E ic cun bocja ridìnt: “Se sbaliàd’a era,”

a veva dìt, “l’opiniòn da la zent mortàl

bašada su sensasiòns, com’ca era,

nosta fà alòr la part dal bašovàl

e mar’veàti masa; chè ben ti sàs

che fra sens e rašòn curt al è ’l intervàl.

Ma dìšmi ’nvènsi sè che tu pensàt ti às.”

E jò: “Chej che ca sù diferèns mi pàrin,

in cuàrps pì rars o dens a sòn stàs creàs.”947

E ic: “T’jodaràs com’ca s’impantànin

tal fals li to idèis, se ben ti scòltis

com’che cul me rašonà a s’intorgulèin.948

L’otava sfera jodi vi fà lùcis

a plen, e chès o par coma o par cuant

lasù a vi mòstrin divièrsis mùšis.949

S’a la diversitàt a fòs dovùt dut cuant,

dùtis a varèsin la stesa virtùt

spartida, tant al pìsul lumìn che’al grant.

Divièrsis virtùs a’an alòr d’èsi frut

di prinsìpis formaj, e chej, fòu che un,950

a vegnarèsin, secònt te, ognùn distrùt.

Duncja, se dal rar sti màcis colòu fun

a sòn par dut o’n part secònt te caušàdis,

al sarès di so matèria cussì dišùn

stu planèt, o in tal mòut ca si spartìs

il gras e’l magri ta’un cuàrp, cussì chist

in sè’l cambiarès li pars dènsis e ràris.

Se dal rar si tratàs, al sarès manifest

in ta n’eclìs solar che trasparì a farès

la lus, com’che nisùn cuàrp rar al rešìst.

Ma chist nol è’l cašu, e alòr d’jodi a sarès

’l altri951, e s’jò chèl i zès a smuarsà,

il to parej falsificàt al vegnarès.

Se’l rar da na banda’o l’altra nol trapàsa,

alòr lì un punt di èsi al varès

che’l so opòst di zì oltri nol lasa;

e di lì si riflèt’l raj che lus ghi dà’ai planès,

cussì com’che colòu da veri’l vèn rifletùt,

che plomp al tèn platàt davòu di se stes.952

Ti dišaràs cal somèa pì scurùt

uchì il raj che in ta altri bàndis,

par via che di pì’n sot al vèn rifletùt,953

ma in chistu cašu fà’i podarèsis

un’sperimìnt, se provalu i volèsis,

che font al è dal flun da l’idèis vùstris.954

Tre spièlis ti ocòrin; doj ti’u pošisiònis

no tant lontàn; il ters, pì lontanùt

mètilu e pròpit in miès daj àltris.

Davànt di lòu, ma a li spàlis metùt,

fà ch’un lumìn al ilùmini i spièlis

cussì che’l so raj a te’l vegni rifletùt.

Se ben che la lus in tal miès da l’altri lùcis

da li àltris a è pì pìsula, t’jodaràs

che luminoša a’è coma li àltris.955

Adès, com’ch’al bati daj ràis infogàs

da la nèif al resta dut nut il sogèt,

esìnt il colòu so e’l frèit cul cjalt scjampàs,

alòr, cussì restàt tu’n tal to’ntelèt,

di lus tant viva ’mplenìti adès i vuej,

che stela lušìnt ti somearà dal aspièt.

Dentri di chel cjèl dal divìn benvolej956

atorotòr si zira un cuàrp957 che la virtùt

al à di vej il èsi di dut sè ca è di miej.

Chel cjèl958 ca ni tèn cun tancju vuj jodùt,

chel èsi al spartìs in divièrsi esènsis,

di luj distìntis, ma part dal so contenùt.

I àltris ziròns in vàriis diferènsis

li esènsis che dentri di sè a’an

paj so ušus a dispònin coma simìnsis.959

Scju òrgans dal mont zirànt cussì a vàn,

com’ch’jodi ti pòs, da scjalìn a scjalìn,

e di sù a cjòlin e di sot a fàn.

Vuarda ben tu ch’i ti stàs scoltànt sidìn

com’che a sè ch’i ti vus960 mi staj visinànt,

che dopo ti pòsis tu fà da lumìn.

Il motu e la virtùt d’ogni zìru961 sant,

coma che pal fabri a è l’art dal marcjèl,

i motòus als e beàs962 i'u stàn caušànt;

e’l cjèl963 che tanti lucjùtis a fàn bièl,

da la granda mins che movi’l fà e ’nforma964

l’imàgin al cjoj par ogni so lumìn bièl.

E coma che tal vustri pòlvar l’alma

ta li so divièrsis pars a si difònt

e ognuna di sti pars a ànima,

cussì la ’nteligènsa—di chist tèn cont—

a sparpaèa’l ben so’n ta li stèlis,

movìnt atòr da l’unitàt dal so mont.

L’angelica virtùt divièrsis lèghis

a fà cuj presiòus cuàrps965 che ic a ispìra

e taj cuaj, coma vita’n vuàltris, a s’unìs.

Pa la 'legra natura966 da’ndà ca spira,

la virtùt tal cuàrp misturada a lus

com’che la biela lus’n tal vuli a si mira.

Da chista a vèn chèl che da lus a lus

al somèa diferènt, no da fìs e ràr:

ic a è’l prinsìpit formàl ca prodùs

secònt il so bon volej, il scur e’l clar.

Cjànt Ters

Chel soreli967 che prin scjaldàt mi veva il pet,

rivelàt mi veva la biela veretàt,968

provànt e riprovànt969, e’l so dols aspièt;

e jò, ch’i volevi tegni dimostràt

che corešùt i’eri e sigùr doventàt,970

par cussì dìšghi il cjàf i vevi alsàt;

ma na višiòn a mi si veva prešentàt,

ch’al jòdila tegnùt mi 'ngrimpava tant stret

che di confesàmi mi eri dismintiàt.

