117) Πράγματι το νέον κράτος δεν ηδύνατο ν' απαρνηθή πράξεις
κυβερνήσεων, εις ας ώφειλε την ύπαρξίν του.
118) Η αμφιβολία έγκειται εν τούτω, ότι φαίνεται αδύνατον κράτος
μη ανεγνωρισμένον, επομένως θεωρητικώς μη υπάρχον, ν' αναλάβη
νομίμους υποχρεώσεις, αίτινες ήθελον βραδύτερον βαρύνη και τους
μεταγενεστέρους. Εις τους έχοντας τοιαύτην αντίληψιν της πολιτείας
ιδού πώς απήντα ο κ. Sarrut (βλ. την εισήγησιν αυτού περί της
υποθέσεως Balmaceda, και την σύμφωνον απόφασιν του γαλλικού
Ακυρωτικού παρά Clunet, 1891, σελ. 868 - 904): «Un gouvernement
n'est pas une abstraction théorique, une simple personnalité
juridique .... Un gouvernement est surtout un pouvoir, une force
agissante, mettant en mouvement tous les rouages de l'état, une
autorité qui commande et se fait obéir .... Peut importe dès
lors qu'elle soit reconnue ou non par les états étrangers .... En
pareille matière c'est surtout le fait qu'il faut consulter».
119) Βλ. την σελ. 61 των _Πρακτικών_. Το ψήφισμα τούτο ανετυπώθη
έν τινι δημοσίω εγγράφω, αλλ' ο αντιγράφων, θεωρήσας το λεκτικόν
της εθνοσυνελεύσεως ως στερούμενον καλλιεπείας, μετέφρασεν εν
πολλοίς το ψήφισμα εις την καθαρεύουσαν.
120) Δηλαδή πάγιον.
121) Βλ. διά πλείονας πληροφορίας τα κείμενα της εκθέσεως και του
σχεδίου της επιτροπής παρά Μάμουκα, τόμ. ια' σελ, 584 - 602.
122) Η πρωτοβουλία τοιούτου συμβιβασμού προήλθεν από των
δανειστών, οίτινες επεφόρτισαν τους Λοράνδον και Λουριώτην να
διαβιβάσωσιν ενταύθα σχετικάς προτάσεις. Είναι πιθανόν ότι οι εν
Λονδίνω έμποροι εφαντάζοντο τα εθνικά κτήματα ως έχοντα πολύ
μεγαλειτέραν αξίαν της πραγματικής. Περιέργως δε πως και τα
ανακτοβούλια συνεμερίζοντο την πλάνην ταύτην ο de Broglie, υπουργός
ων των εξωτερικών, υπελόγιζε τα κτήματα ταύτα προς 40 φράγκα το
στρέμμα κατά μέσον όρον. (Περί του λόγου του de Broglie βλ. κατ.
μέρ. β', κεφ. α').
123) Βλ. το ψήφισμα 20ης Ιουλίου: «Έργον ουσιώδες των
πληρεξουσίων θέλει είναι να ενασχοληθώσι και περί του
καταλληλοτέρου τρόπου της διανομής της εθνικής γης, συμβιβαζομένου
με το εθνικόν συμφέρον και την εξασφάλισιν όλων των _εξωτερικών_
και εσωτερικών χρεών».
124) Βλ. περί του ζητήματος του συμβιβασμού διά παραχωρήσεως
γαιών, πλην των εις άκρον συνοπτικών πρακτικών της εν Προνοία
εθνοσυνελεύσεως (σελ. 23), την _Diplomatic history of Greece_ του
Parish σελ. 203 και εφεξής, και τας σελ. 65 - 70 του παραρτήματος.
Περί του Parish και του έργου του βλ. κατωτέρω μέρ. β', κεφ. α',
σημ. 1ην.
125) Αι ωφέλειαι, ας συμβιβασμός θα συνεπήγετο διά την Ελλάδα,
κατεδείχθησαν επιτηδείως έν τινι τεύχει δημοσιευθέντι υπό του κ.
Edward Haslewood, προέδρου του συλλόγου των Ελλήνων ομολογιούχων·
βλ. A letter to his excellency A. Coumoundouros, minister of
finance in Greece, 27ης Αυγούστου 1858.
