CILHAUL UCHAF.

Ychydig flynyddoedd yn ol yr oedd ffarmwr ymdrechg ar o'r enw John

Careful, a'i wraig ddiwyd Jane Careful, yn byw yn Nghilhaul Uchaf, yn

nhalaeth Gwynedd. Yr oedd iddynt chwech o blant--tri mab a thair

merch--oll wedi tyfu i fyny yn bobl ieuainc iachus, cryfion, bywiog,

gweithgar a gofalus; ac yr oeddynt yn diwyd serchog gynorthwyo eu ihieni

yn holl wasanaeth y ffarm. Yr oedd y rhan fwyaf o'u tyddyn yn dir gwlyb,

oer, melyn, cleiog, a phur dlawd. Yr oll a fedrent wneyd mewn cylch

blwyddyn o holl gynnyrch y ffarm oedd oddeutu 185 pounds; tra yr oedd y

talion--rhent, degwm, trethoedd, cyflogau, gwrteith au, porfa gaeaf, &c.,

&c., yn llawn 220 pounds. Ar ol llawer o lafur, ac o ludded, ac o

bryder, ac ar ol rhes o ffeiriau pur farw a digalon, darfu i John Careful

un bore rhent anturio crybwyll wrth y steward nad oedd dim modd iddo yn

wir wneuthur y talion o'r ffarm. Edrychodd y steward yn ddu ac yn llym

arno, ac atebodd yn bur sychlyd y dylai wneyd mwy o'r ffarm: ei fod ef

wedi darllen rywbryd yn ddiweddar, mewn rhyw bapyr newydd, am ryw ffarmwr

yn rhywle, ag oedd yn talu llawer mwy o rent nag oedd ef yn dalu, a hynny

am ffarm lai na'i ffarm ef; ac ychwanegodd y byddai yn hawdd iddo osod

Cilhaul Uchaf am rent uwch na'r rhent presennol. Wrth glywed y steward

yn siarad mor graslyd, ac wrth ei weled yn edrych mor gibog, dywedodd

John Careful dan grynnu, a'i wefusau yn gwynnu, ei fod ef a'i deulu yn

awyddus i wneyd eu goreu; ac yna, heb yngan sill yn ychwaneg, ymgiliodd

allan o'r ystafell yn wysg ei gefn, dan fowio i'r steward yn y dull

gostyngeiddiaf. Parhodd geiriau cras y steward--"y dylai wneyd mwy o'r

ffarm"--i seinio yn ei glustiau am hir amser wedi hynny. Yr oedd ef a'i

wraig a'i blant yn awyddus iawn am wella y ffarm. Gwyddent y gellid ei

gwella; ac yr oeddynt wedi meddwl ac ymddiddan llawer am gynllun i drin

yn well; ond yr oeddynt yn ofni traul y drefn newydd. Beth bynnag, gan

fod y steward wedi rhoddi awgrym mor gryf ac mor eglur iddynt am drin yn

well, penderfynasant gynnyg yn deg am amryw welliantau: ac ar ol

cyfnerthu y wedd, a phrynu offer newyddion, a chyflogi ychwaneg o

ddwylaw, darfu i'r gwr a'r wraig a'r plant, i gyd oll yn wyth enaid,

gydymroi i lafurio yn ddiflino am welliantau am dros dair blynedd. Ond

ar ol gwneuthur y cyfrifiad manylaf, cawsant er eu siomedigaeth fod y

draul ychwanegol tuag at welliantau yn llawn triugain punt y flwyddyn,

tra nad oedd gwerth cynnyrch y gwelliantau hynny prin yn ddeugain punt y

flwyddyn: ac felly eu "hennill" drwy y gwell-iantau a ddirgymhellwyd

arnynt gan y steward oedd colled o ugain punt yn y flwyddyn. Yr oedd y

steward, a llawer o foneddigion eraill, ac amryw o'r cymydogion, yn eu

canmol yn fawr iawn ac yn fwyn iawn, am drefn dda eu tyddyn; sylwent fod

wyneb a chalon eu tyddyn yn glod iddynt, ac yn brydferthwch i'r

gymydogaeth: ond nid oedd yr holl ganmoliaeth oeddynt yn gael ddim yn

gymorth iddynt at dalu hyd yn nod am hoelen pedol; ac felly colled o

ugain punt y flwyddyn oedd y wobr gyntaf a gafodd y Farmwr Careful am ei

ofal a'i ludded a'i arian gyda "gwelliantau."

Gyda bod y ffarm wedi cael ei gwella a'i threfnu yn y dull a grybwyllwyd,

daeth y steward heibio yn lled fore un diwrnod yn yr haf, pan oedd yr

ydau ar hedeg; ac wedi dweyd "bore da i chwi" wrth John Careful, ac wedi

gwneyd wyneb rhyw hanner-stewardaidd i ofyn mewn llais dienaid am iechyd

a helynt ei wraig a'i blant, dywedodd dan wenu yn bur foneddigaidd fod yn

hoff iawn ganddo weled Cilhaul Uchaf mewn calon ac mewn trefn mor

rhagorol; ei fod yn falch iawn o'r olwg oedd ar y tyddyn, a bod yn dda

ganddo fod y gair ar led fod y prisiau braidd yn codi; a bod y seneddwyr

aurhydeddus ac enwog Mr. B. a Mr. D. a Mr. Y. wedi hyfgyhoeddi yn eu

bareithiau diweddar o ben Assblock y farchnadfa eu bod am gymeryd i fyny

achos y ffarmwr yn y senedd newydd, a'u bod am adsefydlu treth yr yd a

phob cynnyrch tramor; ond ychwanegai y steward mewn llais mwyn, tyner,

isel, dan fan-gecian, fod cyfiawnder ag ymddiriedaeth y swydd bwysig oedd

ganddo fel steward yn ei orfodi i godi mymryn--mymryn bach ar y rhent.

Nis gallai ddweyd yn fanwl y bore hwnnw pa faint, ond ymrwymai y cai y

codiad fod yn bur deg a rhesymol--na chai ddim bod dros bymtheg ar hugain

y cant. "A gobeithio," meddai, "yr ewch rhagoch i wella eich ffarm,

oblegid yn y dyddiau goleu hyn o iawnder a diwygiad, pan y mae arglwyddi

tiroedd mor enwog o ran eu craffineb a'u tegwch a'u gofal, a phan y mae y

stewardiaid mor hynod o ofalus ac o gydwybodol ac o deimladwy am galonogi

y tenantiaid, bydd ffarmwyr ymdrechgar yn sicr o gael tal da am eu

llafur, a llog da am eu treuliau wrth wella eu tyddynod." A dyma oedd yr

ail wobr a gafodd Ffarmwr Careful am ei flynyddoedd o welliantau llafurus

a drudfawr yn Nghilhaul Uchaf.

Cyn pen teirawr ar ol i'r steward droi ei gefn, dacw bwtyn byr tew

wynebgoch pwfflyd bolfawr o ddegymwr yn dyfod drwy y nant, ac ar draws y

rhos, a thros y gwrych, a'i lyfr "counts" yn ei law, ac yn dringo i

edrych dros y wal i gyfrif y gwyddau oeddynt ar y llyn, ac yna yn estyn

ei ben drwy y twll oddiar ddrws cut yr hwch fagu i gyfrif ei thorllwyth

diweddaf; ac wedi hynny yn galw ar John Careful ato i'w holi am nifer y

defaid a'r wyn noson y cneifio diweddaf, ac i ofyn iddo amryw bethau

eraill; a rhybuddiai y degymwr y ffarmwr i fod yn bur fanwl yn ei

gyfrifon. "Oblegid," meddai, "rhaid i mi fod yn fanwl iawn y tro yma

i'ch gosod chwi i lawr yn ol eich llawn werth, oblegid y prisiad yma sydd

i fod yn sylfaen i'r drefn newydd ag y mae fy meistr parchedig a

dirprwywyr y degwm wedi cytuno i sefyll ati o hyn allan." A darfu i'r

degymwr boliog, cyn symud o'r fan honno, ledu'i gount-book ar garreg y

wal, ac a'i bwt pensil black lead ferr fawr bron ddyblu degwm Cilhaul

Uchaf: a dyna oedd trydedd wobr John Careful am ei welliantau

amaethyddol.

Ymhen llai na mis ar ol hynny, daeth tri o briswyr heinyf craffus yn enw

y plwyf, a thros y festri fach, i edrych dros ffarm Mr. John Careful. Yr

oeddynt yn siriol ac yn siaradus iawn wrth ganmol ei thriniaeth a'i

threfn; a dywedent fod Mr. Careful yn haeddu tlws arian am y cae maip

uchaf, a sylwent fod ei gnwd gwenith yn hynod o lan ac o wastad, ond ei

fod braidd yn ysgafn: ac yna, ar ol sisial ychydig o eiriau yng

nghlustiau eu gilydd, a nodio, a wincio, a hwm-hamio, cryn dipyn, darfu

iddynt gofnodi i lawr yn eu llyfr godiad o naw punt at drethoedd plwyfol

Mr. Careful, heb ofyn iddo gymaint ag un gofyniad, na cheisio ganddo un

gair o eglurhad am ddim o hanes y ffarm, nac o'r draul a gymerodd i'w

gwella; a dyna oedd ei bedwaredd wobr amer welliantau amaethyddol yn

Nghilhaul Uchaf. Yr oedd rhai o'r cymydogion cyfrwysaf a hwyaf eu pennau

yn awgrymu y dylasai John Careful fod wedi cyrchu ychydig o French Brandy

i'r ty erbyn dyfodiad bol y degymwr heibio, ac y buasai yn burion peth

fod ganddo alwyn o gwrw da wrth law pan oedd y priswyr yn gwneyd i fyny

eu cyfrif o werth ei dyddyn.

Yn lled hwyr brydnawn y dydd ar ol hynny, daeth Peggy Slwt Slow, gwraig

yr hen Ned Slow, at y drws; ac wedi gwneyd wyneb hir hyll crychiog,

dywedodd fod Ned yn methu cael dim gwaith er's llawer dydd, a'u bod heb

yr un tamaid o fwyd yn y ty; a bod yr hyn a oedd Ned wedi gardota iddynt

ddydd Sadwrn, a dydd Sul, a dydd Llun, yn y cwm draw wedi darfod; a'i bod

hi wedi cymeryd i fyned drwy y cwm yma heddyw, mewn gobaith o gael tipyn

bach i'w cadw hwy a'r plant yn fyw dan ddydd Sadwrn, pan y cai eu merch

hynaf Pol (os gallent gael ei hesgid oddiwrth y cobbler heb dalu am ei

thrwsio) neu ynte y cai ei brawd Bob fyned i lawr y dyffryn i gardota

ychwaneg iddynt: a chwanegai Peggy ei bod yn mawr obeithio y caent eu

henwau i lyfr y plwyf yn y festri nesaf, oblegid fod Squire Three X Tap

yn bur hoff o Ned ac o'r bachgen hynaf, am fod y ddau mor barod i redeg

gyda milgwn a by theuaid y Squire bob tro y byddent yn dyfod y ffordd

hynny. Ac ychwanegai Peggy fod y Squire wedi addaw troi i mewn i'r

festri cyn ei diwedd i ddweyd gair drosom, a bod ei ddull a'i lais cry

fyn sicr o fynnu gwrandawiad: ac awgrymai Peggy ymhellach i'r Squire, pan

unwaith mewn diod, edrych yn bur fant-lon ar lygaid gleision Nansi ei

merch, ac iddo sylwi ei bod yn tyfu yn lodes fawr lan gref dal dew

brydferth, ac y gwnai ef rywdro rywbeth i Nansi. Yr oedd wyneb Peggy yn

gloewi ac yn llonni pan y siaradai fel hyn am y Squire ac am Nansi, ac am

gael myned i lyfr y plwyf; ond gan ei bod yn eglur fod cwpwrdd Peggy y

noson honno yn wag, dymunodd John Careful ar ei ferch hynaf roddi iddi

gardod o flawd ceirch, digon i wneuthur swper da o uwd i'r teulu anghenus

y noson honno. A dyna oedd pumed wobr Ffarmwr Careful am wella ei

feusydd.

Yn lled hwyr y noson honno, ar ol oriau gweithio, galwodd Billy Active

gyda Mr. Careful, a chyda gwedd drist isel, dywedodd wrtho ei fod allan o

waith; fod ei hen feistr gofalus Fychan Graff o'r Ffarm Fawr wedi hollol

wneyd ei feddwl i beidio cynnyg byth mwy am ddim "gwelliantau" er elw i

bobl eraill. Yr oedd ef unwaith wedi meddwl a son llawer am sychu Dol y

Brwyn, a chlirio y Wern Ddu, ac unioni gwrych y Ddol Gam, a rhannu y

Ffridd Hir yn ddwy, a gwneyd ffordd newydd sych galed dda ar draws yr

holl ffarm. Ond y mae wedi bod yn ystyried ac yn cyfrif y tal a gawsoch

chwi am eich holl welliantau, ac y mae wedi dysgu oddiwrth y cam a'r

golled a gawsoch chwi y wers bwysig o beidio meddwl am ddim gwelliantau

byth mwy. Y mae wedi cael argyhoeddiad trwyadl mai y ffordd oreu o lawer

iddo ef ydyw gwneyd mor ychydig ag y medro, a gwneyd yr ychydig hynny yn

y ffordd rataf ag y medro, fel yr hen ffarmwr distaw llonydd hirben Owen

Dwl o'r Ffridd Groes. Ni wariodd Owen yr un chwecheiniog am na

gwelliantau nac adgyweiriadau er's dros bymtheg mlynedd ar hugain; a'i

ffarm ef y dydd heddyw ydyw y rataf yn yr holl gymydogaeth, ac wrth weled

pethau fel hyn, y mae fy hen feistr Fychan Graff yn penderfynu gwario o

hyn allan cyn lleied ag y medro ar y ffarm; ac y mae newydd fy ngollwng

i, a'r dynion eraill oedd ganddo yn gweithio wrth y dydd, i'n ffordd;--ond

yr oedd ei wyneb yn wyn, a'i lygad yn llawn, a'i wefus yn crynu, wrth ein

gollwng ymaith. Y mae wedi addaw talu i ni gyflogau y chwarter diweddaf

yn mhen pymthegnos; ac yr wyf yn deall fod amryw eraill o ffarmwyr yr

ardaloedd hyn yn debyg o ddilyn ei siampl. Nid oes gennyf ddim golwg yn

awr am gael gwaith, ac nis gallaf oddef meddwl am fyned ar y plwyf. Nid

wyf yn hoff o'r ysmocio a'r yfed, a'r gwasanaeth afiach a budr sydd yn

llawer o ardaloedd y gweithiau; ac mae fy ngwraig a minnau wedi gwneyd i

fyny ein meddyliau i ymfudo ar unwaith i America ar ol ein cefnder Tomy

Strong. Yr wyf newydd dderbyn llythyr annogaethol iawn oddiwrth Tomy.

Costiodd y llythyr swllt i mi, er nad yw yn pwyso mo'r bumed ran o owns.

Y mae Tomy, a phob un o'r bechgyn a'r merched a aethant gydag ef, yn

gwneyd yn dda iawn yn America; ac yr ydym ninnnau yn penderfynu myned yno

tra byddo gennym ddigon o fodd i fyned. Y mae gennym ddigon yn awr; o

leiaf bydd gennym, ar ol gwerthu hynny o ddodrefn sydd gennym, ddigon i'n

cario ni ein dau, a'n tri phlentyn bach, i Wisconsin. Pe baem ni yn

ymdroi ac yn oedi, ac aros yn segur yn y wlad yma nes i Betsy wella ar ol

y baban nesaf, mae'n bur debyg na byddai gennym ddim digon o fodd i

fyned; ac felly yr ydym yn gwbl benderfynol i fyned yn awr ar unwaith. Y

mae y rheilffyrdd a'r llongau yn cludo yn awr am brisiau pur resymol. Yr

ydym am barotoi barilaid dda o fara ceirch ac ymenyn a chaws, a thipyn o

gig moch, a phethau anghenrheidiol felly, yn ddioed: a byddwn yn wir yn

ddiolchgar iawn i chwi os rhoddwch fenthyg dwy bunt i ni am bymthegnos,

pan y caf fy nghyflog i dalu yn ol i chwi; ac yna ni allwn brynnu rhyw

betheuach anhebgorol at y fordaith am arian parod, a bydd Betsy a minnau,

os parhawn i gael ein hiechyd, yn sicr o wneyd yn dda yn America.

Gwyddoch ein bod bob amser yn foddlon i weithio, a'n bod yn hoff o

weithio, ac nad ydym byth yn ddedwydd os na bydd gennym ddigon o waith."

Methodd calon dyner John Careful wrthod cais Billy Active yn y fath

wasgfa. Estynnodd iddo y benthyg gofynedig dan bron wylo wrth feddwl am

golli teulu mor ddiwyd ac mor weithgar, mor garedig ac mor onest o'r

ardal: a thyna y chweched wobr a gafodd Ffarmwr Careful am ei ludded a'i

ofal a'i dreuliau wrth "wella" Cilhaul Uchaf.