Coma ta un veri trasparènt e net

amondi, o’n t’àghis lìmpidis e cujètis,

ma no tant fòndis da no jòdighi’l lièt,

a s’jòdin li nustri mùšis spielàdis,

ma debulùtis, coma pèrlis’n blancja front

ch’un puc a vòu par rivà a jòdilis;

cussì, mùšis che tabajà ’volèvin un mont

jodùt i vevi, e’n tal sbàliu contrari i eri colàt

di chèl ch’amòu ’l veva ’mpiàt tra omp e font.971

Al momènt che jò i vevi lòu notàt,

ca fòsin figùris di spièli pensànt,

par jodi cuj ca èrin mi eri ziràt;

e jodùt no vevi nuja, e di nòuf ’ndavànt,

dret taj vuj da la me dolsa guida, i vevi vuardàt;

ic’a rideva, e’i vuj sans ghi ardèvin tant.

“Se ridi ti n’jòs, nosta èsi maraveàt,”

mi veva dìt: “al è’l to pensà da frutùt

che’n tal just il piè nol à ’ncjamò pojàt,

ma ’torotòr si zira, com'ch'i vevi jodùt:

chès ch’i t'jòdis a sòn veri sostànsis

e’a sòn chì pars’che’l so voto no vèvin finìt dut.972

Ma parla pur e cròdighi a chìstis;

che la lus dal alt che contèntis li tèn

chì a vòu che dùtis si tègnin fèrmis.”

E jò al spìrit cal pareva pì ben

dispòst di contà, voltàt mi eri, dišìnt,

com’omp che puntàt al è’n tal so dišèn973:

“O spirt ben creàt, che’i ràis ti stàs godìnt

da l’eterna vita, e’l ben so ti sìns

che prin di vèjlu gustàt a nol s’intìnt.

Gust i varès se adès ch’i sìn visìns

il nòn to ti mi dišès e da la to zènt.”

Alora ic, pronta e cuj vuj ridìns:

“La nustra caritàt no’a nisùn intènt

al just di sieràighi’l cancèl, com’la caritàt

di chè che com'che ic a è a vòu vej la so zent.974

Com’na vèrgin mùnia’l mont mi veva ospitàt,

e se la to mins sù e jù mi vuarda,

ch’jò i soj pì biela no ti tegnarà platàt,

ma a ricognosarà ch’jò i soj Picarda,

che, metuda chì cun scjù altri beàs,

beàda i soj’n ta la sfera pì tarda.975

I nustri afiès, ca vègnin inflamàs

doma in tal plašej dal spìrit sant,

gust a’an di èsi’n tal so òrdin formàs.

E stu destìn, che bas al par d’èsi tant,

dàt a ni’è stàt pars’che trascuràt i vìn

i nustri vòtos, o lasàs ju vìn dibànt.”

E jò a ic: “Cualchicjusa di divìn

luši a s’jòt dal vustri tant bièl aspièt

che cussì tant vi cambia da com’ch’i’èris prin;

e prin d’adès no mi’eri’mpensàt, puarèt

ch’i soj; m’adès m’juda sè ch’i ti mi dìs,

ch’al recuardàmi a mi parta dirèt.

Ma dišmi: vuàltris ch’i sèis chì contèntis,

no dešideràišu di zì’n ta un lòuc

pì alt ’ndà che pì visìn976 ghi sarèsis?”

Cuj altri spirs a veva prin ridùt un puc;

e mi veva dopo rispundùt cussì contenta

ca pareva àrdi d’amòu dal prin fòuc:977

“Fradi, di sè ch’i volìn a mi cujèta

la caritàt stesa, ca mi fà volej

doma sè ch’i vìn, che'l altri nol impuarta.

Se di zì pì’n alt i vèsin da volej,

puc d’acòrdu’l nustri dešideri’l zarès

cul volej di chèl che chì ni vòu vej;

e chistu chì ben d’jodi ti podarès

se di èsi'n caritàt a’è chì necesitàt,

e se la so natura di capì ti vès.

Ànsi, a ghi tòcja a stu èsi beàt

tègnisi dentri dal alt volej divìn

par che di doj volèis un sòu’l vegni formàt;

cussì che com’da scjalìn a scjalìn i stìn

in ta stu regnu, a dut il regnu ghi plàs

com’pur al re ch’al so volej ni tèn visìn.

In ta la so volontàt a è la nustra pàs:

ic a è chel mar che vièrs di chèl dut s’inclìna

’n tal mont, fin i ànzui da ic stàs creàs.”

Clar mi’era alòr com’che ducju i cjèj a èrin

paradìs, encja se pa la gran gràsia

dal Creatòu ducju compàis no la godèvin.

Ma com’ca capita ch’un mangjà al sàsia

e di un’altri a resta la gola,

che d’un si vòu e dal altri si ringràsia,

cussì fàt i vevi jò, cun fàt e cun peràula,

par capì da ic cual’ ca era la tela978

che’l tesi nol era ’ncjamò zùt a finila.

“Par vita buna e grant mèrit a è ulà,

pì’n sù,” mi veva dìt, “na fèmina979 che nòrmis

a’a dàt al mont par cuj sì si vistìs e vela,

che fin al murì, dì e nòt, cun chel nuvìs980

si stedi ch’ogni voto al aceta

se fàt al è cun amòu e bòis propòšis..

Par zìghi davòu, lasàt i vevi da zovinuta

il mont, e il so àbit981 i vevi vistìt

cul propòšit di vivi la so vita.

Ma alora òmis di puc bon propòšit

fòu mi vèvin tiràt da la dols’claušura.

Diu’l sà ben cuant che dopo i vevi patìt.

E chist’altri splendòu ch’a te si mostra

a la me destra indà cal stà ardìnt

di dut il luši da la sfera nustra,

sè che jò’i ti dìs di me, ic a s’intìnt:

mùnia a era, e ic pur a veva cussì pierdùt

il vel da chej982 che puc a’n vèvin di sintimìnt.