126) Ο κ. Γιαννόπουλος, υπουργός ων των οικονομικών, έλεγεν εις
το τέλος της προς τον βασιλέα περί της οικονομικής καταστάσεως της
χώρας εκθέσεώς του (6 Ιουνίου 1866), ότι «_καίτοι τα δάνεια της
ανεξαρτησίας συνήφθησαν υπό όρους βαρυτάτους, η αξιοπρέπεια της
Ελλάδος απαιτεί ν' αναγνωρισθώσι_», βλ. Rapport de M. Jannopoulos,
ministre des finances, à S. M. le roi George, traduit et commenté
par Ph — P. Goussios, σ. 28).
127) Αι συκοφαντίαι αύται εβασίζοντο επί της ιδέας ότι η
παράτασις και συνεπώς η ευτυχής έκβασις του αγώνος ωφείλετο κυρίως
εις την σύναψιν των δανείων του 1824 και 1825. Είδομεν ότι η θεωρία
αύτη είναι ήκιστα βάσιμος. Παρερχομένων όμως των ετών και
λησμονουμένων των σκανδάλων του Λονδίνου και της Νέας Υόρκης, η
θεωρία αύτη, συνεχώς επαναλαμβανομένη υπό των δανειστών της
Ελλάδος, κατήντησε σχεδόν πανθομολογουμένη αλήθεια. Βλ. τον About
σελ. 285) «Ces emprunts ont permis à la Grèce de conquérir son
indépendance». — Ο _Financier_ (18 Ιουνίου 1877) ομιλεί περί the
bad faith of Greece to the foreign créditors whose money founded
his national independence. — Ο Drucker (An appeal to the
governments and monarchs of Europe, σελ. 3) γράφει: These loans
have been of much greater benefit to the borrowing country than any
other loan contracted in this century, according to the most
authentick authors, the Greeks where sinking when the arrival of
large sums restored their spirit of resistance and hope for
success. — Απήχησις της θεωρίας ταύτης εύρηται και εν έργω σοβαρώ
και νεωτάτω: Turkey in Europe _by Odysseus_ (σ. 318 - 319).
Το περιεργότερον είναι ότι αυτός ο Times, όστις εστηλίτευσε τόσον
δριμέως τα άθλα της εν Λονδίνω τετραρχίας και των αμερικανών
ναυπηγών, ήρξατο, μετά πάροδον ολίγων ετών, να ελέγχη δριμύτατα την
_κακοπιστίαν_ των Ελλήνων (βλ. τον Times της 3ης Δεκεμβρίου 1863).
Τοσαύτη δε ήτο η ως εκ τούτου γενική καθ' ημών καταφορά, ώστε το
Punch της 13ης Δεκεμβρίου 1863 ανέγραφε το εξής δίστιχον·
Spell in five letters « Bully, bilk and Sneak
Repudiator, trickster » read it.... Greek
128) Την ημέραν της εκ Λονδίνου αναχωρήσεως του νεωστί εκλεγέντος
βασιλέως Γεωργίου, ήτοι την 2/14 Οκτωβρίου 1863, συνήλθον εν τη
Αγγλική πρωτευούση οι δανεισταί της Ελλάδος. Εν τη συνεδριάσει
εκείνη, καθ' ην πολλαί ευχαί εξεφράσθησαν, ελέχθη υπό του
προεδρεύοντος Haleswood και η εξής βαρυσήμαντος φράσις: _Ελπίζομεν
ότι η Ελλάς θα εννοήση ότι η πίστις είναι η ζωή των εθνών_. Βλ. και
τον _Εθνοφύλακα_ της 25ης Οκτωβρίου 1863.
129) Πότε και πώς ακριβώς οι Ολλανδοί ούτοι εγένοντο κάτοχοι των
Ελληνικών ομολογιών, καίτοι επιμόνως ανεζητήσαμεν, δεν ηδυνήθημεν
να εξακριβώσωμεν. Ίσως τούτο συνέβη άμα τη εκδόσει των δανείων,
οπότε το χρήμα ήτο άφθονον και ο τόκος μικρότατος εν ταις Κάτω
Χώραις. Αι αγγλικαί δ' όμως εφημερίδες της εποχής και οι ημέτεροι
Λουριώτης, Ορλάνδος και Σπανιολάκης δεν ποιούνται μνείαν περί
Ολλανδών ομολογιούχων.