[Cyflwynwyr Tysteb S. R.: sr57.jpg]

Ar ol dwys fyfyrdod yn ei galon ar y pethau hyn ddydd a nos am lawer o

wythnosau, teimlai John Careful fwyfwy, ac yn ddwysach ddwysach, ei fod

wedi cael cam, a'u bod wedi ymddwyn yn annheg iawn tuag ato. Ac un bore,

pan ydoedd ar dipyn o neges yn yr Efail wrth y dafarn, cwynodd yn lled

uchel, ac mewn iaith gref, yng nghlywedigaeth rhyw segurwyr masweddgar a

diog oedd yn ymlechian o amgylch yno, nid yn unig ar berson y plwyf, a'r

degymwr, a'r cardotwyr, ond hefyd ar y meistr tir a'r steward. A'r

diwrnod cyntaf oll ar ol hynny darfu i Bob Clep, neu Jack Cant, neu Mrs.

Gossip, neu Bessy Tattle, gario y cyfan oll a ddywedodd, a mymryn bach

dros ben hefyd, i deulu y steward; a rhoddwyd llinell ddu ar unwaith ar

gyfer ei enw yn llyfr private y steward, ac anfonwyd gair am dano fel

tenant ystyfnig a grwgnachlyd y prydnawn hwnnw at ei arglwydd tir, a

deallwyd yn fuan drwy yr holl ardal fod John Careful druan wedi llwyr

golli ffafr y steward a'i deulu.

Oddeutu yr amser hynny darfu i Mr. Jacob Highmind, yr hwn oedd newydd

gael pedwar cant o bunnau ar ol ei hen ewytthr o Lundain, briodi Miss

Jenny Lightfoot, yr hon oedd newydd gael dau gant o bunnau iddi ei hun ar

ol ei mam gu; ac yr oedd y ddeuddyn ieuainc, gan eu bod newydd briodi, yn

awyddus iawn am gael ffarm er dechreu byw; ac felly darfu i Jacob un

bore, wrth groesi moel ei gymydog, saethu dwy betrisen, a phrynnu pwys

o'r "gunpowder tea" goreu, i'w hanfon yn anrheg i wraig y steward; ac

awgrymodd yn gynnil yn ol-ysgrifen ei lythyryn boneddigaidd y byddai yn

dda iawn iawn ganddo ef a'i wraig newydd Jenny gael ffarm dan Lord

Protection. Yn bur fuan ar ol byn, yn lled hwyr ar noson marchnad,

gweithiodd Jacob ei ffordd, drwy landlord neu landlady y Queen's Head, i

ystafell y steward yno, a chafodd adeg a chyfle da iawn i ddangos ei foes

i'r steward, ac i adnewyddu ei gais am ffarm cyn gynted ag y gellid ei

chael. Crybwyllodd y steward wrtho yn bur ddistaw, ac fel secret i'w

gadw rhag pawb, fod John Careful o'r Cilhaul Uchaf yn debyg iawn o

ymadael oddiyno; ac os deuai y ffarm honno yn rhydd y gwnai y tro i'r dim

iddo ef ac i'w wraig newydd. Gwyddai Jacob yn burion fod Cilhaul Uchaf

mewn cyflwr a threfn da dros ben; a bowiodd yn foesgar ac isel iawn wrth

ddiolch i'r steward am ei awgrym caredig. Canodd y gloch yn union am

botelaid o Champagne digymysg goreu; yfodd iechyd da Lord Protection a'i

stewardiaid; ac yna ymgiliodd allan, gan fowio yn foneddigaidd iawn, a

gadawodd y Champagne wrth ddeheulaw y steward.

Ymhen llai na mis ar ol y digwyddiad bychan yma, daeth y steward i'r

gymydogaeth i gasglu ol-ddyledion; ac anfonodd i erchi am i John Careful

(er nad oedd dim ol-ddyled arno ef) i ddyfod i'w gyfarfod ef i'r Queen's

Head erbyn naw o'r gloch bore drannoeth. Brysiodd Mr Careful yno yn

brydlawn, gan obeithio cael rhyw newydd da, drwy ei fod bob amser wedi

gofalu am y rhent i'r diwrnod. Ar ol disgwyl yn bur hir oddeutu y drws,

cafodd ei alw i mewn. Edrychodd y steward yn llym wgus arno, a dywedodd

wrtho, mewn llais cryf garw, na wnai ef ddim goddef iddo gwyno ar y

codiad diweddar, fel ag yr oedd wedi gwneyd y dydd o'r blaen wrth yr

Efail; fod ei rent ef yn bur resymol yn wir,--ei bod yn llawer is na

rhenti ffermydd cymydogaethol arglwyddi eraill. Nid oedd Ffarmwr Careful

wrth gychwyn mor fore tua'r Queen's Head, ac wrth chwysu yn ei frys i

gyrraedd yno mewn pryd, ac wrth ddisgwyl yno ar ol hynny nes oeri braidd

gormod--nid oedd ddim wedi dychymygu mai myned yno i gael ei drin a'i

athrodi felly yr oedd wedi y cyfan: a darfu i drinfa front fawaidd felly,

pan yr oedd yn agor ei glustiau a'i lygaid am ryw newydd cysurus,

gynhyrfu mymryn ar ei ysbryd; ac atebodd mewn geiriau braidd cryfach nag

a fyddai yn arfer ddefnyddio ar adegau felly,--ei fod ef a'i deulu wedi

gwneyd eu goreu yn mhob ffordd i drin yn dda; ei fod ef a'i wraig a'i

blant yn cydymroi weithio eu goreu yn fore ac yn hwyr--nad oedd byth na

smocio, nac yfed, na gloddesta, na dim o'r fath beth yn eu ty; eu bod

wedi gwario i drefnu a gwella y ffarm, y cyfan oll o'r chwe' chan punt a

dderbyniodd ei wraig yn gynhysgaeth ar ol ei thad; ei fod yn gwbl foddlon

er's blynyddau i log yr arian hynny gael myned i wneyd i fyny'r talion yn

y blynyddau drwg presennol; ei fod wedi hoff-obeithio gallu cadw y 600

pounds yn gyfain i'w rhannu yn gyfartal rhwng ei ferched ufudd a diwyd ar

ddydd eu priodi; ond yn awr, fod y 600 pounds i gyd oll wedi myned, ac na

byddai y stoc ddim yn hollol rydd ganddo ar ol y talion nesaf; ac yn wir

nad oedd dim modd iddo ef dalu am y ffarm heb gael cryn ostyngiad. Wrth

glywed hyn, dywedodd y steward yn bur sychlyd wrtho,--

"Gwell i chwi ynte roddi y ffarm i fyny."

"Yn wir, syr," atebai y tenant, "rhaid i mi ei rhoddi i fyny os na cheir

rhyw gyfnewidiad yn fuan."

"Hwdiwch ynte," ebe y steward, "dyma fi yn rhoddi i chwi notice i ymadael

Gwyl Fair."

Ar hyn, gostyngodd y tenant ei ben, ac atebodd mewn llais isel toredig, y

byddai yn galed iawn i'w deimladau orfod ymadael o hen gartref ei dadau;

ei fod ef a'i wraig a'i blant yn eu hamser goreu i drin y ffarm, ac y

byddent yn foddlon i lafurio ac ymdrechu eto am flwyddyn neu ddwy mewn

gobaith am amserau gwell. Ond brysatebodd y steward yn bur sarrug,--

"Yr wyf yn deall eich bod wedi gwario yn barod yr arian cefn oedd

gennych. Gwell i chwi chwilio ar unwaith am ffarm lai. Hydiwch, dyma'r

notice i chwi ymadael. Rhaid i mi yn awr fyned at orchwylion eraill--bore

da i chwi."

Rhoddodd Mr. Careful y notice yn ei logell, a dychwelodd adref gyda

chalon drom iawn; a phan oedd yn gorffen adrodd wrth Jane ei wraig yr hyn

oedd y steward wedi ddweyd ac wedi wneyd, daeth y tri mab yn

annisgwyliadwy i'r ty. Daethant hanner awr yn gynt nag arferol, am eu

bod wedi gorffen cau y gwter fawr yng ngwaelod y braenar, a galwasant

heibio i'r ty am fara a chaws cyn cychwyn at eu gorchwylion yr ochr arall

i'r ffarm. Deallasant ar unwaith fod rhyw newydd drwg, neu ryw

amgylchiad cyfyng yn gofidio eu tad a'u mam. Bu tafodau pawb am ennyd yn

fud, ond yr oedd llygaid y plant yn dadleu fod hawl ganddynt i wybod

achos blinder eu rhieni. Penderfynodd y tad i beidio celu oddiwrth ei

blant y notice i ymadael ydoedd newydd dderbyn, ac adroddodd wrthynt yr

oll a gymerasai le. Gwrandawsant hwythau arno yn fudsynedig; ac ar ol

iddo dewi, edrychasant ar eu gilydd yn bur effeithiol, ond heb yngan

gair. O'r diwedd torrodd y tad ar y distawrwydd trwy ddweyd, megys wrtho

ei hun, mewn llais trist isel, yn cael ei hanner fygu gan gymysg

deimladau,--

"Yr oeddwn i wedi hoff-obeithio y cawswn orffen fy nyddiau yn Nghilhaul

Uchaf, ac wedi breuddwydio llawer gwaith ganol dydd a chanol nos y cawsai

fy llwch huno gyda llwch fy nhadau yn eu hen feddrod rhwng yr ywen fawr a

drws cefn y clochdy, lle y gorffwys y rhai lluddedig, ac y peidia yr

annuwiol a'i gyffro."

"Ie, ie," ebe y fam, "lle y mae John bach, fy nghyntafanedig anwyl, yn

huno yn felus ar fynwes ei dad cu tirion, a lle y mae fy anwyl, anwyl,

anw"--(ar hyn collodd y fam ei lliw--dechreuodd ei gwefusau

grynu--ymrwygodd ochenaid ddofn o gronfa ei chalon; ond nis gallodd

orffen ei dywediad). Wrth weled hynny, cododd y mab hynaf ei wyneb mawr

llydan iach gwridog; a chyda llais dwfn, cryf, caredig, effeithiol, llawn

o deimlad, naill ai teimlad o serch cynnes at ei rieni, neu ynte teimlad

o ddigllonedd brwd tuag at y gormeswyr, neu dichon y ddau deimlad yn ferw

cymysgedig, dywedodd,--

"O fy anwyl fam, na adewch iddynt ladd eich calon fel yna. Y maent wedi

gwneyd eu gwaethaf i ni. Na hidiwch mo honynt byth mwy. Na ofnwch hwy

ddim yn chwaneg. Os gwnawn ni ein dyledswydd yn y byd yma, nid yw o ddim

cymaint pwys pa le bydd ein llwch yn gorffwys. Bydd yn sicr o fod allan

o'u cyrraedd hwy; a byddwn yn sicr o ddihuno yn iach ar alwad gyntaf bore

mawr y codi, a deuwn o hyd i'n hen gyfeillion ar darawiad llygad, a

deuant hwythau hefyd o hyd i'w lle eu hun, a chesglir hwy at eu pobl, i

dderbyn yn ol yr hyn a wnaethant yma. Gwyddoch eu bod wedi creulawn

lyncu i fyny yn barod eich 600 pounds chwi. Gwyddoch ein bod ni oll wedi

gweithio yn galed iawn, haf a gaeaf, drwy wynt a gwlaw, ac oerni a gwres,

fore a nawn a hwyr, er eu helw hwy, a'n bod heb ennill rhyngom oll yr un

swllt i ni ein hunain. Yr ydym wedi cyson dalu iddynt bob parch ac ufudd-

dod yn ein gallu, ond tlawd iawn yw yr ad-dal ydym yn gael am ein holl

lafur a'n gofal. Y mae gan Tom Thrift, aradrwr y Plas Hen, 88 pounds o'i

ennill yn awr yn y Savings Bank; ond nid oes gennyf fi, er fy mod dair

blynedd yri hyn na Tom, yr un geiniog wrth gefn yn ei chadw erbyn yr

amser a ddaw. Ond yr ydym ni yn gystal ein cyflwr a Robert Frugal druan.

Y mae ef yn awr newydd golli yr oll ag oedd wedi ennill. Gwyddoch ei fod

ef wedi bod yn fugail craff, ffyddlon, a gofalus, yn y Foelfawr am dros

un mlynedd ar ddeg. Llwyddodd ei feistr i gael ganddo adael ei gyflog y

naill flwyddyn ar ol y llall yn ei law ef. Addawodd y meistr ddeng waith

drosodd y byddai Robert yn sicr o gael llog da am ei arian. Yr oedd rhai

yn ofni braidd er's amryw fisoedd nad oedd ei feistr ddim yn gwneyd yn

dda iawn yn y Foelfawr. Yr oedd yn myned yn fwyfwy shy ar ddyddiau y

talion; ond nid oedd neb o'r cymydogion yn dychmygu fod ei amgylchiadau

mor ddrwg. Yr oedd y steward yn ddyfnach yn secret ei helynt na neb

arall, ac yn awr y mae y bailiaid newydd fod yn y Foelfawr, ac y maent

wedi ysgubo ymaith i'r meistr tir bob peth oedd gan y tenant,--y stoc,

a'r offer, a'r dodrefn, a'r yd, a'r gwair, a'r cig, a'r caws, a'r cyfan

oll. Nid oes yno ddim gwerth ceiniog wedi ei adael i Robert Frugal druan

ar ol holl ludded a holl ofal ei fugeiliaeth. Y mae Lord Quicksilver, y

meistr tir, yn mynnu ac yn cael y ffyrling eithaf o'i rent arswydus ef;

ond nid yw Robert, wedi ei holl lafur am un mlynedd ar ddeg i gynorthwyo

y tenant i gasglu y rhent uchel hynny i'r lord, yn cael yr un ddimai o'i

gyflog. Ac y mae y gof hefyd ag oedd wedi gweithio am ddwy flynedd i'r

Foelfawr yn methu cael dim am ei waith na'i haiarn; a dywedir yn hyf ac

yn uchel drwy yr holl ardal fod baili uchaf Lord Quicksilver wedi prynnu

deg o ychen mwyaf y Foelfawr am hanner eu gwerth, am fod y cymydogion yn

ofni cynnyg yn ei erbyn, ac am fod y rhybudd am yr ocsiwn mor fyrr, ac

ain na roddid dim coel i'r prynnwr. Cyfraith yr ocsiwn wyllt sydyn yno

oedd talu i lawr gyda bod y morthwyl i lawr; a chan fod y lord newydd

dderbyn ei renti y diwrnod cyn hynny, nid oedd yno ddim arian parod i'w

gael drwy yr holl gymydogaeth. Yn wir y mae yn ddrwg iawn gennyf dros

Humphrey y Gof, a thros Robert Frugul druan. Cyfraith uffernol ydyw

honno sy'n yspeilio y gweithiwr tlawd o'i ennill caled, ac o fwyd a

dillad ei blant, er llenwi coffrau a seleri y gormeswyr goludog.

Peidiwch, da mam, ag edrych yn ddu fel yna arnaf am anturio siarad fel

hyn am y gormeswyr goludog. Gwn eich bod wedi ein dysgu o'r cryd i

siarad yn wylaidd, ac i feddwl yn barchus am fawrion ein gwlad; ond y

gwir ydyw y gwir, a dylid ei ddweyd ar amgylchiad fel hwn. Ac nid oes

dim ond rhyw bum mis, fel y gwyddoch, er pan ddarfu i'r hen Nansi Jones,

ar ol bod yn dairymaid ragorol o fedrus ac o ffyddlon yn y Ddol Hir am

dros ugain mlynedd, golli pob ceiniog a enillasai yn yr un modd, pan y

mynnodd yr hen Lady Marigold o Blas y Dyffryn, bob dimai o'i rhent

afresymol hi. Beth ydyw pethau fel hyn ond lladrad noeth? Ac yr oedd y

drefn lunio cyfraith dros beth fel hyn, a'i darllen dair gwaith drosodd

mewn dau lys seneddol, cyn gosod sel y goron wrthi, yn rogni mor

gythreulig ag a ddyfeisiodd Turpin Wyld a'i gymdeithion erioed yn nyfnder

y nos, yn seler dywyllafllys cyngor ei ogof. Druan o'r hen Nansi Jones,

wedi colli drwy hyn y cyfan o holl ennill ei bywyd, wedi colli drwy hyn y

cyfan ydoedd wedi ofalus gynilo i'w chynnal yn ei hen ddyddiau. Ydyw,

mam, y mae peth fel hyn yn orthrymder anoddefadwy. Y mae yn farbariaeth

o'r fath greulonaf; ac y mae y rhai sydd yn gweinyddu y fath gyfraith yn

lladron o'r dosbarth hyllaf; y maent yn lladron hyfion wyneb-haul: ac y

maent yn digywilydd ymogoneddu yn nerth trais eu lladradaeth. Gellwch

chwi, fy nhad, ysgwyd pen, a gwenu a synnu bob yn ail, at hyfdra fy

ymadroddion; ond nid wyf yn dywedyd dim ond y gwir. Yr wyf yn dywedyd

gwirionedd eglur, mewn geiriau eglur; ac y mae yn llawn bryd i rai ddweyd

y gwir am bethau fel hyn yn y mannau mwyaf cyhoedd, ac yn y geiriau mwyaf

eglur. Y mae synwyr cyffredin y wlad wedi bod yn rhy wylaidd o lawer, a

gonestrwydd cyffredin y wlad wedi bod yn rhy ddistaw o lawer yn nghylch

pethau fel hyn."

