Obszerne omówienie różnorodnych rodzajów problemów szachowych wykracza
poza ramy tej książki. Intencją autora jest ukazanie w jasny sposób, że
problem szachowy w oderwaniu od ruchów bierek nie ma żadnego
odniesienia do gry i pokazanie na przykładzie kilku prac mistrzów
kompozycji, ogromnej różnicy między PROBLEMOWYMI kombinacjami i
pozycjami, a kombinacjami i pozycjami mającymi miejsce w RZECZYWISTYCH
PARTIACH.
Metody matowania i pozycje matujące w rzeczywistych partiach bardzo
rzadko zawierają element zaskoczenia. Wszystkie one są znane z
wcześniejszych doświadczeń i można tylko postawić pytanie, czy dany
gracz jest z nimi zaznajomiony. Z problemami jest całkiem inaczej.
Tutaj zamatować należy w odpowiedniej liczbie posunięć począwszy od
danej pozycji w pewien niekonwencjonalny sposób nie znany z praktyki
lub też METODA matowania może być niezwykła, a POZYCJA matująca musi
być zaskakująca i nieoczekiwana.
Co więcej, w trakcie kompozycji problemu należy ominąć wiele zasad, co
za sprawą generalnego porozumienia problemistów, czy raczej za sprawą
naturalnej ewolucji wyrafinowanego smaku, stało się w tej dziedzinie
normą.
Po pierwsze prawo ekonomicznego wykorzystywania materiału wymaga, aby
idea wyrażana w problemie była przedstawiona przy pomocy jak
najmniejszej liczby bierek i aby nie dodawać dodatkowych bierek by
niepotrzebnie nie zwiększać liczby wariantów. Po drugie, problem
powinien mieć tylko jedno rozwiązanie. Pozycja, w której można wykonać
więcej niż jedno posunięcie kluczowe nie jest uważana za problem,
ponieważ istotą problemu nie jest LICZBA posunięć przy pomocy których
można dać mata, ale METODA, którą tego dokonujemy, a z dwóch możliwych
rozwiązań jedno zawsze będzie bardziej eleganckie, tak więc istnienie
drugiego stanowi pewnego rodzaju skazę.
Bardzo istotna jest zasada mówiąca, że pierwsze posunięcie białych
(które za ogólną zgodą zawsze są stroną atakującą) nie może pozbawiać
czarnego króla możliwości ucieczki, bo byłoby to zbyt brutalne i zbyt
oczywiste. Im więcej możliwości obrony pozostawi się czarnym, tym
bardziej zaskakujące jest rozwiązanie i doskonalszy problem.
Wiele osób rozwiązujących problemy błędnie sądzi, że pierwsze
posunięcie nie może być szachem. Można się z tym zgodzić tylko w
przypadku, gdy szach ogranicza liczbę posunięć defensywnych, ale tak
wcale być nie musi, co widać na przykładzie problemu nr. 2, gdzie
czarne mogą odejść królem gdziekolwiek, a na szachownicy nie ma żadnej
innej czarnej bierki.
Przykład z diagramu 76 pokazuje, jak problemu NIE należy konstruować.
Na szachownicy znajduje się ogromna liczba bierek, które nie mają
żadnego związku z ideą problemu. Ta ostatnia należy do najprostszych
pomysłów stosowanych w kompozycji problemów i została przedstawiona
przez wielu twórców problemistycznych w zachwycający sposób, tak więc
nie ma potrzeby dodawać tego monstrum do już istniejącej literatury
problemów. Kluczowym posunięciem jest Hh8-h7 wiążące wieżę f5 w razie
zagrania przez czarne Kc3-d3 i pozwalające na danie mata poprzez (2)
Wf4:f3. Jednak gdy odpowiedzią czarnych będzie (1) ..., d4-d3 lub
Gd2:e1 nie są potrzebne ani hetman, ani wieża na f4, a mata można dać
innymi białymi bierkami hojnie rozmieszczonymi na szachownicy.