Είναι βέβαιον εξ άλλου ότι η μετοχέτευσις των ομολογιών εις
Ολλανδίαν εγένετο προ του 1847, καθ' ότι, το έτος εκείνο, ο C.
Leconte (Étude Économique de_la Grèce_σελ. 185), γράφει: «La
presque totalité des obligations a passé entre les mains de
spéculateurs Hollandais. Elles se négocient de 5 1/4 à 6 3/4% du
capital nominal sur le marché d'Amsterdam».
Κατά τους υπολογισμούς του κ. Γενναδίου (Βλ. _Λευκήν Βίβλον_, σελ.
69) οι Ολλανδοί κάτοχοι, τριάκοντα περίπου τον αριθμόν, ήσαν, εκτός
του Drucker του κατέχοντος υπέρ το ήμισυ των αρχαίων τίτλων, κύριοι
ελαχίστου ποσού.
130) Των Ολλανδών ομολογιούχων προεξήρχε κερδοσκόπος τις, ονόματι
Louis Drucker, όστις και την Ελλάδα επεσκέφθη και πολλά εις
διαφόρους γλώσσας περί του ζητήματος έγραψε. Βλ. κυρίως Quelques
documents relatifs aux emprunts helléniques contractés à
l'étranger, publiés par L. D. Ie série; La Haye 1874. — 2e
série; Leide 1877.
Ο Drucker, όστις κατά το 1874 εδεικνύετο αρκετά ήπιος, από του 1875
και εντεύθεν παρεξετράπη εντελώς. Την δε γλώσσαν, ην μετεχειρίσθη
είς τινα Αγγλιστί γεγραμμένα φυλλάδια, επιτυχώς εχαρακτήρισεν ως
εξής ο πρόεδρος του συνδέσμου των ξένων ομολογιούχων, εντιμότατος
Ε. Pleydell Bouverie: «Υπάρχει αξιότιμος Ολλανδός, ονόματι Drucker,
όστις από ετών ενδιαφέρεται τα μάλιστα εις το ζήτημα, και όστις
εδημοσίευσε πολλά φυλλάδια, άτινα καταδεικνύουσιν ότι είναι κάτοχος
της Αγγλικής, ή τουλάχιστον είδους τινός αγγλικής, διότι αναγνούς
τα φυλλάδια του ευρίσκω ότι εξήντλησε το λεξιλόγιον το εν χρήσει εν
τη εγγύς ιχθυαγορά (fish - market)»
131) Αρυόμεθα εκ μιας των εκθέσεων του κ. Γενναδίου τας πλείστας
των πληροφοριών, ας δίδομεν παρακατιόντες περί των διαπραγματεύσεων
του συμβιβασμού. Η έκθεσις αύτη, γραφείσα τη 17/29 Δεκεμβρίου 1875,
αποτελεί μίαν των μάλλον αξιοθαυμάστων οικονομικών εκθέσεων, ας
ανέγνωσά ποτε. Υπενθυμίζει εν πολλοίς και διά την γλαφυρότητα του
ύφους και διά την σαφήνειαν των ιδεών και διά την δύναμιν των
επιχειρημάτων, την έκθεσιν του Léon Say περί της πληρωμής της
αποζημιώσεως των πέντε δισεκατομμυρίων. Η δημοσιογραφική δράσις του
κ. Γενναδίου επί του ζητήματος είναι επίσης γνωστή· παρετάθη επί
τέσσαρα περίπου έτη διεξαγομένη διά των κυριωτέρων οργάνων του
αγγλικού τύπου εν είδει επιστολών.
132) Θέμα της συζητήσεως ήτο το κατά πόσον τα δάνεια ταύτα
εχρησίμευσαν εις την Ελλάδα. Η _Ελπίς_ ισχυρίζετο ότι τα δάνεια εις
ουδέν εχρησίμευσαν, ο δε κ. Μέρλιν αντέκρουεν αυτήν διά του
_Εθνοφύλακος_. Ολίγον αργότερον Έλλην εκ Λονδίνου, ο κ. Δ. Παππάς,
προέτεινε διά του τύπου την συνομολόγησιν δανείου δύο εκατομμυρ.
λιρών προς απόσβεσιν των χρεών της επαναστάσεως και εξεύρεσιν νέων
πόρων. Προς ανασκευήν δε του κ. Παππά έγραψεν ο κ. Λεβέντης το
προμνημονευθέν έργον του.