"Ond," ebe'r tad a'r fam, eu dau ar unwaith, "er mwyn popeth, John anwyl,

gad yna bobl fawrion y senedd a'r gyfraith; gad i ni ystyried beth sydd i

ni wneyd yn awr?"

"Beth sydd i ni wneyd?" ebe John. "Nid oes dim i ni ei wneyd ond MYNED I

AMERICA. Nid ydyw yn awr ddim hanner mor dreulfawr, na hanner mor

dywyll, na hanner mor beryglus, i fyned yno ag ydoedd pan aeth fy nau

ewythr, a'm dwy fodryb, yno ddeugain mlynedd yn ol; a gwyddoch yn dda fel

y maent hwy a'u plant wedi llwyddo. Gallwn gyhoeddi ocsiwn yn ddioed; ac

ar ol talu i bawb bob ffryling o'u gofyn, bydd gennym dros ddwy ran o

dair o'r cynnyrch tuag at ddechreu byw o newydd yn nyffryn bras y

Missouri. Trwy drugeredd, ni raid i ni ddim eto gladael i'r ocsiwn ar

ein pethau fod dan fawd y bailiaid. Cawn werthu pan y mynnom, ac fel y

mynnom. Codwch eich calon, fy anwyl dad a mam; y mae grennych chwech o

blant cryfion fyddant yn ffyddlon i chwi hyd angeu. Yr ydym oll gyda

chwi yn awr, ac yn gwbl ryddion i ddyfod gyda chwi i America. Yr ydym yn

nyddiau goreu ein nerth, wedi ein hyfforddi i lafurio. Y mae pob golwg a

gobaith y gallwn wneyd yn dda yn America. Codwch eich calonnau, cawn

drigo yno eto yn llawen ac yn ddiogel bob un dan ei olewydden a'i

ffigysbren ei hun; ac ni chaiff yr un o honoch chwi ddioddef dim eisieu

tra y bydd dim modd gennym ni i'ch cynorthwyo."

"Ond," ebe y fam, a'i llygaid yn llawn, "a wyt ti ddim yn meddwl, John, y

medrem ni gael ffarm oddeutu yma, dan ryw arglwydd tir arall, yn hen wlad

anwyl ein genedigaeth?"

"Nac ellir yn wir, fy anwyl fam; y mae bron yn amhosibl cael cynnyg ar

ffarm o unrhyw werth, dan unrhyw feistr tir ag sy'n deall y ffordd i

gefnogi ei denantiaid. Nid llawer o'r arglwyddi tir hynny sydd i'w cael

yn ein gwlad ni yn awr; ac am y lleill oll, nid oes dim llawer o ddewis

rhyngddynt. Ni waeth ganddynt yn y byd pwy a wasgant, na pha faint a

wasgant ar y sawl a gant dan eu hawdurdod, am y cant hwy y geiniog uchaf

rywfodd. Y mae llaweroedd o honynt, drwy eu dylni, a'u gwastraff, a'u

gorthrymder, wedi bron andwyo eu hetifeddiaethau, ac wedi rhedeg i ddyled

dros eu pennau; ac y maent, er gwasgu a chribddeilio, bron yn methu cael

dau pen y llinyn yn nghyd. Y mae eraill o honynt yn ddigon cyfoethog;

ond nid oes ganddynt na chalon na challineb i ddim ond i wasgu a gor

thrymu. Dyna yr hen Lady V. o Garth Tafwys. Y mae yn graig o arian, ond

y mae yn ddraig o greulondeb tuag at ei thenantiaid. Bu ganddi yn fy

nghof i saith o denantiaid ar y ffarm fwyaf sydd ganddi; a darfu iddi

bron andwyo eu teuluoedd. A gwyddoch fod amryw o ffermydd goreu y

General Malden yn awr ar ei law. Bu amryw amaethwyr craffus, cryfion, yn

eu golwg; ond y mae yr hen General, er ei fod yn colli cannoedd arnynt

bob blwyddyn, yn rhy gyndyn i'w gosod am renti, ac ar amodau ag y gellir

byw arnynt, a thalu am danynt. A dyna ein hen gymydogion H. H., a B. W.,

a D. D. E., y rhai a gydnabyddir fel y ffarmwyr goreu yn yr holl wlad,

wedi llwyr benderfynu rhoddi eu ffermydd i fyny Wyl Fair nesaf; ac y mae

eu meistr hwy yn cael ei ystyried yn un lled deg a rhesymol: a rhywbeth

tebyg ydyw bron yn mhobman. Y gwir yw, dyrysodd rhwysg rhyfel dyddiau

gogoniant yr hen Boni wyr mawr ein gwlad; cawsant flas y pryd hynny ar

renti uchel, ac ymchwyddasant i fyw yn wastraffus ar y rhenti hynny; ac y

maent hyd heddyw heb ddysgu, neu yn hytrach heb geisio dysgu, cael pethau

i'w lle. Amserau caled iawn gafodd y ffarmwyr bron o hyd o hynny hyd

heddyw. Llai nag a feddyliech chwi o'r tenantiaid goreu sydd wedi gallu

cael dim cyflog am eu llafur, chwaethach llog am eu heiddo. Y mae

miloedd obonynt wedi rhoddi nerth eu dyddiau goreu i'w meistradoedd am

flynyddoedd lawer am ddim ond eu bwyd; ie, y maent yn dlotach o lawer yn

awr ar ol eu holl ofal, a'u holl lafur, nag oeddynt ddeng mlynedd at

hugain yn ol. Y mae yr arglwyddi tiroedd yn eu diraddio ac yn eu trin

fel caethion. Y maent yn meddwl ei bod yn fraint iddynt lafurio am ddim

er eu cynnal hwy; ac y maent yn cydymgyngreirio i gadw i fyny renti hen

ddyddiau Boni er cynnal i fyny rwysg a rhysedd gwallgofrwydd y dyddiau

hynny. Goreu i ni, yn wir, po gyntaf yr awn i'r America. Nid oes dim

golwg am ddyddiau gwell yma. Yr ydych chwi yn lled adnabyddus o

amgylchiadau y rhan fwyaf o ffarmwyr yr ardaloedd hyn. Yr wyf fi yn

barnu, yn ol pob hanes, fod y serfs yn Russia, er caethed ydynt, wedi

ennill mwy yn y deugain mlynedd diweddaf nag a enillodd y rhan fwyaf o

denantiaid ucheldiroedd Cymru. Onid ydych chwi wedi cyfaddef lawer

gwaith mai gwanychu yn raddol y maent o hyd, er eu holl ymdrech, er's

dros ddeunaw mlynedd ar hugain. Os ydyw gwersi hanesion byrion fy hen

lyfr ysgol i yn gywir, y maent yn trin tenantiaid y wlad yma yn awr yn yr

un modd yn union ag y dywedir fod barwniaid Russia yn trin eu

caeth-denantiaid. Y mae llawer o etifeddiaethau llydain yn cael eu trin

yng Nghymru yn awr yn yr un dull yn union ag yr oedd arglwyddi

gloddestgar Rhufain yn trin eu hetifeddiaethau yn mlynyddoedd olaf

adfeiliad eu hymerodraeth. Gwyddoch yn burion fel y mae y meistri

tiroedd a'u stewardiaid wedi bod yn anialeiddio yr Iwerddon drwy y

blynyddoedd, nes ydynt o'r diwedd wedi torri eu tenantiaid, ac wedi torri

eu hunain hefyd, ac wedi achosi tlodi mawr drwy rannau helaeth o'r wlad

werdd honno. Y mae rhai parthau o Gymru wedi cael eu gwasgu i gyflwr

lled Iwerddonaidd. Y mae y ffyrdd a'r adeiladau yn warth i'r oes. Y mae

yn drwm iawn fod arglwyddi tiroedd mor ddiwladgarwch, mor ddiddyniolaeth,

ac mor gibddall i'w lles eu hunain. Yn lle ymhyfrydu yn ffyniant ac yn

nedwyddwch eu tenantiaid, y maent yn llawenychu yn ysbryd ac yn moesau

gwasaidd eu caethiwed a'u tlodi. Gwyddoch yn eithaf da ein bod ni bob

amser wedi byw mor gynnil ag oedd bosibl i ni. Gwnaeth hen gyfrwy fy

nhad cu y tro i ni rhyngom oll tan y Gwanwyn diweddaf, pan y cawsom

gyfrwy newydd cryf a rhadlawn; ac yr ydych yn cofio yn burion ddanodion y

man-squires spardynawg, meibion y steward, pan yr aeth fy mrawd ieuangaf

i ffair Galanmai ar gefn y cyfrwy newydd am y tro cyntaf. Rhaid i bob

cyfrwy gael ei daith gyntaf rywbryd. Yr oedd fy mrawd, ar ebol du a'r

cyfrwy newydd, yn edrych yn bur dda y bore hwnnw. Gwn nad anghofiwch

byth mo edrychiad na geiriati ladies ieuainc drawing-room y steward pan

yr aeth fy chwaer dal wridog Betsy, dair blynedd yn ol, heibio i'w

ffenestr fawr yn ei shawl wlanen newydd i edrych am ei chyfnitheroedd o'r

Dyffryn: ac yr ydys yn dweyd fod yr hen ffarmwr cloff diwyd Edward

Sparing i lawr yn llyfr private y steward am ei fod wedi prynnu dog-cart

gref dda gan ei gymydog cywrain Wheelwright Davies i'w gario ef a'i ferch

wylaidd lan lanwaith Elen i farchnad yr yd a'r ymenyn. Cewch chwi weled

na bydd neb yn fuan i drin y tir yn yr hen wlad lethedig yma ond

personiaid a beggeriaid, a man-squires a demireps, ac uwch-stewardiaid ac

is-stewardiaid, a chlepgwn a thurncoats, a gamekeepers a bailiaid; a

ffarmio ardderchog arswydus fydd yn bod yma y pryd hynny. Caiff

arglwyddi tiroedd weled eu camgymeriad, a theimlo eu colled y pryd hynny,

ond bydd yn rhy ddiweddar iddynt edifarhau. Ni bydd dim gobaith iddynt

hwy weled diwygiad cyn eu marw. Dichon y caiff y to ar ol y nesaf weled

dyddiau gwell yn hen wlad wyllt Gwalia."

"Ond," ebe'r tad, "a fyddai ddim yn well i ni ymfudo i ryw dalaeth

Brydeinisg? Dywedir fod yn awyr iachus deheubarth Affrica filiynau ar

filiynau o gyfeiriau o wastad-dir bras ffrwythlawn heb neb i'w trin. A

fyddai ddim yn well i ni geisio prynnu ffarm fawr dda mewn lle felly?"

"Yr wyf yn meddwl, fy nhad, na byddai. Yr wyf yn credu y buasai yn hawdd

iawn prynnu ffermydd ardderchog yno pe buasid o'r dechreu yn ymddwyn yn

agos i deg a boneddigaidd tuag at y cynfrodorion. Ond yn awr y mae Syr

Hero Harri Aliwal a'i gydswyddwyr mawrfrydig a gwronaidd, drwy

gyfarwyddyd a than awdurdod swyddfa llys uchel y taleithiau tramor, wedi

poeni a dirmygu a gormesu cynfrodorion y parthau dymunol hynny nes eu

gyrru yn wallgof gynddeiriog; ac yr ydys yn benderfynol i'w llwyr

ddiwreiddio o'r tir, a'u hymlid i ddinistr bythol cyn gynted ag y byddo

bosibl; ac y mae swyddwyr Prydain wedi chwythu un o wageni mwyaf y

brodorion yn yfflon gyrbibion er dangos fod ganddynt ddigon o bowdr i

ddryllio pob peth yno o'u blaen."

"Wel," ebe'r tad eilwaith, "pe bai ni yn gwneyd i fyny ein meddyliau i

fyned i America, a fyddai ddim yn well i ni aros ychydig i edrych beth a

ddaw?"

"Na, yn wir, yr wyf yn meddwl mai colled fyddai hynny; ac y byddai yn

llawer gwell i ni baratoi i fyned ar unwaith. Y mae yn wir y gallem ni

droi yn union y weirglodd fawr dan y ty, a'r borfa hir dan y 'sgubor

bellaf, i wenith; ond gwnai hynny lawer mwy o ddrwg i'r tenant newydd nag

a wnai o les i ni; a byddai yn well i ni ymadael heb fod dim lle ganddynt

i ddweyd ein bod ni wedi cymeryd mantais oddiwrth unrhyw gytundeb llac

penagored i wneyd dim tebyg i dro bach felly. Yr ydym ni wedi eu

gwasanaethu am dymor hir yn onest ac yn anrhydeddus, ac ni hoffwn mewn un

modd i'r un tro bach felly lychwino ein hymddygiad wrth ymadael a hwy."

"Yr wyt yn hollol right, John," ebe y tad; "ni fynnwn innau er dim redeg

y ffarm, na'i drygu mewn un modd, fel ag i golledu ein dilynwr, pwy bynag

fyddo,--oblegid" * * * * *

Ar ganol yr ymddiddan yma, daeth Foulk Edward, yr under-steward, i'r ty i

ofyn i John a'i frodyr ddyfod gydag ef yn union deg a'u harfau cau a'u

menyg i drwsio gwrych y nursery.

* * * * *

Ymhen rhyw dair wythnos ar ol hyn, pan ydoedd Squire Speedwell yn gyrru

yn lled fore ar draws Ffridd Hir Cihaul Uchaf, goddiweddwyd ef gan ruthr

trwm o eirlaw, a charlamodd ei oreu am gysgod at ysgubor uchaf Ffarmwr

Careful. Yr oedd y ffarmwr yn digwydd bod yno y pryd hynny yn trwsio ei

og fawr, ag oedd wedi cael ei thorri wrth gael ei llusgo yn erbyn

dannedd, neu ar draws asennau, y graig ddu oedd yn ngbanol ei faes

gwenith uchaf. Brysiodd y ffarmwr yn bur garedig a boneddigaidd i gael y

Squire a'i farch i ddiddosfan; ac wrth ddiolch am ei garedigrwydd,

sylwodd y Squire fod mwy na thair blynedd er pan oedd ef wedi bod y

ffordd honno o'r blaen; fod yn hoff iawn ganddo weled, wrth ddyfod i fyny

y Ffridd, fel yr oedd hen ffarm Cilhaul Uchaf wedi cael ei threfnu a'i

gwella yn y blynyddoedd diweddaf, a'i fod yn gobeithio y cai y tenant oes

hir i fwynhau tal am ei lafur. Cydnabyddodd John Careful, mewn llais

trist isel, ei fod ef a'i deulu wedi myned i lawer iawn o lafur ac o

draul er gwella y ffarm, ond eu bod yn colli y cyfan,--ei fod newydd

dderbyn notice i ymadael.

"Nac ydych, 'does bosibl," ebe'r Squire yn bur sydyn.

"Ydym yn wir," meddai y tenant. "A ydyw eich meistr tir yn gwybod eich

bod yn ymadael?"

"Yn wir, syr, nid wyf yn gwybod hynny." "Wel, yr wyf fi yn disgwyl cael

gweled eich meistr tir yfory, neu drenydd, ac mi siaradaf ag ef yn

nghylch y mater."

"Yr wyf yn rhwymedig ac yn ddiolchgar iawn i chwi yn wir, syr; ond yr wyf

yn ofni na byddai hynny o ddim lles i ni nac i neb arall. Y mae yn awr

yn rhy ddiweddar. Gwasanaethodd y steward fi a'r notice a'i law ei hun,

a hynny mewn dull pur benderfynol. Y mae fy meibion yn teimlo ein bod

wedi cael cam creulon, ac y maent yn gofidio yn ddwys o'r herwydd; ac y

maent yn hollol benderfynol i fyned i America, ac y maent yn daer iawn ar

i'w rhieni fyned gyda hwy."

"Yr anwyl mawr, gwarchod ni, gobeithio nad yw Mrs. Careful a chwithau

ddim yn meddwl myned dros y mor i'r America yn eich oed chwi."

"Ydym, yn wir, syr, ac ni awn hefyd os bydd ein plant yn myned."

"Na, na, Mr. Careful bach, ail ystyriwch y peth--gwyliwch rhag y fath

helbul, a pherswadiwch eich meibion i beidio gadael gwlad eu genedigaeth.