+---------------------------------------+
8 | | | | | | | | ^H |
|---------------------------------------|
7 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
6 | ^S | | | | # | | | |
|---------------------------------------|
5 | | | ^ | | ^ | #W | | |
|---------------------------------------|
4 | ^G | | # | # | | ^W | | |
|---------------------------------------|
3 | # | | #K | | | # | ^S | |
|---------------------------------------|
2 | ^ | | | #G | | ^ | | |
|---------------------------------------|
1 | ^K | #S | | ^W | ^G | | | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 76.--Mat w dwóch posunięciach
Uderzający kontrast znajdziemy w następującym przykładzie bazującym na
tej samej idei, ale pozbawionym niepotrzebnego materiału.
Kluczowym posunięciem jest Ge3-c1 i jeżeli czarne zbiją wieżę a3,
następuje mat hetmanem na b3. Jeżeli natomiast przesuną wieżę, białe
matują He6:b6; jeżeli przesuną piona b6 nastąpi (2)He6:e7 mat.
+---------------------------------------+
8 | | ^K | | | | | | |
|---------------------------------------|
7 | | | | | # | ^G | | |
|---------------------------------------|
6 | | # | | | #H | | | |
|---------------------------------------|
5 | | | | | ^ | | | |
|---------------------------------------|
4 | | #K | | | | | | |
|---------------------------------------|
3 | ^W | | | | ^G | | | |
|---------------------------------------|
2 | | #W | | | | | | |
|---------------------------------------|
1 | | | | | | | | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 77.--Problem Nr. 1.
Mat w dwóch posunięciach.
W problemie Nr. 2 matujący manewr nie zawiera żadnego specjalnego
triku; ideą twórcy było po prostu zakończenie w typowej pozycji
matującej. Autor zwiększył wartość swojego problemu poprzez
umożliwieniu mata w tej samej pozycji w kilku wariantach. Kluczowym
posunięciem jest Gd1-b3+. Czarne w odpowiedzi mają trzy posunięcia.
Jeżeli Kd5-e4, białe matują (2) Ha7-f2, Ke4-d3; (3) Hf2-f3#. Jeżeli
Kd5-c6, białe matują poprzez (2) Gc3-b4, Kc6-b5; (3) Ha7-b7#; trzecia
możliwość to Kd5-d6 i białe matują (2) Gb3-c4, Kd6-c6; (3) Ha7-c7#.
+---------------------------------------+
8 | | | | ^K | | | | |
|---------------------------------------|
7 | ^H | | | | | | | |
|---------------------------------------|
6 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
5 | | | | #K | | | | |
|---------------------------------------|
4 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | ^G | | | | | |
|---------------------------------------|
2 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
1 | | | | ^G | | | | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 78.--Problem Nr. 2.
Mat w trzech posunięciach
Ulubionym trikiem twórców problemów jest umożliwienie pata, poprzez
zablokowanie drogi jednej z bierek uczestniczących w pacie. Posunięcie,
które przysługuje czarnemu królowi wystawia go na odkrytego mata.
Kluczowym posunięciem problemu no.3 jest g7-g8S (promocja do skoczka).
Po b6-b5 czarne są w pacie, ale białe unikają go poprzez (2) Sg8-e7
pozwalając czarnym zbić skoczka na b4, a następnie matując poprzez
Se7-c6.
Podczas próby rozwiązywania problemu dobrze jest sprawdzić najpierw
posunięcia czarnych. Często okazuje się, że niezależnie od tego, gdzie
ruszą się czarne, białe mogą w odpowiedzi dać mata, tak więc wszystko
czego trzeba dokonać to znalezienie pierwszego posunięcia białych,
które w kwestii gróźb matujących, pozostawi pozycję niezmienioną.
Jeżeli czarne mają w dyspozycji jedno lub więcej posunięć, po których
nie ma mata, wskazuje to na drogę obrony.