133) Ο αείμνηστος Τρικούπης, δι' ιδιωτικής επιστολής (21 Δεκ.
1866), προέτρεπε τον γενικόν πρόξενον της Ελλάδος να καταβάλη πάσαν
προσπάθειαν, όπως επιτύχη δάνειον 2 1/2 εκατ. Λ. προς 8% _και
εκδεδομένον εις το άρτιον_. Εκ του ποσού τούτου ο Τρικούπης ήτο
πρόθυμος να διαθέση ολόκληρον εκατομμύριον υπέρ των δανείων της
επαναστάσεως.
Ο κ. Σπάρταλης απήντησεν αμέσως (τη 2/14 Ιανουαρίου 1867), ότι
σύναψις τοιούτου δανείου ήτο ακατόρθωτος, καθ' ότι εις την αγοράν
του Λονδίνου, όπου ευρίσκοντο αξίαι κρατών ως η Αίγυπτος, η Χιλή, η
Περουβία, η Βρασιλία, αποφέρουσαι πραγματικόν τόκον 10 και 12%, ήτο
αδύνατον να εκδοθώσιν ελληνικαί ομολογίαι προς πλέον των 80% επί
του ονοματικού κεφαλαίου.
134) Βλ. τας οδηγίας τας σταλείσας εις τον αείμνηστον Βράιλαν υφ'
ημερομηνίαν της 14/26 Αυγούστου 1867.
135) Βλ. την έκθεσιν του κ. Βράιλα της 27 Ιουλίου.
136) Προετείνετο να πληρώνηται:
κατά το 1868 τόκος 6% ήτοι 54,000 Λ.
» » 1869 » 6 1/2% » 58,500 »
» » 1870 » 7% » 63,000 »
» » 1871 » 7 1/2% » 67,500 »
από του 1872 » 8% » 72,000 »
137) Ως εγγυήσεις της πληρωμής προσεφέροντο τα τελωνεία, αι
αλυκαί κτλ.
138) Βλ. τας λεπτομερείας εν _Εκθέσει Γενναδίου_ σελ. 4.
139) Η κυβέρνησις Κουμουνδούρου η υπογράψασα την σύμβασιν, έπεσε
σχεδόν άμα τη υπογραφή αυτής. Η δε κυβέρνησις Μωραϊτίνη ησπάσθη μεν
την υπογραφείσαν σύμβασιν, ήτις και εψηφίσθη εις α' ανάγνωσιν προ
της λήξεως της συνόδου, και τούτο τοσούτω ευκολώτερον, καθ' όσον οι
Άγγλοι προέβησαν εις νέας παραχωρήσεις, αλλά δυστυχώς έπεσε και
αύτη πριν κυρωθή η σύμβασις, την αυτήν δε τύχην έλαβον και αι
διάδοχοι αυτής.
140) Μεταχειριζόμεθα μετά λύπης, προκειμένου περί έλληνος
πολιτευτού, ιδίως δ' ανδρός αποθανόντος, γλώσσαν ήτις δυνατόν να
φανή ίσως απρεπής. Προς πάσαν υπεράσπισιν παραπέμπομεν τον
αναγνώστην εις τας δύο εγκυκλίους του Κου Βαλασσοπούλου, υφ'
ημερομηνίαν της 3 και 24 Οκτωβρίου 1868, και εις τα σχόλια των κ.κ.
Γενναδίου και Σπάρταλη. Άλλως τε ουδείς δύναται, νομίζω, ν' αρνηθή
ότι η πολιτεία του κ. Βαλασσοπούλου υπήρξε καταστρεπτική, όπως
καταστρεπτική υπήρξεν η πολιτεία όλων εκείνων οίτινες, προ του 1867
ή μετά τούτο, παρεξέκλιναν της οδού της ειλικρίνειας και της κατ'
επίφασιν μόνον επιζημίου ευθύτητος.
141) Οι Ολλανδοί διεμαρτυρήθησαν επισήμως κατά της συμβάσεως του
Λονδίνου. Έγραψαν δε εις τον βασιλέα Γεώργιον αιτούντες ακρόασιν
διά τους αντιπροσώπους, ους έμελλον να στείλωσιν εν Αθήναις.
Πράγματι, ολίγον αργότερον, ο Drucker επεσκέφθη την Ελληνικήν
πρωτεύουσαν.