Goddefwch i mi gael cyfle i siarad a'ch meistr tir yn nghylch y peth. Caf

adeg yn bur fuan. Aroswch chwi--; gadewch i ni weled--; gwrandewch yn

awr--. Y mae eich meistr tir i fod yn Hunt Fawr C * * * yr wythnos

nesaf. Deuwch yno; a byddwch yn sicr o ddyfod yno; a deuwch yno yn fore:

mynnaf fi gyfle i chwi gael ei weled a siarad ag ef, a chawn glywed beth

a ddywed."

"Yr wyf yn ddiolchgar iawn i chwi yn wir, syr, am eich ewyllys da, a'ch

cyngor caredig. Yr wyf yn teimlo yn bur isel a hiraethlawn wrth feddwl

am fyned o fy hen gartref a'm hen wlad, ond yr wyf yn ofni mai felly y

bydd. Y mae y plant yn dynn iawn am fyned, gan ein bod wedi cael y fath

gam a'r fath amharch--y mae yn rhy bell i feddwl am wneyd dim pen yn awr.

O'r braidd y gwrandawai y plant yn awr ar unrhyw gyngiad i aros yma. Yr

ydys wedi ymddwyn tuag atom yn groes i bob cyfiawnder. Y mae yn amlwg

fod y steward a'i fryd yn sefydlog ar gael ein lle; ac y mae ef a'i denlu

yn rhai pur gwmpasog a chyfrwys, ac yn foddlon i wneuthur pob peth et

cael eu cynllun i ben."

"Wel, wel, beth bynnag am hynny, gofalwch chwi am fod wrth Hotel C * * *

erbyn hanner awr wedi wyth fore dydd yr Hunt. Y mae rhuthr y gawod yn

awr drosodd; mi af fi, os gwelwch yn dda: yr wyf wedi addaw cyfarfod tri

o'm cyfeillion ar ben Bryn Grug y Grouse am hanner awr wedi deg."

Dydd yr Hunt a ddaeth; ac yr oedd Ffarmwr Careful wrth yr Hotel, yn ol ei

air, erbyn y funud benodedig: ac yr oedd yn edrych yn bur dda ar ol

cerdded yno ar ei draed. Ymhen pum munud ar ol iddo gyrraedd yno, gwelai

Lord Protection, ei feistr tir, yn myned heibio yn mraich Squire

Speedwell. Y funud y canfu y Squire Mr. Careful yno, cododd ei fys arno

i ddyfod yn mlaen, a dywedodd,--

"O my lord, dyma eich hen denant John Careful, yr hwn y bum yn crybwyll

wrthych am dano y nos o'r blaen."

"O, ho, bore da, Mr. Careful," ebe Lord Protection; "gwn oddiwrth fy

llyftau, ac oddiwrth yr hyn wyf yn glywed gan bawb, eich bod chwi yn un

o'r tenantiaid goreu a mwyaf ymdrechgar a feddaf. Y mae yn wir yn ddrwg

iawn gennyf eich bod yn myned i ymadael. Derbyniais air yn ddiweddar

oddiwrth fy steward yn hysbysu eich bod yn cwyno ar y rhent, ac yn

enwedig ar y codiad diweddaf. A ydyw y rhent mewn gwirionedd yn rhy

uchel, Mr. Careful? Nis mynnwn er dim i'ch ffarm chwi fod yn rhy ddrud i

chwi allu talu am dani. Nid wyf yn gallu cofio yn awr yn gywir am ei

hansawdd. Nid wyf erioed wedi cael hamdden a chyfle i edrych yn fanwl

dros Cilhaul Uchaf. Ydych chwi yn barnu yn gydwybodol ei bod hi yn rhy

ddrud?"

"Ydyw yn wir, my lord, y mae yn rhy ddrud. Yr wyf fi a'm teulu wedi

gwneuthur prawf teg o hrnny. Ffarm wlyb, oer, amlwg, lechweddog, lawn o

gerryg, ydyw--yn gofyn traul a llafur anghyffredin i'w thrin. Darfu i

ni, yn y blynyddoedd diweddaf, wario llawer mewn gwelliantau. Yr oedd y

codiad yn un trwm afresymol, ac yn un hynod o anamserol; a darfu i

briswyr eraill gymeryd achlysur a mantais oddiwrth brisiad eich

goruchwyliwr chwi i wneuthur niwaid mawr i ni. Yr ydym, yn wir, my lord,

wedi cael cam cywilyddus; a darfu i mi gwyno wrth eich steward, a dywedyd

nad oedd dim modd i mi dalu am y ffarm yn ol y rhent a'r trethoedd a'r

prisiau presennol; a rhoddodd y steward i mi notice i ymadael, ac

awgrymodd y byddai yn ddigon hawdd iddo osod y ffarm y diwrnod a fynno."

"Ac, my lord," ebe Squire Speedwell, yn bur sydyn, "y mae John Careful

a'i deulu yn penderfynu myned i America. Byddai yn resyn yn wir, my

lord, iddynt ymadael ac ymfudo felly. Gadael eich estate chwi. Gadael

hen aelwyd eu tadau; a gadael gwlad hoff eu genedigaeth. Tad cu John

oedd un o'r dynion cryfion fu'n cadeirio eich tad cu chwi drwy y ddinas

yma yn amser yr election fawr; a bu ei dad ef yn cario eich tad chwi ar

achlysur y gyffelyb fuddugoliaeth ar ol hynny; ac y mae ganddo yn awr dri

o feibion talion gwridog cryfion, nad ellid byth gael rhai mwy noble i

gario eich mab chwi yn yr election nesaf. Da chwi, my lord, er mwyn pob

peth, gwnewch rywbeth o'u tu yn yr amgylchiad a'r bwlch yma. Yn wir nid

yw ddim yn amser yn awr i daflu ymaith y fath hen denant ymdrechgar a

gofalus."

"Wel, mi wnaf yn sicr. Mynnaf siarad a'r steward ar y mater yn yr Audit

nesaf. Yr wyf fi yn credu fod fy stewardiaid i yn ceisio gwneyd eu

goreu. Nid wyf yn meddwl nad allant hwy gamgymeryd fel pobl eraill; ond

yr wyf yn credu eu bod yn bryderus ac yn awyddus ac yn llafurus ac yn

ddiwyd ac yn ystyriol i wneyd yr oll ag a allant yn y modd goreu; ac nid

wyf yn hoffi ymyrryd a'u trefniadau; ond yn wir yr wyf yn dwys deimlo

dros fy nhenantiaid tlodion ymdrechgar yn y blynyddoedd isel hyn. Y mae

dyddiau treth yr yd, dyddiau deddfau amddiffyniad eu marchnad hwy,

dyddiau prisiau adeg fyw y rhyfeloedd, wedi hen fyned heibio. Y mae'n

debyg gennyf ei bod yn bur ddrwg er's tro yn awr ar denantiaid; ac yr wyf

yn ofni yn wir, John Careful, eich bod chwi wedi cael eich gwasgu, a

gobeithio yr wyf y gwelaf fy ffordd yn oleu ac yn rhydd i mi eich

cynorthwyo chwi yn y bwlch yma. Ond dywedwch i mi, John, a ydych chwi

ddim yn meddwl y gallai rhai o'r tenantiaid wneyd mwy o'u ffermydd nag y

maent yn ei wneyd?"

"Ydwyf, my lord, yr wyf yn meddwl y gallent, ond iddynt gael cynorthwy a

chefnogiad ac addysg; ond os rhoddwch chwi bedwar can pwys ar ysgwydd dyn

nad all gario ond tri chan pwys, yr ydych yn sicr o'i wneyd bob yn dipyn

yn anewyllysgar ac yn analluog i gario dau gan pwys. Os gorfodwch chwi

ddyn i redeg triugain milldir y dydd, pan na ddylai redeg ond deugain

byddwch yn sicr cyn hir o'i redeg i'r pen. Y mae llawer o ffarmwyr yn

awr wedi eu gwasgu mor isel fel nad oes ganddynt ddim calon na nerth i

gynnyg at orchwylion ag y buasent dan amgylchiadau mwy cefnog yn sicr o'u

cyflawni. Peth eithaf priodol--ie, peth da ragorol, my lord, fyddai i'ch

stewardiaid trymion llymion chwi ysbarduno tenantiaid a gweithwyr

cysglyd, dioglyd, rhodianllyd, clebrog; ac yn wir yr wyf yn hoffi o'm

calon gweled rhai swrth a segur felly yn ei chael hi hyd adref; ond ar ol

ei rhoi hi yn ddiarbed i'r rhai afler a marwaidd, carwn yn fawr weled

eich steward mawr chwi, yn union ar ol derbyn y rhenti, yn galw y rhai

diwyd ac ymdrechgar o'i ddeutu i square yr Hotel, a charwn ei weled yn eu

canol, fel pregethwr 'Senters, yn dringo carreg yr Horse-block, i

areithio er canmol ac er cefnogi eu gofal a'u llafur. Carwn ei weled yn

sefyll yn syth ar ben hen garreg yr Horse-block; ac ar ol rhyddhau a

glanhau ei wddf, a thynnu ei gadach allan i sychu ei wyneb a'i wefus,

hoffwn ei weled yn estyn ei law am osteg a gwrandawiad, a'i glywed yn

areithio yn debyg i hyn:--

"'Fy hoff gyfeillion,--Yr wyf yn eich galw yn gyfeillion, oblegid yr wyf

fi yn gyfaill i chwi, ac yr wyf yn dymuno parhau yn gyfaill i chwi; ac y

mae o bwys mawr i ni fod yn gyfeillion. Y mae eich meistr tir urddasol a

haelfrydig wedi erchi i mi hysbysu i chwi ei fod ef yn dymuno eich

ffyniant a'ch cysur--ei fod yn dymuno i chwi wneyd yn dda, ac edrych yn

dda--ei fod yn dymuno i chwi gadw offer hwsmonaeth da, a stoc dda; a'i

fod am i chwi gael pantry llawn a phwrs llawn, a'i fod am i chwi allu

sparin arian bob blwyddyn. Y mae yn beth hollol deg a gweddus i chwi

gael rhywfaint o gyflog am eich gofal a'ch lludded, a rhywfaint o log am

yr arian sydd gennych yn nodrefniad a stociad eich ffermydd; ond ar yr

amserau drwg a dyryslyd hyn, dylech fod yn foddlon ar dalion cymedrol,

eto dylai pob un o honoch gynilo ychydig bob blwyddyn, os na bydd rhyw

dreuliau teuluaidd anarferol yn lluddias hynny. Dylech ymdrechu cynilo

ychydig bob blwyddyn erbyn angen a methiant y dyddiau a ddaw. Ewyllys

arbennig eich meistr tir ydyw i chwi gael pob anogaeth a chefnogiad.

Byddwch yn ddiwyd a gofalus. Gochelwch bob difrod a diogi. Astudiwch

eich cynlluniau yn fanylaidd. Cyn dechreu ar unrhyw orchwyl, eisteddwch

yn gyntaf i fwrw y draul. Cedwch eich cyfrifon yn llawn ac yn eglur.

Ymgedwch gartref hyd y gellwch. Telwch eich ffordd yn gyflawn yn mhob

man wrth fyned yn mlaen. Gochelwch ddechreu rhedeg i ddyled. Na

phrynnwch byth ar y coel. Gochelwch arfer benthyca arian na dim arall.

Cedwch eich buarthau yn gryno, eich cloddiau yn lan, eich cwterydd yn

agored, eich gwrychoedd yn gyfain, eich ffyrdd yn gelyd, eich llwybrau yn

sychion, eich to yn ddiddos, a'ch holl adeiladau mewn trwsiad cyfaddas.

Colled i chwi, yn gystal ag i'ch meistr, fyddai i chwi beidio gwneyd

hynny. Gwn am ddwy neu dair o ysguboriau lle y cafodd tunelli o wair ei

ddrygu y gaeaf diweddaf am fod y to yn gollwng defni. Naw mlynedd yn ol,

darfu i'ch arglwydd tir fyned i draul fawr i wneuthur ffordd newydd drwy

Glyn y Bedw Gleision. Bu bron iawn i mi gorsio mewn mwy nag un man ar y

ffordd honno yn mis Mawrth diweddaf. Nid wyf yn meddwl i neb drwsio dim

arni, nac ar ei phyllau, nac ar ei ffosydd, nac ar ei routs, nac ar y

cloddiau o'i hamgylch, er y dydd y cafodd ei gorffen. Nis gwn yn sicr ar

bwy y mae bai mwyaf yr esgeulusdod, pa un ai ar arolygwyr ffyrdd y dre

ddegwm ai ar denantiaid yr ardal; ond yr wyf yn sicr pe buasai eich

meistr tir yn dyfod ar hyd-ddi yn y Gwanwyn diweddaf, a phe buasai yn

gweled ol teyrnasiad gwlawogydd naw gaeaf ar bob rhan o honi, y buasai yn

gwylltio gymaint fel y buasai yn ysgubo tenantiaid yr ardal honno i

ffwrdd bob un oddiar ei etifeddiaeth. A gwelais hefyd wrychoedd mawr

ceimion cysgodfawr canghenog, heb gael eu torri er dyddiau y Frenhines

Ann, yn lledu eu gwraidd a'u brigau ar draws ac o amgylch rhai o'r dolydd

mwyaf cysgodol yn yr holl wlad. Peidiwch er dim ag aredig mwy o dir nag

a fedrwch wrteithio. Bydd hynny yn sicr o achosi colled. Yr wyf yn

meddwl y gwnai gwisg go dda yn awr ac eilwaith o bridd a chalch, neu o

bridd a thail, i'ch porfeydd a'ch gweirgloddiau dalu yn well O lawer yn y

wlad oer fas wleb anwastad yma nag i chwi lafurio i droi gormod. Gwelais

y dydd o'r blaen, wrth fyned ar draws gyda'r cwn, hen domenydd llydain o

dywyrch ffosydd ar ganol y gweirgloddiau gwair, yn y mannau goreu arnynt;

ac yr oedd argoelion digon eglur fod y tomennau hynny wedi bod yno ar

ffordd y bladur er's degau o flynyddoedd. A gwelais hefyd y cloddiau a'r

ffosydd oddeutu amryw gaeau gwlybion wedi llawn gau, a'r man-ffrydiau sly

yn ymlithro yn ddistaw drwy'r dydd a thrwy'r nos o'r clawdd i'r cae i

andwyo y tir. Yr oeddwn bron gwylltio wrth weled hynny, eisiau fod y

cloddiau a'r ffosydd yn cael eu hagor, a'r tywyrch yn cael eu cymysgu a'r

hen domenydd gorsychion, a'r cyfan yn ol hynny yn cael eu cymysgu a

chalch neu a thail i'w daenu dros y caeau. Gellid dyblu cynnyrch rhosydd

a chaeau gwlybion yn y dull hynny. Y mae rhai yn meddwl y gellid gwneyd

defnydd da o glai drwy ei olosgi. Er mwyn pob peth ymdrechwch ddyfeisio

rhyw foddion er atal egriad, a llifiad ymaith yr ammonia o'ch tomennydd:

neu, mewn geiriau eraill, er atal colli nodd y rhinwedd o'r tail, yr hyn

yw ei nerth fel gwrtaith. Gwelais ddoe, wrth fyned heibio, amryw

domennydd yn bur wasgarog, ar dapiau moelion, llechweddog, digysgod, heb

fod yn agos mor gryno ac mor amddiffynedig ag y buasai yn hawdd iddynt

fod. Yr oedd holl domennydd yr hen Farmwr Clout ar lethr craig, ar fin y

nant; ac yr oedd eu brasder goreu yn llifo ymaith i nychu y brithylliaid

oedd yn y llyn du oddidanynt: ac yr oedd pistyll trystfawr Ffarmwr

Careless yn gwyllt-ffrydio ar draws buarth y ty, a thrwy fuarth yr

ysgubor, a thros ochr yr ydlan, ac i lawr dros y ffordd i'r afon. Y mae

y fferyllwyr craffaf yn dysgu i ni fod llawer iawn o nerth gwrteithiau

cartrefol ein gwlad ni yn cael ei golli trwy fod y tomennydd yn cael eu

gadael yn agored i'r tes ac i'r tymhestloedd. Dyfal astudiwch bob

cynllun a osodir ger eich bron er ysgoi y colledion hynny. Y mae yr hen

dai, a'r hen ysguboriau, ar lawer tyddyn wedi cael eu hadeiladu yn y

mannau mwyaf anfanteisiol. Nid eich bai chwi oedd hynny. Gwn fod lle a

dull adeiladau rhai ffermydd go fychain yn achosi colled o dros ugain

punt yn y flwyddyn. Er pob peth astudiwch a chwiliwch am ryw foddion er

atal i rinwedd eich tomennydd gael ei sugno gan y tes i'r wybren, na

chael ei olchi gan y tywydd i'r mor. Gwn am amryw hen ffarmwyr a

wnaethant lawer o arian yn eu dydd, ac nid wyf yn gwybod eu bod yn enwog

am ddim ond am ruglo y buarthau, a chludo y cyfan i'r domen er ei mwyhau,

ac am ei chadw yn gryno er ei hamddiffyn. Gwnewch eich goreu ymhob modd

i frashau a chynyddu eich gwrtaith cartrefol. Cedwch oriau rheolaidd, yn

enwedig wrth godi ac wrth noswylio, a chyda'ch prydiau bwyd. Dysgwch

eich gweinidogion i fod yn ddiwyd, ac yn gynnil, ac yn onest. Erfyniwch

arnynt er pob peth i fod yn eirwir, ac yn ffyddlon yn eich absenoldeb.