+---------------------------------------+
8 | | | | | | ^G | | |
|---------------------------------------|
7 | | | | | | | ^ | |
|---------------------------------------|
6 | | # | | | | | | |
|---------------------------------------|
5 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
4 | | ^S | | | | | | |
|---------------------------------------|
3 | #K | ^ | | | | | | |
|---------------------------------------|
2 | | | ^K | | | | | |
|---------------------------------------|
1 | | | | | | | | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 79.--Problem Nr. 3.
Mat w trzech posunięciach.
W problemie Nr. 4 widać, że czarne muszą bronić pól b8 i b4 ponieważ
jeżeli na jedno z nich dostanie się skoczek z a6, nastąpi mat.
Oczywiście czarne mogą zbić gońca f5 unikając groźby mata, ale białe
mogą przesunąć gońca na inne pole na diagonali h3-c8. Ciągle jeszcze
czarne mają obronę w postaci Hf4-f8. Sugeruje to pierwsze posunięcie
białych Gf5-c8, przerywające linię f8 – b8.
+---------------------------------------+
8 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
7 | ^K | ^S | | | | | | |
|---------------------------------------|
6 | ^S | ^ | #K | | | | | |
|---------------------------------------|
5 | | # | | # | | ^G | | |
|---------------------------------------|
4 | | # | | | | #H | | |
|---------------------------------------|
3 | | ^ | | | | | | |
|---------------------------------------|
2 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
1 | | | | | | | | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 80.--Problem Nr. 4.
Mat w dwóch posunięciach
Jedynym polem, z którego czarny hetman może kontrolować zarówno b4 jak
i b8 jest więc d6; Ale czarny hetman blokuje tam drogę ucieczki swojego
króla, uwalniając skoczka b7 i umożliwiając mata Sb7-a5.
Najtrudniejszymi problemami są oczywiście te, w których nie ma
początkowego zagrożenia matem i wydaje się, że czarne mogą storpedować
wszystkie próby zbudowania matującej siatki. Przykładem jest
następująca pozycja ilustrująca tak zwaną „Ideę Rzymską”.
+---------------------------------------+
8 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
7 | | ^S | | | #G | | | |
|---------------------------------------|
6 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
5 | | ^G | | | | | | |
|---------------------------------------|
4 | ^K | | | ^ | | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | #K | | ^ | | | |
|---------------------------------------|
2 | | | | | | ^H | | |
|---------------------------------------|
1 | | | | | | | | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 81.--Problem Nr. 5.
Mat w czterech posunięciach.
Czarny król jest w pacie, tak więc jakikolwiek szach skoczkiem usidli
go ostatecznie. Ale czarny goniec broni pól c5 i d6, z których skoczek
mógłby zagrozić matem. Jeżeli białe wykonają hetmanem posunięcie
wyczekujące w drugim rzędzie, mające przepędzić czarnego gońca z jego
pozycji obronnej, czarne odpowiedzą Ge7-g5 i wezmą piona e3 w następnym
posunięciu powodując pata. Ten sam manewr uniemożliwi próbę mata
poprzez (1) Hf2-e2, (2) Gb5-d3 i (3) He2-c2. Pozycja nie zdradza
żadnych innych możliwości matowania.
Kluczem do tego wyjątkowo wyrafinowanego i trudnego problemu jest
posunięcie (1) Sb7-d6 wymuszające Ge7:d6. Ideą tego poświęcenia jest
zmiana linii obrony czarnego gońca z diagonali h4-d8 na diagonalę
h2-b8, gdzie zmuszony będzie bronić się przed wskazaną poprzednio
groźbą Hf2-e2, etc., przesuwając się na f4, czyli na pole, na którym
może zostać zbity. Po (2) Hf2-e2, Gd6-f4; (3) e3:f4 groźba pata jest
odsunięta i czarne mogą wziąć piona d4. Ale teraz możliwy staje się
zaskakujący w największym stopniu mat, którego nie można było
przewidzieć w pozycji początkowej: (4) He2-e5.