142) Περί της αποστολής ταύτης βλ. μακρόν άρθρον εν τη _Ημέρα_
της 14/26 Ιουνίου 1872, έτερον άρθρον εν τη _Κλειοί_ της 1/13
Ιουλίου 1872, και τας σελ. 6 - 7 της _Εκθέσεως Γενναδίου_.
143) Το αρχικόν σχέδιον του κ. Οικονομίδου ήτο α') ν' ανταλλαγώσι
τα παλαιά χρεώγραφα διά νέων ομολογιών 1,000,000 Λ. επί τόκω 5% και
χρεωλυσίω 1/2%· β') να κατατίθηται το κατ' έτος ούτω πληρωτέον
ποσόν των 55,000 Λ. εις την ιδρυθησομένην Κτηματικήν Τράπεζαν,
ανταλλασσόμενον διά των μετοχών αυτής, και γ') να εγγυηθή η
Ελληνική κυβέρνησις τόκον 5% διά τας ούτω ληφθησομένας μετοχάς.
144) Υπήρχον και λόγοι διπλωματικοί συνηγορούντες υπέρ
συμβιβασμού, όστις αναμφιβόλως θα διέθετεν ευμενώς την εν Αγγλία
κοινήν γνώμην.
145) Ο κ. Haleswood και οι λοιποί Άγγλοι έκαμνον τον εξής
συλλογισμόν: Ζητούμεν, έλεγον, σήμερον ακριβώς ό,τι εζητούμεν τω
1867· τότε ηρκούμεθα εις έν εκατομμύριον, έκτοτε δε το χρέος, ως εκ
του ανατοκισμού ηυξήθη κατά 500,000 Λ., ζητούμεν όθεν 1,500,000 Λ.
Αλλ', ως απήντα ο κ. Γεννάδιος, ο συλλογισμός ούτος ήτο εσφαλμένος,
διότι, γινομένης δεκτής της απαρχής του αγγλικού συλλογισμού,
έπρεπε να υπολογίζωνται όχι οι τόκοι του αρχαίου κεφαλαίου των
7,446,175 Λ., αλλ' οι τόκοι του προτεινομένου κατά το 1867 νέου
κεφαλαίου ενός εκατομμυρίου.
146)Ο κ. Γεννάδιος προέτεινε κατ' αρχάς προοδευτικόν σύστημα
αποσβέσεως, του χρεωλυσίου οριζομένου το πρώτον εις 5,000 Λ. και
ολίγον κατ' ολίγον ανερχομένου εις 20,000. Θα επληρώνοντο ούτω κατ'
αρχάς μόνον 65,000 Λ., εν δε τω μεταξύ η Ελλάς, απολαύουσα και
πάλιν εξωτερικής πίστεως, θα ηδύνατο να μετατρέψη τα εσωτερικά
δάνεια και να εξοικονομήση άνευ κόπου 10 έως 15,000 Λ. κατ' έτος.
147) Η εκλογή ως αντιπροσώπου του κ. Μαλικοπούλου, ανδρός
αγνοούντος την αγγλικήν και ήκιστα ειθισμένου εις μεγάλας
χρηματιστικάς επιχειρήσεις, παραμένει ανεξήγητος.
148) Το κείμενον της συμβάσεως εξεδόθη αγγλιστί (βλ. An agreement
with the Hellenic Government for the conversion of the Greek loans
of 1824 and 1825. London 1878). Μετάφρασις ελληνική της συμβάσεως
εύρηται εν τη _Λευκή Βίβλω_ σελ. 4 - 7.
149) Η διαφορά μεταξύ των ερυθρών (1825) και κυανών (1824)
ομολογιών ωφείλετο εις το ότι εχρεωστούντο επί των πρώτων
περισσότεροι τόκοι ή επί των δευτέρων. Πράγματι διά τα δάνεια του
1824 είχον πληρωθή, ως ενθυμείται ο αναγνώστης (βλ. σημ. 55 προς το
τέλος) πέντε εξάμηνα τοκομερίδια. Η αναλογία είχεν ορισθή κατόπιν
μακρών υπολογισμών.
150) Υπό την επόψιν ταύτην η σύμβασις ήτο εκτάκτως επωφελής. Αι
οδηγίαι του Μαλικοπούλου απέβλεπον εις τεσσαρακονταετή απόσβεσιν, η
δε σύμβασις του 1867 εις πεντηκονταετή.