Gwnewch eich goreu ar i bawb drwy'r ardal gael digon o waith. Peth

ofnadwy ydyw meddwl am fechgyn neu ferched ieuainc mawrion cryfion iachus

yn ymsegura mewn syrthni heb ddim i'w wneyd. Y mae llaweroedd drwy

seguryd felly wedi cael eu handwyo am byth. Rhoddwch gymaint o ysgol ag

a fedrwch i'ch plant. Ni fynnwn i er dim, ac yr wyf yn sicr nas mynnai

eich meistr tir er dim, eich rhwymo na'ch gorfodi mewn un modd gyda golwg

ar eich Sabbathau. Y mae yr addoli i fod yn hollol yn ol barn eich deall

a theimlad eich calon eich hun; ond goddefwch i mi ddweyd na welais i

ddim daioni yn dyfod erioed o'r bobl sy'n treulio eu Sabbathau i gysgu a

dylyfu gen a rhodianna a hel cleber. Os byddwch chwi am ryw welliantau

ag y dylai eich meistr tir eich cynorthwyo i'w gyflawni, ystyriwch eich

cynlluniati gyda manylrwydd, a gadewch imi wybod eich cynygion. Yr oedd

yn dda iawn gennyf eich gweled yma mor brydlawn bore heddyw. Y mae eich

cinio yn awr yn barod; ac y mae gennyf i'w hysbysu i chwi y bydd eich

arglwydd tir caredig yn eich dysgnyl oll i giniawa gydag ef yn y Castell

Wyl Fair nesaf. Bydd yno y pryd hynny amryw foneddigion profiadol

dysgedig i esbonio i chwi ryw egwyddorion newyddion gyda golwg ar ansawdd

gwahanol briddoedd, a gwahanol wrteithiau, a gwahanol lysiau, yn nghydag

amryw bethau eraill cysylltiedig a llwyddiant amaethyddiaeth. Gadewch i

ni fyned oddiyma yn awr i'r ystafell ginio. Ni gawn ar ol cinio yfed

iechyd da ein brenhines a'ch meistr tir; ac yna ymwasgarwn bob un i'w

gartref."

"Aros, John, aros; yr wyt ti yn awr yn pregethu dyledswydd i dy uwchradd,

a hynny mewn dull pur gyfrwys. Yr wyf wrth dy wrando wedi colli adeg i

weled cychwyniad y llwynog; yr wyf eisus yn rhy ddiweddar, ac mi gollaf

hynny o sport."

"Yr wyf yn deisyf eich pardwn, my lord; yr oeddwn yn rhy ddifeddwl wrth

gymeryd eich amser chwi felly; ond yn wir, ni buaswn i byth yn dweyd

cymaint oni buasai eich bod chwi yn gwenu mor isel ac mor garedig wrth

wrando. Mi af fi adref gynted ag y gallaf bellach."

"Aros, John, aros--paid a myned yn union eto. Yr wyf fi yn hoffi clywed

hen denant fel tydi yn dweyd ei feddwl a'i brofidd yn rhydd ac yn eglur.

Ychydig iawn yn wir wyf fi yn hidio yn awr am golli rhyw dipyn o sport ac

o lafur yr hela llwynog. Nid oes gennyf fi yn awr ddim cymaint o flys at

bethau felly ag a fu gennyf unwaith; ac yn wir yr wyf yn ofni ein bod ni

ar ddyddiau hela fel hyn yn gwneyd cryn niwaid i borfeydd a gwrychoedd a

chaeau yd ein tenantiaid. Y mae ein mintai heddyw rhwng cwn a meirch a

dynion yn un bur fawr. Yr wyf yn ofni fod ein blys ni am sport yn costio

yn lled ddrud iddynt hwy. Yr ydym, yn gyntaf, yn diygu eu meusydd hwy ar

ddyddiau ein helwriaeth. Yn ail, eu gwellt a'u hegin a'u hyd hwy sydd yn

porthi ac yn pesgi ein cwningod a'n hysgyfarnogod a'n hadar tewion ni. Yn

drydydd, y maent hwy yn lled fynych yn gorfod lletya a byrddio ein milgwn

a'n bytheuaid ieuainc ni, pan y bydd tymor sport yr hela drosodd. Ac yn

bedwerydd, os digwydd iddynt hwy rywdro, yn rhyw ddull, ddyfod ar draws

petrisen, neu gyffologyn, neu gyw pheasant, neu gwningen, neu ysgyfarnog,

dyna, hwy ar unwaith wedi ymddyrysu yn rhwydau ein deddfau helwfiaeth ni;

ac wrth ymwingo i geisio dianc yn rhydd, y maent y rhan amlaf yn colli eu

tymherau, ac wedi hynny yn colli llywodraeth eu tafodau, ac bob yn dipyn

ar ol hynny yn colli eu ffermydd. Atolwg, John, a fedri di ddweyd i mi

pa faint o gost i denant ydyw cadw bytheuad neu filgi ieuanc?"

"Na fedraf, my lord, ddim dweyd hynny yn fanwl. Byddai yn drueni

creulawn hanner newynu ci ieuanc. Os caiff ei gadw yn dda, costia

gymaint a chadw mochyn; ac y mae y gofal o gadw ci ieuanc yn rhywbeth. Y

mae helgi ieuanc cryf gwresog weithiau yn bur chwareus, braidd yn rhy

chwareus ar adeg yr wyn bach; ac y mae yn anhawdd iawn gennyf feddwl am

gi ieuanc wrth ei gadwyn ddydd a nos, ac edrych arno yn neidio o'm deutu

gan ymbil arnaf a'i wen, ac a'i ddeigryn, ac a'i lygaid, ac a'i ochenaid,

am ei ollwng yn rhydd o'i gadwyn i gael rhoddi mymryn bach o dro gyda mi

drwy y coed a'r caeau."

"Ond, John, wyt ti yn golygu fod ein game ni, sef ein hadar a'n

hysgyfarnogod ni, yn peri colled i'r tenantiaid?"

"Byddai yn well gennyf, my lord, beidio ateb y gofyniad yna."

"Yn enw dyn, John, pam?"

"Am nad yw y tenant byth ar ei ennill wrthsiarad ar bwnc fel yna."

"Twt, twt, John; yr oeddwn i wedi clywed dy fod di bob amser yn barod i

ddweyd dy feddwl yn eglur a didderbynwyneb ar bob pwnc. Y mae fy

ngofyniad i yn un digon dealladwy--A ydyw ein hysgyfarnogod a'n hadar ni

yn achosi colled i'n tenantiaid?"

"Wel, ydynt, my lord, y maent; y maent yn sicr. Y mae y tenant yn cael

rhy fach yny dyddiau yma am besgi beef a mutton; ac nid yw yn cael dim am

besgi cwningod ac ysgyfarnogod, ond rhyw ychydig o wenwyn ac o ddrwg

ewyllys yn awr a phryd arall. Ni chefais i ddim cymaint o golled

oddiwrth game ag a gafodd rhai tenantiaid; ond mi wn i am rai mannau lle

y mae game yn cael brasder y porfeydd, a defnydd bara y tylwyth. Dyna'r

gwir, my lord; ond yr wyf yn ofni fy mod yn eich digio wrth ei ddweyd."

"Nac wyt yn wir, John, nac wyt yn wir. Paid a meddwl fy mod wedi

tramgwyddo o herwydd yr hyn a ddywedaist heddyw. Da iawn gennyf fy mod

wedi cael cyfle i glywed dy farn a'th deimlad am y pethau yma. Byddai yn

burion peth i ni gael adegau mynychach i glywed ein tenantiaid yn adrodd

tipyn o'u helyntion; ac yn wir yr wyf fi bron iawn a blino ar bryder a

rhwysg a rhodres bywyd uchel cyhoeddus, a rhyw ffurf-ddefodau swyddogol

diddarfod. Yr wyf yn bwriadu edrych i mewn dipyn manylach rhagllaw i

amgylchiadau fy etifeddiaeth, ac i gyfleusderau a chysuron y rhai sydd yn

byw ac yn llafurio danaf. Y mae rhyw ddyledswyddau yn perthyn i bob

meddiannau. Y mae rhyw rwymedigaethau yn nglyn a phob eiddo; ac yn wir

yr wyf fi am wneuthur mwy o hyn allan tuag at gynorthwyo fy nhenantiaid

ymdrechgar. Yr wyf yn ofni yn fawr; ac yn wir, yr wyf yn gorfod hollol

gredu ein bod ni, arglwyddi tiroedd, wedi bod yn llawer rhy esgeulus o

ddyledswyddau blaenaf cylchoedd pwysig ein sefyllfa gymdeithasol; a bod

hynny wedi bod yn golled fawr i ni ein hunain, yn gystal ag i eraill. Y

mae arglwyddi y gweithiau haearn yn gwybod maint a nerth a thraul eu

ffwrneisiau. Y mae arglwyddi y mwnau yn gwybod hanes traul a chynnyrch

eu cloddfeydd. Y mae y manufacturers yn dyfal ymgais o hyd am

berffeithio eu peiriannau. Y mae y masnachwr yn astudio yn barhaus y

dulliau goreu i drefnu cistau a shelffydd a byrddau gwerthu ei fasnachdy.

Y mae y marsiandwr yn gwybod yn dda am dunelliad ei longau:--ond nid ydym

ni, y meistri tiroedd, wedi rhoddi bron ddim o'n meddwl erioed ar

gyfansoddiad gwrtaith, nac ar drefniad lleoedd tomennau, nac ydlanau, na

chyfansoddiad cutiau, nac ysguboriau, nallaethdai, na ffyrnau, na ffyrdd,

na ffosydd, na gwrychoedd, na buarthau, na nemawr o ddim o gyfleusderau

ein ffarmdai; ac y mae yr esgeulusdra cywilyddus yma wedi bod yn achos o

golledion trymion i ni ein hunain, ac i'n tenantiaid. Ond yn wir, yr wyf

fi o hyn allan yn bwriadu talu mwy o sylw i'r pethau hyn."

"Wel, yn wir, my lord, y mae yn dda iawn genyf fi eich clywed chwi yn

dywedyd hynny, oblegid yr wyf yn gwybod y bydd eich sylw a'ch cyngor a'ch

cefnogiad chwi yn sicr o fod o les anrhaethol i'ch tenantiaid a'u

teuluoedd, ac yn elw mawr hefyd i'ch etifeddiaeth yn ei holl

gysylltiadau. Bum i yn meddwl lawer gwaith, my lord, pe buasai

perchenogion etifeddiaethau llydain fel eich un chwi, ac un Marshall

Victor, ac un Countess Southland, ac un Duke Northland, yn cyduno i dalu

i ddarlithydd dawnus, dysgedig, profiadol, am esbonio i'r tenantiaid

wahanol ganghennau amaethyddiaeth, y buasai hynny yn ateb dibenion

gwerthfawr, ond cynnal y cyfarfodydd mewn lleoedd cyfleus, ac ar adegau

priodol. Ond dylai y darlithydd fod yn ddyn ymarferol yn gystal ag yn

ddyn dysgedig; a dylai fod ganddo ddigon o dymer dda, ac o amynedd gwr

boneddig, i gymeryd ei holi a'i groesholi gan yr hen Ffarmwr Grey, a'r

ffarmwr ieuanc ymchwilgar Dicky Price, yn niwedd pob darlith, gyda golwg

ar draul a holl gysylltiadau eraill y gwelliantau a fyddai y darlithydd

am gynnyg i sylw y tenantiaid. Oblegid yr wyf fi yn credu, my lord, fod

llaweroedd o'r scriblwyr barfog Llundeinaidd fu'n ysgrifennu yn ddiweddar

i'r newyddiaduron ynghylch gwelliantau amaethyddol llechweddi a rhosydd

Cymru wedi gwneuthur cam mawr a thenantiaid craffus ac ymdrechgar. Y mae

yn ddigon hawdd gwybod mai ar ol cinio go fras, a diod go gref, yr oedd y

scriblwyr barfog hynny yn dychymygu eu cynlluniau, ac yn gwneyd i fyny eu

cyfrifon; ond nis gwn i ddim nad oedd rhyw grach-arglwydd go anghenog yn

talu am eu cinio, er cael tipyn o logic cockney y papyr newydd yn esgus

dros ei waith yn codi rhenti afresymol. Hoffwn i yn fawr iawn gael newid

lle ag un o'r scriblwyr gwalltog hynny am dair blynedd. Cai ef ffarmio

ochrau Cilhaul Uchaf, ac eisteddwn innau wrth ei ddesc yntau i gadw y

cyfrifon. Yr wyf fi yn wir awyddus, my lord, am welliantau. Y mae yr

oes yma yn oes am welliantau, a diwygiadau, a dyfeisiau. Gellir dichon

ddyfod o hyd i egwyddorion a chynlluniau ag a all fod o les mawr i

ffarmwyr. Nid oes gennyf fi ddim cydymdeimlad a'r ffarmwyr musgrell diog

llygad-gauad ag ydynt ding-dong yn yr un man o hyd, yn esgeuluso neu yn

gwrthod pob gwelliant profedig er teced y byddo yn cael ei osod ger eu

bron, ac er taered y byddo yn cael ei gymhell i'w hystyriaeth; ond yr wyf

ar yr un pryd yn protestio yn erbyn cynlluniau gwylltion, a chyfrifon

bylchog gwallus, y scriblwyr menyddboeth penfeddal sy'n ysgrifenu

llythyrau i'r newyddiaduron am geiniog y line gan y swyddfa, neu am gig

rhost a grog gan arglwydd y tyddyn: peth ofnadwy ydyw ysgrifenu am gyflog

er mwyn boddhau pobl nad ydynt am wybod y gwirionedd."

"Eh, oh, John, yr wyt ti yn dechreu twymo mymryn yrwan, ac yn myned

braidd yn ddoniol. Rhaid i mi fyned yn awr. Glywi di swn gwyllt y

bytheuaid? Y maent yn fyw ar eu full cry. Yr wyf yn gobeithio cael dy

weled yn fuan eto; ac fel y dywedais o'r blaen, byddaf yn sicr o gofio am

dy achos pan ddaw diwrnod yr Audit."

Daeth dydd yr Audit, a gofynnodd y lord i'r steward paham yr oedd John

Careful yn ymadael o'r Cilhaul Uchaf. Atebodd y steward mai o herwydd ei

fod o hyd yn achwyn ar y codiad diweddar, a'i fod wedi dywedyd drachefn a

thrachefn nad allai ddim talu y rhent presennol; ac am fod pobl ieuainc

cryfion, newydd briodi, pur gyfrifol, yn gwbl barod i gymeryd y ffarm am

y rhent presennol.

"Ond dywedir i mi," meddai'r lord, "fod John Careful wedi gwario llawer

iawn mewn gwelliantau yno, a bod ei blant oll yn rhai sobr, deallus, a

gweithgar, dros ben, a'u bod wedi llafurio llawer yno. Byddai yn dda

iawn gennyf pe medrem ddyfod i ryw gytundeb yn eu hachos. Byddai yn

ofidus gennyf golli y fath denantiaid."

"Yr wyf yn ofni, my lord, os gwnawn blygu i ostwng y rhent iddynt hwy, y

deuwn ni i ddyryswch diderfyn gyda thenantiaid eraill."

"Wel, dichon y dylem ni adystyried achos yr holl denantiaid, ac y dylem

gymeryd rhyw sylw neillduol o'r rhai sydd wedi gwario a llafurio fwyaf

mewn gwelliantau."

"Na, yn wir, nid yn awr, my lord, os gallwn mewn modd yn y byd osgoi

hynny. Buasai yn dda iawn pe buasai mwy o ystyriaeth ac o bwyll yn bod

yn yr amser a aeth heibio, a phe buasai mwy o ymchwiliad yn cael ei wneyd

i draul a llafur tenantiaid mewn gwelliantau yn amserau rhai o'r

prisiadau a wnaethpwyd yn y blynyddoedd a aethant heibio,--ond nis gallwn

ni ddim galw yn ol yn awr yr adegau hynny. Y mae'r camgymeriadau a

wnaethpwyd yn awr yn hen. Y maent yn hen bethau wedi myned heibio. Nid

ellir dim eu galw yn ol yn awr. Y mae yn rhy ddiweddar yn awr i feddwl

am eu hadystyried. Y mae yr ymwthio am ffermydd yn parhau o hyd, yn

enwedig yr ymwthio am y ffermydd ag ydynt mewn trefn weddol o dda; ac yn

wir, nid wyf fi ddim yn meddwl, pe baem ni yn gostwng, ac yn gostwng

llawer i'r Carefuls, y gofynnent byth eto am Gilhaul Uchaf. Y mae cryn

ysbryd ymsymud ac ymfudo yn awr yn y wlad. Nis gwn yn sicr beth ddaw o

honi. Mae rhai tenantiaid yn dechreu myned braidd yn ystyfnig, ac yn wir

weithiau yn dafodog."