Di rimètila’n tal mont a vèvin podùt,

cuntra’l so volej e la bun’ušansa,

ma’l vel dal so còu jù nol è maj vegnùt.

Chista a è la lus da la gran Costansa

che pròpit dal secònt vint di Soave

dàt a veva la tersa e ùltima potensa.”983

Cussì mi veva parlàt e dopo tacàt a veva l’Ave

Maria a cjantà e cjantànt a era svanida

com’alc che’n t’aga scura ’nglutìt al è.

I me vuj che chel tant la vèvin seguida

che pusìbul ghi’era, a la fin

si vèvin ziràt vièrs l’imàgin’ lìmpida

di Beatrìs e lì fìs a restàvin;

ma chè cun’un lamp ferìt a veva'l me sguàrt

cussì ch’in alt i me vuj restà no podèvin;

par chèl di domandàighi i vevi fàt ritàrt.

Cjànt Cuàrt

Fra doj plàs, 'l un dal altri altritànt bon

e distànt, un omp lìbar al morarès

di fan prin che d’un al cjolès un bocòn;984

cussì’l starès un agnèl’n miès da li bràmis

di doj lùpos crudej, di ognùn temìnt;

e cussì’l starès un cjan tra do dàinis:985

par chèl, s’jò’i taševi, d’incolpami no intìnt,

nè di laudami; taši mi tocjava,

daj me dùbis tal stes mòut pocàt esìnt.

I taševi, ma’l dešideri me s’jodeva

’n ta la me siera, e’l me domandà cun chèl;

pì clar di cussì èsi nol podeva.

Fàt a veva Beatrìs com’che fàt’l veva Danièl,

da Nabucdònošor calmànt la colera

che rindùt lu veva cussì tant crudèl;986

e dìt a veva: “Ben i jòt com’ca ti tira

uchì e ulì ’l un e 'l altri dešideri,

che diši no ti pòs sè ch’ti preferìs na vura.

Tu ti rašònis: ‘Se'l volej bon al resta e lišeri,

la violènsa d’àltris par cuala rašòn

a ghi cjòlia mèrit al me dešideri?’

E di dubità ti somèa pur bon

il tornà da l’ànimis’n ta li stèlis,

secònt sè cal à dìt il Platòn.987

Tal to volej a pòchin sti domàndis

duti dos compàgnis; ma’i vuej par prin

tratà la pì sindiòsa di chist' idèis.988

Daj Serafìns, chèl che a Diu ghi’è pì visìn,

Mošè cal sedi o Samuel o chel Zuan,

il un o’l altri, o Maria, dišìn,

ta un’altri cjèl di sigùr a no stàn

che chiscju spìris che adès ti'as jodùt

che’n tal so èsi pì o mancu’l stes timp a’an;989

ma dùcjus a fàn bièl il prin zir par dut,

e ognùn al gòt, tal mòut so, il dols stà

’n ta stu post dal spirt eterno intìnzùt.

Chì a si pòsin jodi, no parsè che chista

a è la so sfera, ma coma un sen

dal pì bas di st’alta sfera celesta.990

Stu parlà ’ghi zòva pì al vustr’inzèn,

che doma di sè ca è sensìbil al capìs,

che’n sèguit al intelèt a si rìnt dègn.

La scritura cussì a l’inteletuàlis

vùstris si adàta, e piè e man

a Diu, altri intindìnt, ghi atribuìs;

e la Glišia Santa, cun aspièt umàn

Gabrièl e Michèl vi raprešenta,

e chel altri che Tubia rifàt al à san.

Chèl che Timeo991 da l’ànimis al conta

a nol è coma chèl che chì i jodìn,

encja s’al pàr cròdighi a sè cal conta.

Li ànimis ta li so stèlis a tòrnin,

al dìs, crodìnt d’èsi da chì distacàdis

cuant che natura i cuàrps a vòu ca ’nfòrmin.992

Ma forsi n’ocòr cussì capì sè cal dìs,

e a pòl ben dasi, encja s’a no pàr,

ch’intìndi nol voli ròbis ridìculis.

Se’nvènsi al intìnt laudà’l rotònt altàr993

cun mèrit o colpa, alora forsi

alc di just al riva a meti al ripàr.994

Mal capìt, stu prinsìpit a stuàrzi

al è zùt cuaši dut’l mont, cussì che Gjove pur,

e Mercùri e Mars nomàs sòn stàs cussì.

L’altr’idea che di chè no ti sòs sigùr

mancu velèn a’a, pars’che la malìsia

so asaj no è par rìnditi impùr.995

Se justa a no par la nustra gjustìsia

ai vuj daj mortaj, al è pur argumìnt

di fede e no di bruta erešìa.

Ma par cal posi’l vustri rašonamìnt

penetràighi ben in ta chista veretàt,

ti faraj contènt, com’ch’i ti stàs volìnt.

S’a si’a violènsa cuant che il violentàt

a nol juda par nuja chèl cal sfuarsa,

alòr un spirt cussì a nol vèn scušàt;

che’l volej, s’a nol vòu, no si smuàrsa,

ma’l fà, com’ca ghi’è naturàl di fà al fòuc,

encja se mil vòltis si gh’impòn fuarsa.996

Par chèl, se chèl a si plèa tant o puc,

la fuarsa’l juda, e chìstis cussì’an fàt,

che tornà a varèsin podùt’n tal sant lòuc.

Se’l volej pròpit intej al fòs stàt,

com’chèl di Sa’Lurìns’n ta la grilia metùt997

e di Musio ch’a la so man dur si veva mostràt,

e tornà’n claustri ’varèsin cussì podùt,

so vera cjaša, na volta liberàdis;998

ma’un volej cussì grant si lu’a di rar jodùt.

E sti peràulis, s'i ti li’as capìdis

benòn, il rašonamìnt a tègnin anulàt

ca ti varès turbàt ben altri vòltis.

Ma èco ch’i ti’as n’altra dificltàt

da afrontà, e besòu no ti rivarès

a svinculati: ti restarès prin stracàt.