Problemy, w których nie jest podana liczba posunięć prowadzących do
mata nazywane są STUDIAMI lub KOŃCÓWKAMI. Nie są one niczym innym, niż
pozycjami z partii, w których manewr wymuszający zwycięstwo jest tak
dobrze ukryty, że prawdopodobnie nie został dostrzeżony przez grających
daną partię. Następujące dwie pozycje są przykładami tego rodzaju
kompozycji.
Pierwsze posunięcie jest oczywiste. Białe musza zagrać (1) c6-c7,
ponieważ inaczej czarne czarne wycofają swoją wieżę z linii „d” i zajmą
linię „c”, umożliwiając sobie w każdej chwili poświęcenie wieży za
niebezpiecznego piona.
+---------------------------------------+
8 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
7 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
6 | | ^K | ^ | | | | | |
|---------------------------------------|
5 | | | | #W | | | | |
|---------------------------------------|
4 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
2 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
1 | #K | | | | | | | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 82.--Białe zaczynają i wygrywają.
Po (1) ..., Wd5-d6+ białe nie mogą odejść na b7 ze względu na Wd6-d7,
ani zagrać Kb6-c5 ze względu na Wd6-d1 z następującym Wd1-c1, co
zapewni czarnym remis. Jedynym sposobem na zwycięstwo jest (2) Kb6-b5,
Wd6-d5+; (3) Kb5-b4, Wd5-d4+; (4) Kb4-b3, Wd4-d3+; (5) Kb3-c2.
Ostatecznie białym udało się zabezpieczyć tyły i wydaje się, że czarne
nie mogą dłużej zapobiec promocji piona. Ale czarne grają (5) ...,
Wd3-d4 i jeżeli białe wypromują pionka na hetmana nastąpi szach na c4
wymuszający Hd8:c4 co spowoduje pata. W tym miejscu należy uciec się do
triku. Białe nie promują piona do hetmana, ale do wieży unikając pata i
grożąc matem na a8. Jedyną obroną czarnych jest Wd4-a4, co daje wygraną
białych po (7) Kc2-b3 z jednoczesnym atakiem na wieżę i groźbą mata na
c1.
+---------------------------------------+
8 | | | | | | | ^K | |
|---------------------------------------|
7 | | | | | | | ^ | |
|---------------------------------------|
6 | | | #G | ^G | | | | |
|---------------------------------------|
5 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
4 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
2 | | | ^S | | | # | | # |
|---------------------------------------|
1 | | | | #K | | | | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h
DIAGRAM 83.--Białe zaczynają i remisują.
W pozycji na diagramie 83 czarne grożą promocją swoich pionów. Białe
mogą zagrać (1) Sc2-e3+, Kd1-e2; (2) Gd6:h2, ale po Ke2:e3 wydaje się,
że nie ma sposobu na powstrzymanie piona f2. I znowu niezwykła sztuczka
doprowadzi do nieoczekiwanego finału. Białe grają (3) Kg8-h8 grożąc
promocją piona i wymuszają Gc6-d5. Następnie oddają piona po (4) g7-g8H
i po Gd5:g8 ratują partię grając (5) Gh2-g1 !! Jeżeli czarne wezmą
gońca i wypromują piona do hetmana lub wieży, białe są w pacie. W innym
przypadku remis zostaje wymuszony poprzez Kh8:g8 lub Gg1:f2.
+---------------------------------------+
8 | #K | #G | | ^H | | | | |
|---------------------------------------|
7 | | # | | | | | | |
|---------------------------------------|
6 | # | ^ | | | | | | |
|---------------------------------------|
5 | ^ | | ^S | | | | | |
|---------------------------------------|
4 | | ^ | | ^S | | | | |
|---------------------------------------|
3 | | | | | #K | | | |
|---------------------------------------|
2 | | | | | | | | |
|---------------------------------------|
1 | | | | | | | | |
+---------------------------------------+
a b c d e f g h