"Ydych chwi wedi addaw Cilhaul i ryw un?"

"Na, nac ydwyf, my lord, ddim wedi ei haddaw; ond yr ydwyf, my lord, bron

cystal a bod wedi ei haddaw i Mr. a Mrs. Jacob Highmind. Y maent yn bobl

ieuainc bywiog, boneddigaidd, gwetlhgar, diolchgar, yn geraint i

deuluoedd Eglwysig, o egwyddorion ystwyth, plygadwy, conserva-toriaidd. Y

mae ganddynt ddigon o arian at eu llaw, ac y maent yn debyg o drin yn dda

ragorol, mewn dull fydd yn enw ac yn elw i'r estate: a'r hyn sydd o

braidd fwy pwys na dim ydyw, y cawn ni glywed yn ddistaw o bryd i bryd yr

oll fydd yn cael ei ddweyd a'i wneyd yn yr ardal. Gallaf sicrhau i chwi,

my lord, fod yr Highminds yn bobl barchus iawn. Y maent yn perthyn dipyn

i deulu dylanwadol y Sliminds. Yr wyf yn addef fod y Carefuls yn bobl

ddiwyd, geirwir, ymdrechgar, cymydogol; ond y maent yn GAPELWYR pur

dynion."

"Wel, beth er hynny, yr oedd eu hynafiaid yn gapelwyr tynion, ond yr

oeddynt yn denantiaid rhagotol."

"Ie, dichon eu bod, my lord, ond nid oedd y tadau ddim mor ystyfnig, ddim

yn agos mor dynion, a'r bobl yma. Nid yw y bobl yma ddim yn myned i'r

Eglwys hyd yn nod a'r wyl y Groglith, nac ar Sul y Pasg, nac ar ddydd lau

y Dyrchafael, nac ar ddydd Nadolig ein Harglwydd, na dydd puredigaeth y

fendigedig; forwyn, na dydd y santeiddlan wirioniaid, na dydd cydfrad y

Papistiaid, na dydd merthyrolaeth y brenin Siarles, na dydd adferiad y

brenhinol deulu, na dydd St. Bartholomeus, na dydd St. Andreas, nac un

dydd gwyl arall."

"Da iawn genyf eich bod chwi a'm stewardiaid eraill yn meddwl mor barchus

am ordinhadau crefydd, ac yn dwyn y fath sel dros yr Eglwys. Diau eich

bod yn cael ymgeledd gwerthfawr i'ch cyflwr ar ei gwyliau santaidd.

Attolwg, a fuoch chwi yn yr Eglwys ar y gwyliau a enwasoch?"

"Beth, my lord, ddarfu i chwi ofyn yn awr?"

"Gofyn a fuoch chwi yn yr Eglwys ar wyl y Groglith, ac ar wyl y Pasg?"

"Y Groglith a'r Pasg ydych chwi yn ddweyd, my lord?"

"Wel, ie, y Groglith a'r Pasg. A fuoch chwi yn yr Eglwys y dyddiau

hynny?"

"Y Groglith a'r Pasg! jaist,--gadewch i mi gofio? Yn--yn--yn yr

Eglwys;--naddo, jaist, my lord, darfu i mi ddarllen y llithiau a'r

gweddiau gartref foreu Sul y Pasg; ac yr oedd acw dipyn o'r tannau ac o'r

dawns gan y bobl ieuainc acw ddydd y Groglith; ac yr oedd eu mam am i mi

aros gartref gyda hwy."

"Wel, fuoch chwi yn yr Eglwys wyl y Dyrchafael?"

"Yn wir, my lord, y mae hynny yn rhy anhawdd i mi gofio yn awr."

"Wel, fuoch chwi yn yr Eglwys y Sul diweddaf?"

"Y Sul diweddaf--aroswch chwi, pryd yr oedd hynny hefyd;--na, jaist, my

lord, yr oeddwn i yn bur gwla gan gur yn fy mhen ar ol cinio lled hwyr y

dydd Sadwrn o'r blaen. Yn wir-ionedd-i, my lord, yr oeddwn i wedi hollol

fwriadu myned i'r biegeth fore gwyl merthyrolaeth Sant Siarles, oblegid

yr oeddwn i am gael clywed pregeth yn iawn ar y testun hynny; ond yr oedd

hi mor ofnadwy o oer, fel y gwyddoch chwi, yn niwedd Ionawr, fel y buasai

yn ddigon am fywyd undyn i fyned i'n Heglwys ni y bore hwnnw. Yr wyf fi,

my lord, yn ceisio myned i'r Eglwys bob amser ag y gallaf, ond gwyddoch

ei bod yn llawer haws i'r tenantiaid fyned nag ydyw i mi fyned. Nid oes

ganddynt hwy ddim gofalon i'w rhwystro, ac y maent yn ddigon cryfion i

ddal pob tywydd; ac y maent yn medru myned i'w cyrddau eu hunain pan y

mynnant."

"Dywedasoch chwi gynnau nad oedd tadau y Careful ddim yn gapelwyr mor

dynion ag ydynt hwy."

"Do, my lord, mi ddywedais hynny, ac yr wyf fi yn credu hynny; ac y mae

eich lady chwi a gwraig y person hefyd yn dweyd ac yn meddwl yr un peth,

ac y maent am i mi arfer awdurdod fy sefyllfa i'w plygu i fyned i'r

Eglwys: ac yn wir, yr wyf fi yn credu, my lord, y dylid eu plygu --eu bod

hwy yn llawer mwy cyndyn nag oedd eu tadau."

"Nid doeth fyddai i ni fyned i ddadl ar beth fel hyn; ond yr wyf fi yn

credu eich bod chwi yn cam-gredu. Yr wyf fi yn credu fod y tadau yn

llawn mor dynned anghydffurfwyr a neb sydd i'w cael yn awr. Y mae yn

ffaith, yn ffaith ag sydd ar gof a chadw hyd heddyw, i geidwad parc fy

hen-hen-dad cu gyduno a bwtler Judge Jeffry i gasglu mob o hogiau, hogiau

mawrion; ac yr oedd rhai o honynt yn hogiau penlas, clun-gloff, a

gwargam, i luchio hen-hen-dad cu y Carefuls ag wyau gorllyd, pan oedd yr

hen wr yn myned i'w gapel bychan wrth Droed y Foel un bore Sabbath; ac yr

ydys yn gwybod hefyd i geidwad y parc a'r bwtler gael eu cymhell a'u

cynhyrfu i fynnu y sport hynny gan rywbeth a ddywedwyd ar frecwast yn nhy

y Judge y bore hwnnw; a gallaf ddywedyd i chwi yn mhellach fod capelydd y

Judge, a rector y plwyf, a'u gwragedd, yn brecwesla gyda'r Judge y bore

hwnnw: ac yr oedd y tair lady yn llawn bywyd, ac wrth eu bodd yn

cynorthwyo i dynnu cynllun sport yr wyau gorllyd; ac yr oeddynt oll ar y

pryd yn disgwyl y cerbyd i'w cario at gymun sanctaidd corff a gwaed y

Ceidwad wrth fwrdd allor yr Eglwys: ond aeth yr hen wr i'r capel drwy y

mob, a'r poeredd, a'r llaid, a'r wyau, a heibio i gerbyd y Judge, a bu

fyw a marw yn denant Cilhaul, ac yn gapelwr hefyd. Yr wyf fi yn credu

fod oes yr wyau gorllyd yn un llai creulawn tuag at anghydffurwyr nag

ydyw yr oes wengar foneddigaidd athrodaidd hon, pan y mae dynion da,

gonest, diwyd, dirodres, yn cael eu cyfrwyswthio o'u ffermydd o herwydd

eu syniadau crefyddol. Yr oedd y ceinioca gynt i brynnu wyau gorllyd yn

beth llawn mor deg ag ydyw defnyddio arian treth i rannu torthau gwynion;

ac yr wyf fi yn sicr ei fod yn dro llai bawaidd o'r hanner i luchio yr

hen-hen-dad cu ag wyau nag ydyw yn awr i wthio ymaith ei orwyr o'r ffarm.

Yr wyf yn deisyf arnoch ddyfod i ryw gytundeb a'r Carefuls. Y mae eu

tadau wedi bod yn ffyddlon i ni, ac yn ymdrechgar ar yr estate am lawer

oes. Ni fynnwn er dim golli y fath hen deulu. Er mwyn pob peth peidiwch

a gadael iddynt fyned i America."

Y newydd nesaf a glywodd teulu y Carefuls oedd fod y ffarm wedi ei gosod

i Mr. Jacob Highmind; ac felly darfu iddynt barotoi yn ddiwyd, ond yn

ddistaw, tuag at eu mordaith; a darfu i dros bymtheg ar hugain o

grefftwyr a llafurwyr goreu y gymydogaeth ymfudo ymaith gyda hwy.

Ychydig ddyddiau cyn eu hymadawiad, galwodd Mr. Careful yn swyddfa y

steward ar y Green; ond pan ydoedd yn sefyll wrth y drws, ac yn curo,

gwelodd y steward ochr ei wyneb drwy gil y ffenestr, a chyflym ymguddiodd

allan o'r swyddfa, gan roddi awgrym a'i fys ac a'i lygad i'r clercod i

ddweyd wrth John Careful ei fod ef oddicartref. Wrth glywed fod y

steward oddicartref, gofynnodd John Careful i'r clercod a oedd Mrs.

Steward gartref? Atebodd y clerc uchaf ei bod, ond ei bod wedi cael yr

influenza mor ddrwg fel nas medrai ddyfod o'i hystafell.

"Yr wyf yn meddwl eich bod yn camgymeryd," ebe'r hen ffarmwr dan ledwenu,

"oblegyd mi welais i ei gefn ef, ac mi welais ei hwyneb hithau y foment

yma i lawr yn y breakfast-room."

"Yn enw pob dyn," ebe'r clerc, "ond os ydynt hwy yn y breakfast-room,

dichon y daw ef i mewn yma bob yn dipyn: ellwch chwi aros nes y daw?"

"Nac allaf; nid oes genyf fi ddim busnes o ddim pwys ag ef yn awr. Yr

wyf fi wedi talu fy holl gyfrifon iddo, a'u talu oll yn eu diwrnod. Nid

oeddwn i ddim ond galw wrth y drws i roi fy nghompliments iddo with

ymadael. Gellwch chwi, os gwelwch yn dda, wneuthur hynny drosof fi; a

dywedwch wrtho, os pery business y stewardiaid i fyned wysg ei din, ac ar

i lawr, yn y wlad yma, fel y mae yn myned yn awr, y gwnaf fi fy ngoreu i

gael gwaith neu ffarm iddo yn America. Y mae business y stewardio wedi

gweithio ei hun allan yn hollol mewn parthau helaeth o'r Iwerddon, ac

mewn rhai conglau o Gymru a Lloegr hefyd; ac os bydd y steward, neu ei

hen weddw, neu rai o'i blant, yn dymuno i mi a'm plant chwilio am ffarm

dda iddynt yn y gorllewin pell, y gwnawn i unrhyw gymwynas felly iddynt

ag fydd yn ein gallu.

Yr oedd y steward a'i wraig yn y passage yn clywed yr ymddiddan yma; a

chydag i'r hen ffarmwr droi ei gefn o'r swyddfa, daeth y steward i mewn,

a dywedodd gyda swn gofid ei bod yn ddrwg iawn ganddo na buasai yn gofyn

i'r hen ddyn ddyfod i mewn i'r ty i gael gwydriad ffarwel. "Oblegid,"

meddai'r steward, "y mae John Careful mewn gwirionedd yn ffarmwr da, ac y

mae ei blant yn rhai pur weithgar, a'r unig beth oedd yn eu gwneyd mor

atgas yn ein ty ni, gyda Mrs. Steward, a'r plant yn enwedig, oedd eu bod

mor ystyfnig, a braidd yn dafodog, os tybient eu bod yn cael eu gwasgu."

Gydag i'r Carefuls gymeryd llong a hwylio ymaith, gwahoddodd Mrs. Steward

y tenant newydd a'i wraig i ddyfod i'r Green i de. Yr amcan o hynny,

mewn enw, oedd i'r steward a'i deulu gael cyfle i roddi cyfarwyddiadau i

Mr. a Mrs. Highmind gyda golwg ar driniad dyfodol Cilhaul Uchaf; ond yr

amcan mewn gwirionedd oedd i deulu y steward gael gwybod teimladau a

syniadau a dywediadau y cymydogion gyda golwg ar wthiad ymaith y Carefuls

o'u ffarm. Adroddodd Mr. a Mrs. Highmind wrthynt bob peth oeddynt wedi

glywed gan bawb; a threuliwyd dwy awr a hanner felly yn bur ddifyr i

redeg dros holl helynt yr holl gymydogion. Gwyddai Jacob Highmind yn bur

dda am ragfarn teulu y steward yn erbyn rhyw bump neu chwech o'r

cymydogion, a gwyddent hefyd yn eithaf da pa fodd i borthi y rhagfarn

hwnnw; a buont yn bur llwyddianus i goginio i'r stewart a'i deulu wledd o

athrod o'r fath a garent; a phan oeddynt ar gychwyn adref o'r Green,

crybwyllodd y steward yn bur siriol wrthynt ei fod ef am ailwneyd aelwyd

y parlwr a phapuro y muriau, a'i fod am seilio y lofft wely oreu, a

helaethu ei ffenestr; a'i fod am wneuthur back-kitchen newydd iddynt, a

symud y grisiau o ochr y kitchen i dalcen uchaf y back-kitchen; a'i fod

am wneyd ffwrn a chodi boiler yn nhalcen isaf y back-kitchen; ac y mynnai

fflagio y seler; ac y caent dy bach mawr y tuhwnt i'r twyn ffebrins

pellaf yn yr ardd; ac y mynnai droi y pistyll o'r tu wyneb i'r tu cefn

i'r ty, heibio i ddrws y back-kitchen; a'i fod heblaw hynny yn cynllunio

amryw gyfleusderau eraill iddynt; ac ychwanegodd gyda wyneb pur siriol ei

fod yn disgwyl y gwnaent yn dda yn Nghilhaul Uchaf. "Oblegid," meddai

ef, "y mae yn ffarm bur helaeth; ac, a dweyd y gwir i chwi yn ddistaw, y

mae y Carefuls wedi ei gadael yn y drefn oreu, ac yn y galon oreu. Mewn

un gair, yr oedd yn amhosibl iddynt ei gadael mewn cyflwr gwell."

Ymadawodd Mr. a Mrs. Highmind o'r Green mewn ysbrydoedd pur uchel, a

chydymroisant yn egniol i ddechreu ffarmio; ond buont dipyn yn anlwcus yn

newisiad eu gwasanaeth-ddynion. Nid oedd y bugail ddim yn un rhy graff,

na rhy gyflym, na rhy ofalus; ac nid rhyw law wastad iawn oedd gan yr

aradrwr--byddai ei gwlltwr yn bur fynych ar wyneb y tir, wedi cael ei

wthio allan gan garreg--neu ynte byddai yn glynu ac yn plygu ar y graig

ddu ag oedd yn waelod i dros hanner tyddyn Cilhaul; ac yr oedd yn hoff

iawn hefyd o we hir y pum ceffyl, ac o'r hwshings, a'r martingals, a'r

mwng ribanawg, a'r cynffonau plethedig. Ac yr oedd y cow-man a'r laeth-

forwyn yn bur hoff o fod gyda'u gilydd yn mhob man y gallent; a deallwyd

bob yn dipyn ei bod hi yn colli gryn lawer o'r llaeth os digwyddai ef fod

yn agos. A'r hyn oedd yn waeth na'r cyfan, dechreuodd Mrs. Highmind gael

ei blino yn fawr yn y boreuau gan anhwylderau y cylla: a chafodd anwyd

trwm iawn un bore wrth hebrwng y buchod o'r fuches i'w porfa, drwy fod ei

hesgidiau braidd yn deneuon, a'r gwlith heb godi, a dichon iddi gael

ychydig o gnau yn y gwrych wrth ddyfod adref. Beth hynnag, gorfu iddynt

gyflogi nurse o gryn fedr ac o gryn brofiad, ac yr oedd galwad hefyd ar

Mr. Highman i fod yn y ty y rhan fwyaf o'i amser ymhell cyn, ac ymhell

wedi, gorweddiad i mewn Mrs. Highmind; a phan y daeth rhybudd am y

diwrnod rhent, deallodd ei fod yn fyr o ddeg punt ar hugain, a galwodd yn

union gyda'i hen ewythr Thomas ap Owen i ddweyd ei gwyn wrtho--ei fod

wedi myned i gryn draul yn y chwe mis diweddaf i ddodrefnu y ty a phethau

eraill; fod y steward wedi adnewyddu a chrynhoi llawer iawn ar y ty, a'i

fod yntau wedi prynnu soffa, a bwrdd mahogani, a chadeiriau mahogani, i'r

parlwr, a drych mawr uwchben y tan; a'i fod hefyd wedi cael gwely

mahogani, a dodrefn gwely i gyfateb i'r ystafell uwchben y parlwr; a'u

bod wedi cael gwely newydd, a chist-ddillad fawr dda iawn, i'w hystafell

ei hunain, a llawer o bethau newyddion eraill. Gofynnodd ei hen ewythr

iddo braidd yn sydyn a oedd efe wedi prynnu y pertiant torri gwellt, a'r

peiriant chwalu clapiau, ag oedd ef wedi son am brynnu. Atebodd yntau

nad oedd--nad oedd yn wir ddim wedi gallu eu prynnu, fod treuliau

meddygol a theuluaidd wedi chwyddo i fyny i fwy nag oedd efe wedi allu

rag gyfrif; a'i fod o herwydd hynny wedi methu prynnu amryw bethau ag yr

oedd eu mawr eisiau tuag at wasanaeth y ffarm. Dywedodd ei hen ewythr

wrtho y gallai roddi benthyg pum punt ar hugain iddo am bum mis, ond nad

allai roddi dim ychwaneg iddo; ei fod ef yn fynych mewn prinder ei hun;

ei fod yn gorfod rhoddi llog hynny o arian oedd ganddo wrth gefn i wneyd

i fyny y rhent; a bod yn rhaid iddo gael y pum punt ar hugain yn ol cyn

Gwyl Fair. Yr oedd Mr. Highmind yn ddiolchgar iawn i'w hen ewythr am ei

gymwynas, a sicrhaodd wrtho y gofalai am dalu yn ol mewn amser prydlawn.