Ta la to mins chist’i’ai jò lasàt imprès

che ànima beàda bušìis a no dìs

pars’che dongja a ghi stà a Diu stes;

e da Picarda dopo ti sintèvis

com’che Costànsa al vel ghi era stada fedèl,

cussì ca somearès che chì a mi contradìs.

Tanti vòltis, fradi me, a si fà chèl

che par scjampà’l perìcul, e a malavoja,

a si fà chèl, com’ch’i dìs, cal è puc bièl;

com’Almeòn che, se pur cun pucja voja,

preàt dal pari, so mari al veva copàt,

e mòstru si veva cussì fàt, cuntra voja.

Uchì i vuej ch’i ti tègnis ben pensàt

che violensa e volej a’nsembrasi a vàn

e sè cal ufìnt nol vèn sempri scušàt.

Il volej asolùt a si opòn al dan;

ma chel tant e basta a ghi cunsintìs

che sinò si varès pì ’ncjamò malàn.999

Duncja, cuant che Picarda di chèl a dìs,

dal volej asolùt, e no d’altri1000, a’ntìnt,

cussì che tant ic che jò i dišìn ròbis vèris.”

Dal sant flun chistu al era ’l ondulamìnt

cal sgorga da’ndà che dut’l ver al vèn;

cussì dut contènt mi veva fàt il so rašonamìnt.

“O divina, amada dal prin ben,”

alòr i vevi dìt, “che cul parlà m’inònda

e scjàlda tant che sempri pì vif mi tèn,

la me afesiòn a no è asaj fonda

par rivà a favi gràsia par gràsia;

chist lu farà chèl cal jòt e’l pòl avonda.

Ben i jòt che maj, ma maj, no si sàsia

’l intelèt nustri s’a nol vèn luminàt

da Diu, che sinò il ver maj, po, no si’a.

Tal ver divìn a si mèt1001, com’ nemàl ’ntanàt,

apèn ch’a luj s’unìs; e ghi resta unìt:

sinò se’l valarèsia’l dešideràt?

Al nàs par chèl, coma menàdis’n ta li vis,

al piè dal ver il dùbit; e a è natura

ca ni pòchi sempri pì’n alt vièrs li pìchis.

Stu chì m’invida, chistu mi sigura,

madona me, di domandavi cun rispièt,

di n’altra veretàt, ca mi’è scura.

Al pòsia ’l omp dà sodisfasiòn, puarèt,

ai vòtos mancjàs cul fà daj altri bens

ch’al Alt ghi somearèsin ognùn corèt?”

Beatrìs mi veva vuardàt cuj so vuj plens

di lušìgnis di amòu, cussì divìns,

che rindùt mi eri al so splendòu intèns:

calàs mi èrin i vuj, e scurida la mins.

Cjànt Cuìnt

“Se ’nformada ti mi jòs dal vif amòu

che di compaj in cjera no si jòt sen,

cussì che daj vuj tos i vìns dut il valòu,1002

nosta fati maravèis, che chist’ al vèn

dal jodi perfèt, cussì che un ben jodìnt,

il piè al mòuf vièrs il ben jodùt ben.

Ben i’jòt com’che zà al và risplendìnt

tal to intelèt il eterno luši

e, jodùt, dom’par chèl e sempri’l và ardìnt;

e, s’altri’l vustr’amòu al và’a seduši,

altri a nol è che di chèl na olma

mal capida che chì si la jòt straluši.1003

Savej ti vùs se’n altri mòut, e coma,

compensà si pòl pal mancjàt voto, tant

che di pari pas a zèdin il Alt e la vustr’alma.”

Cussi Beatrìs scuminsiàt a veva stu cjànt;

e com’un che’n tal dut diši si tèn butàt,

a veva continuàt cussì’l so discòrs sant:

“Il miej regàl che Diu, di so maestàt

creànt al à fàt e da la so bontàt

cussì ben si riflèt e tant al è apresàt,

al è stàt chèl di dàighi al volej libertàt;

che doma li creatùris inteligèntis,

il Signòu dùtis di chista al à dotàt.

‘Adès t’jodaràs, se tu ti mi seguìs,

’l alt valòu dal voto, se cussì al è fàt

che Diu’l cunsìnt cuant che tu ti cunsìntis;

chè, tal stabilì tra Diu e ’l omp il pat,

sacrifìsis si fàn di stu tešoru,

zà minsonàt, e si'u fàn cul stes àt.1004

Duncja, cun sè a si pòsia scambiàlu?

Se ben ti cròdis d’ušà chèl ch’i ti’as ufrìt,

dal mal cal vèn d’àltris, fà’un bon lavoru.

Che sè ch’i ti dìs al è just ti’as zà ben capìt;

ma la Glišia Santa a dà dispensa,

contrària, si pensarès, da sè ch’i’ai dìt;

chì alòr a è miej ch’i ti fèdis pauša

par dàighi timp al mangjà ch’i ti’as mangjàt

che d’un bon digerì nol resti sensa.

A chèl ch’i ti spieghi tenti ben sveàt,

e tègnilu cont; che a no è siensa

chè di vej alc capìt ma no conservàt.

Do ròbis a ocòrin par vej l’esensa

di stu sacrifisi1005: la prima ’è chista,

chè ca si fà1006; l’altra a è la promesa stesa.1007

Di st’ùltima maj si pòl diši “basta”

prin da la so fìn; e di chèl ti pòs

adès ben jodi di sè ca si trata:

par chèl necesari ghi’era ai Ebrèos

di ufrì, encja se chèl ca ufrìvin

permutà’l podeva, com’ch’al curìnt ti sòs.

Che altra, la matèria stesa, dišìn,

a si pòl forsi, cuj sàja, scambiala

cu n’altra, sensa che'n colpa i zèdin.