Trwy gael benthyg fel hyn gan ei ewythr, casglodd ddigon rywfodd i dalu

ei rent Gwyl Fihangel. A thoc, toc, toc, bion fel breuddwyd, dyma ddydd

rhent Gwyl Fair yn dyfod ar ei warthaf, ac yr oedd Mr. Jacob Highmind

druan yn gwbl amharod i dalu yn ol i'w ewythr, nac i dalu i'w arglwydd

tir nac i'r gweision. Yr oedd wedi talu ei dreth tlodion, a'r degwm, a'r

dreth Eglwys, a threth y gig a'r cwn, a dyna y cyfan; ac felly aeth

eilwaith at ei hen ewythr, ac eglurodd ei amgylchiad iddo, ac erfyniodd

arno fyned gydag ef i'r banc i fod yn feichiau yno drosto am bedwar ugain

punt. Yr oedd yn bur anhawdd gan yr hen ewythr fyned gydag ef i'r banc,

ond aeth o'i led anfodd; oblegid yr oedd yn gweled mai dyna oedd yr unig

ffordd iddo gael ei bum punt ar hugain yn ol y pryd hynny. Pan oeddynt

ill dau yn y banc, rhoddodd Highmind rywfodd na'i gilydd awgrym distaw

i'r bancer i dynnu y draft am gant a deg, yn lle am bedwar ugain; a chyn

pen yr hanner blwyddyn, yr oedd tymhor rhediad y drafft hwnnw ar ben, a'r

trydydd dydd rhent wrth y drws; a gorfu Highmind druan werthu y pigion

o'i stoc er ad-dalu y drafft hwnnw a'i logau yn y banc, ac er cyfarfod

talion eraill yr hanner blwyddyn hynny. Daethstori y banc, a gwerthiad

anamserol colledfawr cymaint o stoc Cilhaul, bob yn dipyn i glustiau y

steward, a bu geiriau go uchel a go gas rhyngddo ef a Highmind; a than

ddylanwad gofid a gwenwyn yn wyneb ei golledion, ac wrth gael ei drin,

cynhyrfodd a sorrodd Highmind gymaint fel ag y dywedodd nad allai byth

byth dalu am y ffarm yn ol y prisiau a'r talion presennol, a'i fod wedi

hollol wneuthur i fyny ei feddwl i fyned o Gilhaul gynted byth ag y

medrai; a'i bod yn ddrwg iawn ganddo fod y diwrnod iddo roddi notice am y

flwyddyn honno wedi myned heibio: ei fod yn gallu rhagweled yn ddigon

amlwg y byddai yn sicr o golli y 300 pounds goreu o'i 600 pounds cyn y

medrai gael Cilhaul oddiar ei ddwylaw. A bu yn ol ei rag-gyfrif. Wrth

arwerthu y stoc a'r offer ar derfyn y tair blynedd, cafodd ei fod wedi

colli ymhell dros dri chant o bunnau.

Deallwyd erbyn hyn mai cryn orchwyl i denant newydd--i'r mwyaf lwcus a

llafurus--fyddai gwneyd y gofynion o Gilhaul; a thaenwyd y farn am hynny

ar ol dydd ocsiwn Highmind ymhell ac agos. Gwyddai pawb nad oedd

triniaethau tair blynedd Highmind wedi gwneuthur dim lles i'r ffarm; a bu

ei henw, a "to be let," ar ei ol, am wythnosau lawer mewn llythyrenau

mawrion yn y newyddiaduron, ac uwch y tan yn yr offices, a'r news-rooms

a'r tap-rooms, ac ar byst y tollbyrth, ac ar dalcen y farchnadfa, a holl

furiau y dref. "CILHAUL AR OSOD" oedd o flaen y llygaid pa le bynnag yr

elid. Daeth pump neu chwech o ddynion dyeithr o bell i'w golwg, ond

trodd pob un o honynt adref heb wneuthur unrhyw gynhygiad. O'r diwedd

galwodd y steward y baili ato, a dywedodd,

"Yr wyf yn ofni y rhaid i ni sefyll at Cilhaul am y flwyddyn yma; a rhaid

i ni ymroi i ffarmio gystal ag y medrwn ni. Ni geisiwn borfau mwy o

honi, ac aredig llai o honi, nag oedd Jacob Highmind yn wneyd. Rhai pur

dibrofiad a diofal oedd Jacob a'i wraig. Mi ofynnaf fi i'm cyfaill

craffus W. Wilful, Yswain, o Severn-mead, am fyned i lawr gyda chwi i

ffair Midland i brynnu Herefords a Southdowns i ni; ac yr wyf yn bur

hyderus y gwnawn yn dda iawn o'r ffarm."

Tua diwedd yr haf gofynnodd y steward i'r baili pa fodd yi oedd yr

Herefords a'r Southdowns yn troi allan.

"Drwg iawn yn wir, syr; y mae y rhosydd a'r gweunydd yn rhy wlybion ac yn

rhy frwynog iddynt, ac y mae y moelydd yn rhy oerion iddynt: dichon fod y

tymor wedi bod yn fwy anfanteisiol nag arferol; ond beth bynnag am hynny,

y maent yn edrych lawer gwaeth nag oeddynt pan ddaethant yma, ac y mae y

prisiau yn awr yn bur isel; nid allwn ni ddim cael cymaint am danynt ag

ydym ni wedi roddi, er eu bod wedi cael holl borfa llaeth ac ymenyn y

ffarm i gyd."

"Beth, baili, wyt ti yn dweyd nad allwn ni gael dim cymaint am danynt ag

a roisom?"

"Ydwyf, syr, yr wyf yn ofni hynny."

"Wel, beth gawn i wneyd, baili? Y mae hyn yn beth braidd profoclyd. O

dangio y free-traders yna

"Y mae yn rhy ddiweddar i chwi eu dangio hwy yn awr, o leiaf am eleni.

Nid oes gennym ni ddim arian mewn gafael tuag at y talion nesaf."

"Wel, gwell i ni adael cyfrifon yr hanner blwyddyn yma heb eu talu, a

chwilio am y cyfle goreu fedrir gael o hyn i ddiwedd y flwyddyn i werthu

y cyfan gyda'u gilydd, a chawn weled y pryd hynny pa fodd y bydd y

cyfrifon yn sefyll."

Ar ddiwedd y flwyddyn dygodd y baili ei gyfrifon at y steward yn ol y

gorchymyn.

"Wel, baili," meddai'r steward "ydyw'r tenantiaid yn dal i gwyno?"

"Ydynt yn wir, syr; ac y maent yn edrych yn bur ddigalon."

"A fedri di ddweyd i mi pa rai o honynt sy'n cwyno fwyaf yn erbyn y

prisiad a'r codiad diweddaf, a phrisiad y degwm; oblegid, yn wir, rhaid i

mi wneyd rhyw sylw bellach o'r rhai sy'n tuchan o hyd. O ie, ydyw

cyfrifon Cilhaul genyt ti?"

"Ydynt, syr."

"Wyt ti wedi gwneyd y balance i fyny i ni gael gweled pa fodd y maent yn

sefyll."

"Nac ydwyf, syr, ond gallaf wneyd mewn munud."

"Aros, gad i mi gael gweled y prif bennau. O, dyma ddalen ein

dyledion--gad weled beth ydynt?--1. Degwm. 2. Trethoedd. 3 Cyflogau.

4. Casglu y cynhaeaf. 5. Calch. 6. Tanwydd. 7. Gof. 8. Seiri. 9.

Porfa gaeaf. Aros di, pa le y mae'r hyn a dalasom am aredig a hau a

llyfnu yn y gwanwyn? Nid yw y talion hynny ddim yma."

"Nac ydynt, syr; darfu i ni, os ydych yn cofio, alw ar y tenantiaid

cymydogaethol i aredig a hau a llyfnu i ni; a gwnaethant bob un ei ran yn

bur rwydd i chwi, a hynny am ddim.

"Gwir iawn, baili--gwir iawn yr wyf yn cofio hynny yn awr, ac y mae hynny

erbyn heddyw yn gryn lwc i ni; ac eto mi welaf fod y balance yma yn ein

herbyn."

"Ydyw, syr, y mae."

"Beth, oes genyt ti ddim arian mewn llaw tuagat rent y flwyddyn?"

"Nac oes yn wir, syr, ac y mae y dreth dlodion, a rhai gofynion eraill,

heb eu talu."

"Dam it--rhaid fod rhyw dalion uchel cywilyddus yn dy gyfrif di."

"Nac oes yn wir, syr: cefais wneuthur pob peth i chwi am y prisiau isaf;

ond darfu i ni golli cryn dipyn o arian ar rai o'r ychen mwyaf, a rhai

o'r defaid mawrion mwyaf: nid oeddynt ddim yn gweddu yma, ac y mae wedi

bod yn dymor anfanteisiol o ran y tywydd a'r prisiau."

"Wel, cawr gwyllt a'n cato ni, oes gennyt ti ddim tuag at y rhent?"

"Nac oes yn wir, syr."

"Wel, yn enw pob rheswm, pa fodd y mae yn bod felly?"

Wel, syr, y mae'r ffarmwyr yn methu talu cyflogau, ac y mae llaweroedd o

lafurwyr tlodion o ganlyniad allan o waith; ac y mae y trethoedd o

herwydd hynny yn myned yn bur uchel, a'r tir ar yr un pryd yn gwaelu. Ac

yn wir, y mae degwm Cilhaul yn bur uchel--yn ymyl pymtheg punt."

"Beth! ydyw degwm Cilhaul yn bymtheg punt?"

"Ydyw, syr, o fewn ychydig sylltau."

"O dangio y personiaid a'u Heglwys; y maent hwy yn gallu dyfeisio i

ennill ac i elwa drwy bob prisiad, a than bob trefn."

"Atolwg, syr, peidiwch a dangio y personiaid fel yna, er eich mwyn eich

hun, ac er mwyn eich ceraint sy' mewn urddau eglwysig hefyd. Ydych chwi

yn cofio fel y darfu i chwi fwgwth troi Jonathan Noncony druan o'i ffarm

am iddo ddigwydd dweyd dan ryw hanner cellwair yr hyn a ddywedasoch chwi

yn awr--nad oedd y person byth yn colli dim drwy unrhyw gyfnewidiad."

"Ydwyf, baili, yr wyf yn cofio fel y darfu i mi drin Jonathan, ac fel y

darfu i mi yrru Jonathan a'r warden benben, fel y cawn i achlysur

oddiwrth hynny i achwyn ar Jonathan wrth ei feistr tir:--ond dangio

Jonathan a'r warden a'r person; ni wiw i ni syrthio allan a myned i

gynhennu. Ein pwnc ni yn awr yw, beth gawn i wneyd o Gilhaul? Oes dim

modd i ni gael neb i'w chymeryd oddiar ein llaw?"

"Nac oes yn wir, syr, am y rhent ac yn ol y prisiau presennol; o leiaf,

yr wyf yn ofni hynny. Y mae yn Hafod Hwntw, mhell bell tudraw i

fynyddoedd Plumlimon, deulu mawr pur ddigrif. Y mae ganddynt lawer iawn

iawn o ddefaid, ac o ddyniewyd ac o geffylau bach y mynydd; ac y mae rhyw

air fod eu deadelloedd yn lluosogi weithiau mewn modd braidd dirgelaidd a

gwyrthiol. Y mae yno ryw ddwsin o blant tewion, geirwon, pengrychion,

llygadfawr; ac nid ydynt hwy na'r hen bobl byth yn myned i na llan na

chapel; ond y maent yn rhyw ffordd, trwy eu bugeiliaeth rhyfeddol, wedi

sparin llawer iawn o arian. A dywedir fod rhai o'r merched am ddyfod i

fyw dipyn yn is i lawr er mwyn cael gweled tipyn mwy o'r byd; a'u bod ar

brydiau yn bur daer am i'w tad chwilio am ffarm yn rhywle yn is i lawr."

"Ond, wyt yn sicr, baili, fod yno arian? Dylai fod sicrwydd am hynny,

oblegid dyna ein pwnc ni."

"O oes, syr, y mae yno ddigon o arian. Ni raid dim ofni am hyny. Y mae

ganddynt, heblaw y stoc fawr drom sydd yno, ddwy fil a hanner yn mortgage

ar dyddyn Gwaun y Bwlch; a dywedir fod ganddynt fil a haner o hen guineas

mewn darn o hen bridden yn y ddaear dan y fflagsen wrth draed gwely yr

hen bobl yn y siamber bellaf."

"Djail innau i, yr hen bridden honno fyddai y peth i ni yn awr, baili. Pe

medrem ni unwaith gael teulu Hafod Hwntw i Gilhaul Uchaf, ni byddem ni

ddim yn hir cyn cael adgyfodiad disglaer i'r hen guineas o'u bedd tywyll.

Mynnem ni rai ohonynt yn bur doc i gael fresh air yngoleu'r dydd, yn lle

bod yn llwydo ac yn magu y gout yn yr hen bridden."

"Ond, syr, pe baent hwy yn dyfod i fyw yn agos yma, byddai plant y

pentref yn sicr o redeg ar ol yr hen ddyn ar ddiwrnod rhent, ac ar bob

diwrnod arall, i lygadu arno, ac i estyn bysedd ar ei ol. Y mae ganddo

wasgod gron gwta gwta o wlan du y ddafad, a honno yn glytiau o bob lliw a

llun; ac y mae dwy led llaw rhwng gwaelod honno a thop ei glos lledr,

oblegid nid oes ganddo byth ddim straps i ddal ei glos i fyny. Wrth ei

weled unwaith yn didol y defaid wrth y gorlan, yr oeddwn yn disgwyl bob

munud gweled ei hen glos yn llithro i lawr dros ei grwper. Y mae ganddo

fyclau pres mawrion wrth ben ei luniau, ac ar gefnau ei esgidiau. Nid

oes ganddo ddim byd am ei wddf. Un od iawn ydyw o, ac y mae ei wraig yn

odiach nag yntau; ac yn wir, y mae bechgyn a merched Hafod Hwntw yn bur

debyg i'w tad a'u mam."

"Pw, pw, baili, paid a phoeni dim ynghylch eu gwedd a'u gwisg a'u

hymddangosiad. Pe caem ni unwaith olwg ar bridden yr hen guineas, dyna'r

peth i ni. Yr oedd amryw briddenod o hen guineas yn y gymdogaeth yma

ddeugain mlynedd yn ol, ond yr ydym ni wedi eu hadgyfodi oll o'u beddau.

Da di, dyfeisia ryw ffordd i gael hen wr Hafod Hwntw i olwg Gilhaul.

Gelli gychwyn ddiwrnod yn gynt wrth fyned i ffair Rhos. Galw heibio i

Hafod Hwntw wrth fyned. Bydd yr hen wr yn sicr o fyned i'r ffair. Ceisia

ganddo ddyfod i'r golwg wrth ddychwelyd adref; a throwch i orphwyso i'r

Cross Keys, a dyro iddo iugaid cynnes o gwrw wedi ei speisio yn bur neis

cyn ei gymeryd i edrych y ffarm. Gelli ddangos iddo fod yr adeiladau oll

yn bur gryno ac yn bur gyfleus, a bod y mynydd defaid yn bur helaeth. Ni

bydd dim eisiau crybwyll wrtho y nifer o ddefaid sydd gennym ni yno yn

awr, na dim am fethiant ein cynnyg am y Southdowns. Cymer et ar draws y

ddwy weirglodd, a'r ddol wenith y tuhwnt iddynt. Ni byddai waeth heb ei

gymeryd dros Rhos y Waun; ond gellil grybwyll wrtho fod y ffriddoedd oll

yn rhai sychion a gwelltog, a da ragorol i wartheg hespion a merlod.