Ma che nisùn il cargu da la spala

di so volej’l cambi se prin voltada

no’è stada la claf blancja e la zala;1008

e ogni permutasiòn a è ’nvàlida

se la matèria vecja’n ta la nova

com’l cuatri’n tal sèis a no vèn tegnuda.1009

Ma s’alc i vìn che cul so valòu al và

dut scuilibrànt cualsìasi balansa,1010

altra matèria alòr’ puc a zova.

Il voto a nol è monada, se ben si pensa:

fedej bišugna èsi, tegnìnt ben badàt

di no fà com’ Jefta cu la so promesa;1011

ca sarès tant miej s’al vès dìt: ‘Mal i’ai fàt,’

che, mantegnìnt, fà pešu; e cussì cretìn

jodi ti pòs che’l gran duce daj Grecs al era stàt,

che planzi al veva fàt Ifgenia’n tal so aspièt ninìn1012

che planzi’al fàt di sè i triscj’ e i bòis

ch’a un cussì crudèl cult maj crodùt ghi vèvin.

Tal mòvisi, Cristiàns, sèrius d’èsi i vèis;

no stèit èsi coma na pluma’n ta ogni vint,

pars’che lavàs d’ogni aga i no vegnèis.

I vèis il nòuf e il vecju Testamìnt,

e’l pastòu da la Glišia ca vi guida:

vi basta chistu pal vustri salvamìnt.

S'i sintèis da la malvoja la clamada,

òmis a bišugna ch’i sèdis, no piòris,

che ’l Ebreo no vi fedi na riduda.1013

No stèit coma ’l agnèl fà cal lasa li tètis

di so mari1014 e, taj so saltùs dut atìf,

a la fin a si parta ’ntòr ròbis brùtis.”

Cussì Beatrìs a mi, com’ch’jò i scrìf;

dopo cun tant dešideri si veva voltàt

vièrs ’l alt indulà che’l mont al è pì vif.1015

Il so taši e’l so aspièt dut cambiàt,

la me granda voja a vèvin stupidìt

di vèighi ’ncjamò tanti domàndis fàt;

alòr, com’na frecja che’l sen a tèn culpìt

prin che’l spac al vedi di tremà smetùt,

che zà rivàs i’èrin tal secònt cjèl1016 i vevi capìt.

Beatrìs i vevi chì cussì contenta jodùt

che pì vièrs la lus di chel cjèl a zeva

e pì e pì’l luševa’l pianeta’n dut.

E se’n ridi la stela si cambiava,

cussì encja jò, che la me natura

a tramutà sempri a mi partava!

Com’ta na vasca di pès, calma e pura,

atiràs a sòn i pès a chèl cal vèn di fòu,

e vièrs chel pàscul a vàn cun primura,

cussì un miàr jodùt i'n vevi jò cun splendòu

vignì vièrs di me, e d’ognùn si sinteva:

“Eco chèl1017 che pì grant’l farà’l nustr’amòu.”

E pròpit com’ch’ognùn vièrs nu’l vegneva,

jodi’l feva’l spirt di contentèsa plen

in ta la lus clara che’n luj a splendeva.

Di chèl che chì a taca, letòu, pensa ben

coma ch’i ti ti sintarès tormentàt

se di zì avànt i no farès pì sen;

e t’jodarès tu com’che dešideràt

i vevi da lòu di sinti com’ca èrin,

cussì com’ch’ai me vuj si vèvin mostràt.

“Beàs chej che, com’te, i trònos a jòdin

dal triònf eterno par vej la gràsia

vuda prin che la milisia1018 a bandònin!

Dal lustri che par dut il cjèl si spàsia

impiàs nu’i sìn; e s'i ti dešìderis

di nu savej, ti dišarìn sè che chì si’a.”

Cussì a mi veva un di chej sans di spìris

dìt; e alòr Beatrìs: “Domanda pur,

e cròdighi com’a peràulis divìnis.”

“Ben jò i jòt com’ch’i ti t’inglùsis sigùr

tal luši che daj to vuj a ti vèn fòu

e che’nflamàt’l vèn dal to ridi pur;

la me mins, bunànima, savej a vòu

cuj ch’i ti sòs, e parsè che chì ti àrdis,

in ta la sfera che d’altri1019 a risèif’l lušòu.”

Sti peràulis ghi vevi dìt a la lus, e drètis,

che prin mi veva parlàt, e ic lušìnt

pì di prin si veva fàt, e tant, al sìntilis.

E com’il soreli ca si plata ridìnt

di masa lus, com’che’l cjalt’l tèn rošeàt

chel vel di vapòu ca lu stà cujerzìnt,

pal so grant gjoldi mi si tegneva platàt

dentri dal so raj luminòus il spìrit sant;

e cussì rispundùt mi veva, in sè dut sieràt,

in ta la maniera cal cjanta’l pròsin cjànt.1020

Cjànt Sest

“Dop’che Costantìn l’acuila ’l veva voltàt

cuntra’l cors dal cjèl, che ic a veva seguìt

davòu dal antìc1021 cun Lavinia maridàt,

sent e sent’àis e pì, in tal lontàn lìmit

d’Europa ’l usièl di Diu si veva tegnùt

in ta l’altùris da’ndà cal era prin1022 partìt;

e da l’ombra da li plùmis sàcris, dut

il mont da lì ’l veva governàt, di man a man,

e plan plan ta la me man al era cussì vegnùt.

Sešar i soj stàt, e i soj Gjustiniàn,

che par volej dal Signòu, benevolènt,

li lègis i’ai ben rafinàt, di me man.1023

Ma prin ch’a l’òpera i stès lì atènt,

ch’una natura1024 Crist al vès, e no dos,

i crodevi, e di chist i’eri contènt;

ma alora’l benedèt Agapitos,

grandìsin pastòu, a la fe’ sincera

indresàt mi veva cu li peràulis sos.

Crodùt ghi vevi, e sè che so fede a era,

cussì clara joduda la vevi com’ch’i vevi sempri jodùt

ta na contradisiòn la falsa e la vera.1025

Apèn che cu la Glišia i piè i vevi movùt,

par gràsia so Diu a mi veva ispiràt

il grant còmpit1026, e dut’n luj mi eri metùt;

al me Belizàr li àrmis ghi vevi fidàt,

e chist’al cjèl stes a ghi veva plašùt1027 cussì tant,

ch’al lavoru1028 pì ’ncjamò mi eri butàt.

Par rispundi a la prin domanda1029, pì avànt

n’ocòr ch’i zedi; ma la so condisiòn

a mi custrìns di zìghi pì in davànt

par ch’i t’jòdis cun se sorta di rašòn

ca si mòuf cuntra chel sacrisant di sen1030

tant chèl ca lu fà so com’chèl ca lu opòn.1031

Jòt cuanta e cuala virtùt cal veva fàt degn

di riverensa; e'n tal momènt al veva tacàt

che Palànt al era muàrt par conferighi’l regn.

Tu ben ti sàs che’n Alba a si veva ‘ncjašàt

par trešinta àis e pì, fin che fin’n fin

dom’par luj i tre e i tre a vèvin lotàt;1032

cussì pur dal mal da li Sabìnis fin

al dolòu di Lucrèsia ben i ti sàs

com’che i sièt re vinsùt a vèvin dut il visìn.1033

Ti sàs pur sè cal veva fàt1034 cuant che’n taj bras

daj Romàns partàt al era stàt cuntra Pir e Bren

e cuntra comùns1035 e principalitàs;

e da chì’l vèn’l Torcuàt e’l Cuìns, cal otèn

daj cjavielàs’l nòn1036, e i Dècjus e i Fàbius,

famous, che di laudà volentej ghi tèn.

Par cjera ’sòn i Àrabos da luj stes metùs

che davòu dal Anibal a’an pasàt

chej valòns alpìns da l’àghis tos, Po, scorùs.

Sot di luj, da zovinùs, a vèvin trionfàt

Sipiòn e’l Pompèo; e là che nasùt

ti sòs, sot’l Fièšul1037, tant amàr al era stàt.

Alòr, al timp che dut’l cjèl al veva volùt

a so mòut rindi dut’l mont serèn,1038

Sešar al veva cjòlt e, Roma volìnt, tegnùt.

E chèl che fàt al veva dal Var fin al Ren,

jodùt a vèvin il Isàr e’l Er, coma pur’l Sena

e ogni val indà che ’l Rodàn al è plen.1039

E chèl che fàt al veva dopo’vej lasàt Ravena

e saltàt’l Rubicòn, di un svualà al era stàt

tal che nè bocja a pòl contà nè pena.

Dut armàt si veva dopo vièrs la Spagna voltàt

e, pasàt Duràs, Farsàlia ’l veva bastonàt,

cussì che fin tal Nil cjalt ’l dolòu al era rivàt.1040

Vièrs Antandri e’l Simoènt si era ’lòr aviàt,

jodìnt pur’l post ’ndà ch’Etore’si cuba1041

e tant dan al Tolomèo ghi veva dopo fàt.1042

Da là com’un folc si era butàt su Juba;

l’àlis al veva dopo spleàt, vièrs la Spagna zìnt,

par fà taši la pompeana Tuba.1043

Di sè che cul sen fàt al veva'l duce, tèn a mint,

Brutus cun Casio’n tal’Infièr al bàja,

Perugia e Modena lasànt lì, patìnt.

Cleopatra pur a veva planzùt, pì di na scàja,

e, da chèl scjampànt, da’un madràs velenòus

si veva fàt becà, murìnt cainànt da sta plàja.

Fin al Mar Ros chistu al veva sfueàt i colòus;1044

e’n dut’l mont al veva partàt tanta pas

che’l templi di Zan1045 al era restàt silensiòus.

Ma sè che stu sen—e di luj jò’i no tàs—

prin fàt’l veva, e di fà ghi restava pur

’n taj terèns ca èrin da luj dominàs,

in tal jodi al doventa puc e scur,

se’n man al Ters Sèšar1046 a si lu mira

cun vuli clar e afièt amondi pur;

che la granda gjustìsia ca m’ispìra,

concedùt ghi veva, par man di chèl minsonàt,1047

la gloria di vendicà la so ira.1048

E chì ti pòs ben tènti maraveàt:

pì tars cun Tito a fà vendeta al era zùt1049

da la vendeta dal tant antìc pecjàt.

E cuant che’l dint longobàrt al veva muardùt

la Glišia Santa, sot da li so àlis

a judala Carlo Magno si veva metùt.

Adès gjudichèa tu che figùris

ch’jò i’ai acušàt, e’i so fàj

che caušàt a àn duti li vustri malòris.

Il prin1050 di lòu al sen public i gìlios zaj

a contrapònin, e’l secònt ’l altri al sostèn,

cussì che cuj che’n tal just al è no si sà maj.

Ca fèdin i Ghibelìns, sot altri sen,

ca fèdin pur; parsè che’l mal sempri chèl

al seguìs che dal just pì lontàn si tèn;

e ca no lu bati stu Carlo novèl1051

cuj so Guelfs; ma che tant’l temi li sgrìnfis

ch’al pì grant leòn a ghi’an gjavàt il pel.

I fioj a’an belzà planzùt tanti vòltis

par colpa dal pari, ma no’è da crodi

che pal so gìlio Diu’l cambi plùmis!

Plena di spirs sta steluta si pòl jodi,

spirs bòis, ca si sòn tegnùs indafaràs

par che a onòu e fama davòu ghi stèdi:1052

e cuant che i dešidèris a vègnin chì pojàs,

dal just deviànt, a’è encja just che’i ràis

di amòu puc vièrs ’l alt a vègnin alsàs.

Ma cuant ch’i mišuràn i nustri guadàis

ai nustri mèris, lì a è contentèsa,

pars’ch’i savìn ch’ai mèris a sòn compàis.