Astudia ryw gynllun i gael yr hen wr drosodd i olwg y ffarm."

Galwodd y baili heibio i Hafod Hwntw fel yr addysgwyd ef: a thrwy lawer o

gymell ac o daerni a son gryn dipyn am degwch haelfrydig Lord Protection,

a gwerth ffafraeth teulu y Green, a chroesawder y gymdogaeth, ac eangder

y ffarm; a thrwy i rai o ferched Hafod Hwntw gefnogi ei a raeth,

llwyddodd y baili i gael gan yr hen wr ddyfod gydag ef heibio i Gilhaul

wrth ddychwelyd adref o'r ffair. Ond erbyn eu dyfod at y Cross Keys nid

oedd ar yr hen wr eisiau na bwyd na diod. Nid oedd ond newydd orffen

bwyta y bara a'r cig oedd ganddo yn ei boced, ac yr oedd newydd drachtio

yn o ddwfn o ffynnon y Graigwen wrth ddyfod heibio. Rhoddodd gwart o

flawd ceirch a dwfr i'w ferlyn, a gyrrodd i fynu ar unwaith tua Chilhaul;

a thaflodd ei olwg o'i amgylch ryw ddwywaith wrth yrru i fynu tua'r ty,

ac aeth yn bur syth drwy y buarth, ac i fyny tua'r ffriddoedd, a

gofynnodd ryw ddau neu dri o gwestiynau i'r baili yn nghylch y rhent a'r

trethoedd, a'r tenant diweddaf a'r un a fuasai yno o'i flaen. Dywedodd y

baili y cai yr holl hanes i gyd gan deulu y steward, ac erfyniodd yn daer

iawn arno alw yn y Green.

"Na," meddai'r hen ddyn, "byddai yn beth hollol ddiles i mi fyned cyn

belled a'r Green. Yr wyf yn gwybod yn barod gymaint ag sydd arnaf eisieu

wybod am hanes ac am ragorion Cilhaul. Y mae yn ddrwg genyf i mi deithio

cyn belled o'm ffordd wrth ddyfod adref o'r ffair. Yr wyf am frysio yn

awr heb golli dim amser pellach i mi gael cyrraedd adref cyn nos."

Dywedodd y baili wrtho y byddai yn hollol anmhosibl iddo gyrraedd adref

erbyn nos; a thaer erfyniodd arno drachefn a thrachefn i alw yn y Green i

gael ychydig luniaeth a feed i'w ferlyn; a lletya y noson honno yn y

Green neu yn Nhgilhaul; ac y cai gychwyn adref gyda'r wawr bore

drannoeth.

"Na thanci," meddai'r hen wr, "mi af fi adref yn burion heno. Gallaf

gyrraedd adref dros y mynyddau yn lled agos erbyn nos. Bydd tipyn o

leuad yn y dechreunos. Yr wyf fi mor gyfarwydd a llwybrau y mynyddoedd

ag ydwyf a ffyrdd y gwaelodion. Y mae aderyn yn y llaw yn Hafod Hwntw yn

werth dau yn y llwyn yn Nghilhaul." Ac ar hynny, trodd yr hen wr ben ei

ferlyn broc caled tua'i gartref, a gyrrodd yn bur fywiog dros y

ffriddoedd, ac ni welodd y baili mo'i wyneb caled sych garw byth mwyach.

Ymboenodd y steward a'i deulu lawer am i'r hen wr ddychwelyd felly heb

iddynt gael ei weled; a danghosent eu nwydau drwg tuag at bawb o'u deutu

mewn edrychiad, gair, a gweithred. Yr oedd colli pob gobaith am bridden

yr hen guineas, ar ol unwaith glywed cymaint am dani, yn eu gwneyd yn

beevish ofnadwy, ac yr oeddynt dros bob mesur o wenwynllyd wrth y baili.

Aethant o'r diwedd mor gas wrtho nes y gwylltiodd yntau i'w natur ddrwg,

a dyna fe a'i galon yn berwi, a'i wefusau mawrion yn crynnu, yn torri

allan i ddweyd yn wyneb y steward a'i deulu,--

"Ni safaf fi mo hyn ddim yn hwy. Yr wyf fi wedi gwneyd fy ngoreu i chwi

bob amser, a gwyddoch chwithau hynny yn bur dda. Y mae Cilhaul wedi

costio i mi lawer iawn o ludded ac o ofid. Nid fy nghynllun i oedd

cyrchu yr Herefords a'r Southdowns yma. Cyflawnais eich eirchion yn mhob

dim yn y dull llawnaf a manylaf. Aethum yr holl ffordd i Hafod Hwntw fel

yr oeddych wedi ceisio gennyf. Collais fy ffordd yn y niwl, a bu agos

iawn i mi golli fy mywyd ar y mynydd wrth groesi Rhyd du Cors Rheidol. Yr

oedd llif y nant yn bur wyllt, ac yn bur ddwfn, ar ol y gwlawogydd.

Llwyddais i gael yr hen ddyn i lawr yn ol eich dymuniad. Gwyddech yn

burion yr amser yr oeddym i fod wrth y Cross Keys, a buasai yn hawdd iawn

i chwi neu un o'ch meibion fod yno, neu wrth Gilhaul, i gyfarfod yr hen

wr. Buasai yn rhyw foddhad i chwi eich bod wedi cael ei weled, er na

buasai hynny o ddim lles yn y byd. Yr oedd yn ddigon eglur o'r foment

gyntaf y daeth yr hen wr i olwg Cilhaul na wnai ymdroi dim yn ei gylch,

ond y dychwelai yn unionsyth ar draws y bryniau cyn gynted ag y medrai

tua'i hen Hafod Hwntw. Y mae yr hen wr, er ei fod yn gwisgo gwasgod

gron, a byclau dyddiau Bess, yn bur graff a hirben, ac yr wyf yn gwbl

sicr na buasai dau ddwsin o stewardiaid byth yn ei droi hanner chwarter

modfedd o'i lwybr; a byddai yn hollol wallgofrwydd i ddisgwyl i un dyn yn

ei bwyll, os bydd ganddo hanner gronyn o'r synwyr mwyaf cyffredin,

gymeryd Cilhaul dan ei beichiau presennol."

"Wel, beth wnawn ni?" meddai'r steward, dan ollwng hir ochenaid allan o

waelod ei galon. "Yr ydym ni wedi gwneyd cam trwm cas brwnt iawn a'r

Carefuls. Yr wyf yn clywed eu bod hwy yn awr wedi prynnu section hyfryd

o dir bras ffrwythlawn ar lan y Missouri."

"Ydynt, syr, y maent yn gwneyd yn rhagorol yno. Y mae ganddynt ffarm

fawr ardderchog heb ddim beichiau i'w llwytho. Y maent yn cael yno y

cnydau mwyaf godidog, heb brynnu na guano na dim arall, ac y maent yn awr

ar brynnu y sections cysylltiedig a hi. Y maent i'w cael, a theitl y

llywodraeth iddynt, am lai na chwe swllt y cyfair; ac y mae un o

railffyrdd mawrion y gorllewin yn rhedeg yn awr drwy gwrr isaf eu

tiroedd.'

"Yr wyf yn ofni felly nad oes dim gobaith i ni eu cael hwy byth yn ol, ac

y bydd Cilhaul ar ein llaw am flwyddyn eto."

"Bydd, syr, bydd Cilhaul ar eich llaw hyd ddydd brawd, os na wnewch chwi

gynnyg rhyw gyfnewidiad."

"Pa fodd y gallaf fi gynnyg unrhyw gyfnewidiad yn awr ar ol i ni ymddwyn

fel y gwnaethom tuag at y Carefuls? Pa fodd byth y wynebaf yr Audit

nesaf? Pa fodd y meiddiaf ddangos fy wyneb i'm lord? Pa beth a wnaf,

neu a ddywedaf, nis gwn yn y byd. Yn boeth ulw y bo yr hen Gilhaul yna.

Pe medrid ei gwthio i rywle o'r golwg, byddai yn drugaredd i mi. Gwynfyd

pe ceid rhyw wrach i'w rheibio."

"Yr ydych chwi wedi gwneyd hynny yn barod," ebe y baili. "Byddai yn

eithaf peth i chwi gyflogi llong fawr fawr i'w chludo draw ymhell i'r

gorllewin dros y tonnau ar ol y Carefuls. Dichon y gwnaent hwy rywbeth o

honi. Neu pe digwyddai i'r llong a hithau suddo ar fanciau tywod

Newfoundland, byddai hynny yn well fyth. Yr wyf yn gwybod y byddai yn

llawer gwell i chwi ac i'r meistr tir ei hanfon felly dros y mor nag i

chwi ei chadw ymlaen ar eich llaw i'w thrin. Costiai ei phacio i fyny

dipyn o drafferth i chwi, a byddai ei mudiad ymaith yn dipyn bach o

golled i'r Frenhines ac i'r Eglwys, i'r person ac i'r cardotyn; ond

byddai yn fendith fawr i chwi, os nad ellwch ei gosod."

"O dangio di, baili, y rascal dwbl pan; paid di a cracio dy jokes

creulawn fel yna i'm diraddio i."

"Wel, syr, mi beidiaf fi yn rhwydd iawn; ond yr ydych chwi a'ch teulu yn

ddiweddar wedi cracio pethau bryntach na jokes yn fy erbyn i, ac ni

chymeraf fi ddim yn chwaneg o'r pethau hynny oddiwrth neb o honoch. Y

mae yn gwaedu fy nghalon y funud yma i gofio am y triniaethau creulawn a

gwarthus a gafodd y Carefuls pan dan eich stewardiaeth chwi. Yr wyf fi

wedi gwneyd i fyny fy meddwl i fyned ar eu hol i America y gwanwyn nesaf.

Y mae yn ofid mawr gennyf yn awr na buaswn wedi myned gyda hwy.

Cymydogion teg, caredig, a boneddigaidd oeddynt. Os oeddynt yn cwyno

weithiau yn erbyn gorthrymder, cawsant ddigon o achos i gwyno; ac heblaw

bod yn foddlon i bawb gael eu hawliau gwladol a chrefyddol, yr oeddynt yn

bur barod eu cymwynasau a'u helusenau. Yr wyf yn benderfynol i fyned ar

eu hol yn ddioed. Y mae lle ardderchog yn America i failiaid ffermydd

ymdrechgar a medrus. Gellwch chwilio am baili newydd yn fy lle pan y

mynnoch; ac yr wyf yn gobeithio y caiff hwnnw fwy o gysur, a gwell lwc,

yn Nghilhaul nag a gefais i."

Dyna ychydig o hanes helyntion diweddar Cilhaul Uchaf. Ni cheisiaf ar

hyn o bryd mo'u holrhain ddim pellach. Yr oedd helbul a gofidiau y

steward wrth fethu gosod Cilhaul, a rhai ffermydd eraill a ddaethant ar

ei law, yn ei boeni ddydd a nos. Yr oedd yr adgofion o'i ymddygiad at

rai o'r tenantiaid ffyddlonaf i'w meistr a welwyd erioed yn llosgi

ddyfnach ddyfnach yn ei fynwes. Yr oedd ei ddanodion ef a'i deulu i'w

gilydd o'u barbareidddra dirmygus tuag at y Carefuls yn ennyn yn bur

fynych fwy na llonaid y ty o fflamau annedwyddwch a chynnen. Yr oedd

croes-esboniadau y steward wrth ei lord yn ddamniol i'w gymeriad fel

goruchwyliwr. Glyn yr anfri wrth ei enw tra bydd byw, a glyn wrth ei

goffadwriaeth am oesoedd ar ol iddo farw. Byddai darlunio y cynhennau fu

yn ei deulu, a danodion ei gydoruchwylwyr, a'r modd y bu rhyngddo a'i

arglwydd, a'r sport fyddai rhai o'i hen gyfeillion yn wneyd o hono o

gylch bar y Cross Keys, yn bethau rhy anhawdd i mi eu llawn ddarlunio. Y

mae y rhan fwyaf o'r pethau hynny wedi cael eu cadw yn secrets. Gellir

dychmygu, a dychmygu yn bur gywir, ond nid doeth adrodd dim heb fod sail

eglur a diamheuol iddo.

Yr wyf yn clywed fod fy nghefnder awenyddol Twm Edward o'r Nant wedi

rhoddi ei ffarm i fyny, a'i fod a'i fryd ar ymfudo i ryw Canterbury

Settlement yn ynysoedd y de; a'i fod wedi parotoi hanesion manylaidd am

stewardiaeth y Green, a thenantiaeth y cwr uchaf o estate Lord

Protection, i'w cyhoeddi yn llyfr go fawr cyn iddo ymadael o'r wlad. Y

mae Twm wedi cael y cyfleusderau mwyaf manteisiol i sylwi a deall fel y

mae pethau wedi myned yn mlaen er's llawer blwyddyn yn y Green, ac yn yr

Hall, ac ar hyd yr holl estate; ac yr wyf yn sicr y bydd hanesion ac

adroddiadau Twm yn rhai cryfion ac addysgiadol, yn enwedig ei adroddiadau

o gyfrwys ddichellion y steward a'i deulu i lunio a derbyn a thraethu

clep ac athrod, ac i chwythu cynnen rhwng cymydogion, er mwyn i'r steward

drwy hynny gael achlysur i feirniadu yn yr Hall, yn nghlyw y lord a'i

gymdeithion, ar dymherau y tenantiaid, a chael achlysur hefyd i ddifrio a

gwthio ymaith y tenant ymdrechgar fydd yn rhy onest i werthu ei gydwybod

am bris dirmygol tylwyth y steward. Bydd llyfr Twm o hanes teulu y

steward yn werth ei gael, a gwnaiff les.

Yr wyf finnau yn bwriadu, pan gaf hamdden i grynhoi at eu gilydd, gyda

thipyn o ofal a manylder, fy adgofion o hanes Nant y Dderwen, a'r Clawdd

Melyn, a'r Caeau Llwydion, a'r Ffos Fach, a'r Bryn Tew, a Than yr Wtra,

a'r Berth Lwyd, a'r Gro Arw, a Glyn Carfan, a'r Coed Crin, a Llwyn y

Pryfaid, a Maes y Brwyn, a'r Gelli Lwyd, a Bryndu, a'r Bryniau Mawr, a

Thal y Bont, a'r Ty Uchel, a Garth y Drain, a Math y Dafarn; ac amryw o

ffermydd eraill oddeutu y gymydogaeth. Yn y rhan fwyaf o'r mannau a

nodwyd, cyflawnwyd anghyfiawnderau o'r fath greulonaf tuag at hen

denantiaid o'r cymeriad mwyaf ymdrechgar a ffyddlon; a dangoswyd at rai o

honynt, yn enwedig tuag at weddwon a phlant amddifaid, fath o

flagardiaeth ag y buasai yn gywilydd gan grach-stewardiaid Novogorod

feddwl am ei gyflawni.

Yr wyf fi yn gwresog garu hen wlad fy ngenedigaeth, a gwn fod y rhan

fwyaf o'm cymydogion yn hoff iawn fel finnau o'u gwlad, er tloted ydyw,

a'u bod wedi gwneuthur ymdrechion anghredadwy i geisio byw ynddi: ond pan

feddyliwyf am yr addewidion anogaethol o dal sicr am eu llafur i

amaethwyr a llafurwyr diwyd a gofalus sy'n cael eu dal allan iddynt gan

ddyffrynoedd llydain breision cyfoethog taleithiau gorllewin America, a

holl wastadedd y ddwy Canada, a phorfeydd gwelltog anherfynol

Australasia, a gwastad-diroedd iachus rhai o wledydd hyfryd Asia Leiaf a

gororau Affrica, a deniadau y Canterbury Settlements, a'r Sydney Herbert

Settlements, a hyd yn nod rai o dywysogaethau yr Ynys Werdd yn ein

hymyl;--pan feddyliwyf, meddaf, am y deniadau a'r gwahoddiadau taerion

cryfion ac anogaethol sy'n cyrraedd y ffarmwyr a'r gweithwyr o'r holl

fannau hyn; a phan gofiwyf am luosogiad cyflym y cyfleusderau i deithio

ar bob llaw, ac am y niferoedd sydd wedi ymfudo yn barod o'n gwlad fach

dlawd lethedig; a phan feddyliwyf am y dull barbaraidd yr ydys yn baeddu,

ac yn beichio, ac yn athrodi, ac yn hustyngio, ac yn diraddio, ac yn

mathru dan draed y ffarmwyr mwyaf diwyd ac ymdrechgar a welodd ein hen

gymoedd erioed,--yr wyf yn ofni yn wir yr ymfuda pob rhinwedd a

diwydrwydd ymaith ym mhell oddiyma, a hynny yn bur fuan, os na bydd i

arglwyddi tiroedd a'u crach-stewardiaid, ynghyda'u ceraint eglwysig,

ymddwyn yn decach ac yn foneddigeiddiach tuag at denantiaid cydwybodol a

llafurus