Par chèl a è che'n nu la viva gjustìsia

tant ni dulsìs ’l afièt che maj no podìn,

ma pròpit maj, tramutalu’n malìsia.

Da pì vòus dòlsis nòtis uchì si sìntin;

cussì, divièrs scjalìns in nustra vita

bun’armonìa’n ta sti ròdis1053 a crèjn.

E ben dentri di chista margarita1054

a lùs la lus di Romeo, che di bièl

tant’n veva, ma puc gradìt e basta.1055

Ma i Provensaj che ’nflamàt a vèvin chel

omp, ridùt a vèvin1056, e mal al cjamìna

chèl che dan si fà criticànt d’àltris il bièl.

Cuatri fiòlis al veva, e ognuna regina,

Raimont Beringhier, dùtis maridàdis

da Romeo, persona ùmil e buna.

Puc dopo, il cont1057, movùt da cjàcaris,

il cont ghi veva domandàt a chist’omp sant

ca ghi veva tornàt sièt e sinc par dèis.1058

Alòr al era partìt stu vecju, lambicànt,

e se’l mont il grant còu cal veva al savès,

di com’che di dì’n dì’l zeva lemošinànt,

tant pì che maj a lu laudarès.

Cjànt Siètim

“Osanna, sanctus Deus sabaòth,

superillustrans caritate tua

felices ignes horum malacoth!”

Cussì al ritmo di stu cjànt chistu’a

si veva voltàt, cjantànt luj stes sta sostansa,

fašìnghi, a ducju doj i lumìns1059, copia:

e chist e chej, al sun di sta sostansa,

movìnsi svels com’il lušòu di falìscjs,

a èrin sùbit svanìs’n ta la distansa.

“Sù,” mi vevi dìt, “faighi pur li to domàndis!”

“Dìšghi,” mi diševi, “a la me madona

che la sèit’mi cjoj cul dols da li so gòtis.”

Ma che riverensa ca ghi feva corona

a dut me stes, cun chel Be e chel trìs,

colà mi feva’l cjàf, coma un mona.1060

Cussì stupidìt mi veva chì lasàt Beatrìs,

ca veva dopo tacàt, cun bocja tant suridìnt

che fàt contènt a varès encj’un omp in flàmis:

“Il me alt parej infalìbil esìnt,

com’che vendeta justa punida a vèn

cun gjustìsia, i vuej zì chì esponìnt;

i dislearaj’l grop che’n dùbit ti tèn;

tu scòltimi ben, che li me peràulis

grandi veretàs ti partaràn a sen.

Par vej “no” dìt al alt no da li stèlis

che frenalu a volèvin, ’l omp maj nasùt1061

al veva se stès danàt, e danàt ducju’i àltris;

l’umanitàt a veva dopo la salùt pierdùt

e par tancju sècuj a era restada’n grant eròu,1062

fin ch’al bon Diu vignì jù ghi veva plašùt

indà che la natura, dal so fàtòu

lontanada, a sè unìt al veva'n persona

doma cul àt dal so eterno amòu.

Adès alsa’l cjàf a chèl ca si rašòna.

Sta natura, al so fatòu unida,

creàda a era sincera e pura;

ma par fal so a era stada dopo butada

fòu dal paradìs, ma ic a era ca si veva sbandàt,

e fòu dal ver e da la vita a era restada.

Duncja, la pena che la cròus a ghi veva dàt,1063

s’a la so natura umana si mišura,

nisùn in mòut cussì just a veva maj becàt;

ma nisùn’ofèša stada a era cussì dura

se ben si pensa a chèl1064 ca la sufriva,

ch’in sè al veva cjòlt sù sta natura.

D’un àt do ròbis vignì fòu s’jodeva:

a Diu’e ai Ebrèos plašùt ghi veva na muàrt;

par chèl ’l mont al tremava e’l cjèl si vierzeva.1065

Ti jòs cussì ca no è nuja di stuàrt

cuant ca si dìs che na justa vendeta

vendicada ’e stada da magistràt1066 pì fuàrt.

Ma jò’i jòt adès che la to mins, streta

dal pensej, a disleà un grop a stà tentànt,

e di sleàlu cun granda voja a si speta.1067

Ti dìs1068: ‘Ben i capìs sè ch’i staj scoltànt;

ma’i no capìs la sièlta che Diu al à fàt

di salvàmi cun’un sacrifìsi cussì grant.’

Stu misteri, fradi, ghi resta platàt

ai vuj di dùcjus chej ca no’an ’l inzèn

cal vèn da la flama d’amòu maduràt.

Ma pa la rašòn stesa che chistu sen1069

tant al vèn oservàt ma puc a si capìs,

ti dìs jò pars’che pì d’àltris al era degn.

La divin’ bontàt che a l’invìdia ’ghi dìs

‘Và via!’, in sè ardìnt a sfavilèa,

mostrànt cussì li eterni bielèsis.

Chèl che’n ta stu mòut da ic si distilèa

dopo a nol à pì fin, ch’a no si mòuf

pì’l so sen cuant ca lu sigilèa.1070

Chèl che da ic sensa mediatòu al plòuf1071

lìbar al è, parsè ca no ghi stà sot

di chèl che’n tal mont creàt al è alc di nòuf.1072

Pì che a ic si visina, pì ic si la gòt;

e pì ch’al benvolej divìn, ch’a dut ghi da lus,

ghi somèa, e pì lušìnt a si lu jòt.

A pòl vantagjàsi di ducju scju frus1073

l’umana creatura; e se un al mancja,

alòr la nobiltàt so a si ridùs.

A piert la so libertàt cuant ca pecja

e tant mancu a ghi somèa al pì grant ben,

parsè che dal so lustri puc s’imblàncja;

e la so dignitàt maj pì a otèn

s’a no’mplenìs di nòuf il vuèit da la colpa,

cuntra’l mal gjòldi, cul sufrì just e plen.

Vustra natura, dut’ restada’n colpa

pa la pècja d’Adàm, da sti dignitàs,

com’dal Paradìs, fòu a era—orìbil colpa!

E maj pì—sìnt ben!—a varès di nòuf pàs

e a tornarès a vej chisti virtùs

sensa vej scjavasàt un di scju pas:

o che Diu stes, perdonànt, sti virtùs

ridàt ghi vès, o che ’l omp ducju i dirìs

sacrificàt al vès par vej di nòuf i bens pierdùs.

Punta’l vuli adès dentri dal abìs

dal consej divìn, e tèn’lu pì ch’i ti pòs,

in ta la sostansa dal me rašonà, dut fìs.

’L omp a nol podeva cu li fuàrsis sos

maj sodisfà, ùmil doventànt cussì tant

cul pentimìnt pal pecjàt che lasàt lu veva ros,

cuant che , dišubidìnt, zì sù'l voleva e tant;

e chistu al è’l parsè che ’l omp nol veva podùt

cu la so salvasiòn besòu zì ’ndavànt.

Diu duncja al à a so mòut dovùt

’l omp ripartà’n ta la so justa strada,

e ušà gjustìsia e pietàt al veva volùt.

ma pars’che l’òpera a è tant pì gradida

da chèl ca la fà, cuant che pì a mostra

la gran’ bontàt di’ndà ca è vegnuda,

il divìn benvolej, che’l mont al lustra,

di fasi avànt cun ogni so via

par ripartavi’n alt dàt si veva cura.

Nè tra l’ùltima nòt e’l dì ch’a dut ghi’a dàt via

un zighi davòu di tanti grandi ròbis

maj nol era stàt fàt, da’una o d’altra via.1074

Al podèvia Diu fà ròbis pì gràndis

che ufrì se stes par che ’l omp tornà’n alt’l podès

pì’ncjamò che dal so perdòn vièrzi l’àlis?1075

Ogn’altra via bastada no ghi sarès

a la gjustìsia se’l fiòl di Diu, puarèt,

sè umiliànt, incarnàt a no si vès.

A’mplenì’l to dešideri adès mi mèt

e’n davòu i torni un punt a mèti’n clar,

che jòdilu pur ti pòdis, bièl e net.

Tu ti dìs, ‘L’aga jò’i jòt, e’l fòuc pur mi pàr,

e l’aria e la cjera e li so mistùris

si coròmpin e a dùrin un timp avàr;1076

E sti ròbis a èrin pur lòu creatùris;

pars’che, se chèl che dìt al è stàt al era ver,

da corusiòn a vèvin d’èsi sigùris.’

I ànzui, fradi me, e stu post sincèr

’ndà ch’i ti sòs, si pòsin diši creàs,

cussì com’ca sòn, tal so èsi intèr;

ma i elemìns stàs da te nominàs

e che ròbis che gràsis a lòu si fàn,

da virtùt creàda a sòn informàs.1077

Creàd’è stada la matèria che lòu a’an;

creàd’è stada chè che dàt ghi’a li fòrmis

a li stèlis che atorotòr ghi vàn.

L’ànima d’ogni bèstia e da li plàntis

a vèn dal so podej al àt1078 tirada

dal raj e dal motu da li lùcis sàntis;

ma la vita vustra vi’è ispirada

dal pì alt Ben, chel stes ca la ’namora ”

di sè cussì che’n sè sempri a resta ’tirada.

E chì di argumentà n’ocòr na vura

par ben capì la vustra resuresiòn:

la vustra cjàr, pensa, fàta’è stada’n ta l’ora

cuant che i prins genitòus stàs fàs a sòn.

Cjànt Otàf

Na volta’l crodeva’l mont, cun perìcul,1079

che la biela Ciprina’l ruvìnt amòu1080

a difondès, zìnt atòr dal ters episìrcul;

pars’che no dom’a ic ghi fèvin ’l onòu

dal sacrifisi e dal grant venerà

li zens antìchis in tal antìc eròu;1081

ma ghi tegnèvin Diòn e Cupid d’onorà,

chista par mari e chist’altri par frut,

che Didòn’l veva fàt di Enea ’namorà;1082

e cun chista1083 i tachi e cun la so virtùt,

pa la cual il nòn ghi’an dàt a la stela

che'l soreli bunora o tars al mira dut.

No saj pròpit com’ch’i eri rivàt ulà;

ma d’èsighi dentri capìt i vevi dal fàt

che la madona me a era adès pì biela.

E com’che falìscja si jòt in ta alc d’inflamàt

e com’che fra tanti vòus a si sìnt na vòus

che fra dùtis cuàntis ben si tèn notàt,

jodùt i vevi pì lùcis’n ta stu post luminòus

mov’si ’nzìru, una pì una mancu corìnt,

secònt, i cròt, ’l interno so jodi presiòus.1084

Da nula frèida maj vegnùt jù al è un vint,

višibil o no, dal mov’si tant festìn,1085

che lent ghi’vès parùt’n tal so muvimìnt

a chèl che uchì ogni lumìn divìn

jodùt al vès vignìni ’ncuntra, lasànt

il zìru ’ndà cal stà ogni alt serafìn;

e fra chej ca èrin pì daj àltris ’ndavànt

‘Ošana’ si sinteva, cussì ch’in sèguit

di sinti di nòuf i vevi sempri volùt tant.

Vièrs me al era ’lòr vegnùt un di lòu sùbit

e cussì al veva tacàt: “Dùcjus si prestàn

a dati plašej, ognidùn al altri unìt.

Nu’n zìru’i zìn cuj Principàs1086 che’n cjèl a stàn

di un zìr e di un zirà e di dešidèris

che’n tal mont zà dìt ti’as, e a no ti’è stran:

‘Voi che’ntendendo il ters cjèl i movèis’1087

e’i sìn cussì plens d’amòu, che pal to plašej

na dolsa pas ghi dìn, po, a li to bràmis.”

Dopo che cun riverensa i me vuj a chej

da la madona me a si èrin ziràs

e d’ic sigùrs si èrin sintùs e tant miej,