151) Η προθεσμία αύτη υπό των οδηγιών της Ελληνικής κυβερνήσεως
είχεν ορισθή διετής, και υπό της συμβάσεως του 1867 τρίμηνος.
152) Αι δύο αύται πρόσοδοι ήσαν ιδίως αποτεταγμέναι μέχρι ποσού
4,250,000 φρ. ετησίως εις την υπηρεσίαν ετέρου δανείου. Υπελείπετο
δ' όμως οπωσδήποτε περίσσευμα περίπου 90,000 λιρών. Η δε Ελληνική
κυβέρνησις υπεχρεούτο να μη φέρη τυχόν μεταβολάς σκοπούσας την
μείωσιν των προσόδων τούτων (βλ. άρθρ. 15 και 16).
153) Τω όντι ρητός όρος της συμβάσεως, το άρθρον 18, ώριζεν ότι:
_εάν η Επιτροπή του χρηματιστηρίου του Λονδίνου δεν επιτρέψη τυχόν,
ίνα τα χρεώγραφα της Ελληνικής κυβερνήσεως αναγράφονται επισήμως εν
τω χρηματιστηρίω, το συμβόλαιον τούτο θα είναι άκυρον_.
154) Βλ. όλον σχεδόν τον αγγλικόν τύπον, ιδίως δε το Daily News
της 11ης Οκτωβρίου, το Bullionist της 12ης, το Financier κτλ. To
Punch απέσυρεν επισήμως το κατά των Ελλήνων υβριστικόν δίστιχόν
του.
155) Κατά την συνέλευσιν ταύτην έλαβον τον λόγον ο πρόεδρος της
συνελεύσεως Pleydell - Bouverie, ο κ. Γεννάδιος και, εν ονόματι των
Ελλήνων εμπόρων του Άστεως, ο κ. Εμμ. Μαυρογορδάτος.
156) Η σύμβασις εψηφίσθη διά 82 ψήφων κατά 18, εκυρώθη δ' υπό του
βασιλέως τη 8η Δεκεμβρίου 1878.
157) Κατά τον Economist της 12ης Οκτωβρίου 1878, τα αποτελέσματα
των πέντε τελευταίων χρήσεων υπήρξαν τα εξής:
Έτη Έσοδα Έξοδα Ελλείμματα
1873 1,277,000 Λ. 1,283,000 Λ. 6,000 Λ.
1874 1,336,000 » 1,490,000 » 154,000 »
1875 1,259,000 » 1,395,000 » 136,000 »
1876 1,387,000 » 1,395,000 » 8,000 »
1877 1,402,000 » 1,467,000 » 65,000 »
158) Βλ. την _Νέαν Ημέραν_ της 2/14 Δεκεμβρίου.
159) Η βίβλος εκείνη τυγχάνει επίσης πρόχειρος μαρτυρία του καθ'
όλην την περίοδον ταύτην υπό του κ. Γενναδίου επιδειχθέντος
ακαμάτου ζήλου και σπανίας ικανότητος· βλ. ιδίως τα υπ' αριθμ. 12
και 13 έγγραφα.
160) _Έκθεσις λογιστική περί του γενικού λογαριασμού των
μετατραπέντων δανείων του 1824 και 1825_.
161) Παρατηρούμεν ότι οι υπό του επισήμου τούτου δημοσιεύματος
διδόμενοι αριθμοί είναι πάντη εσφαλμένοι. Ο συγγράψας την έκθεσιν
ελησμόνησε πράγματι ότι εκ των αρχικών κεφαλαίων των 2,800,000 Λ.,
χρεώγραφα ονοματικής αξίας 565,385 Λ. (εξ ων 280,200 Λ. του α'
δανείου) είχον αποσβεσθή άμα σχεδόν τη εκδόσει (βλ. αν. σελ. 29 [η
οποία αρχίζει με τις λέξεις . . . Πολιτείαις προς στρατιωτικάς και ναυτικάς
. .
]και εφεξής). Έμειναν λοιπόν εν τη κυκλοφορία 2,234,615 και επί του
ποσού τούτου έπρεπε να γίνωσιν οι υπολογισμοί, λαμβανομένου δ' όμως
επίσης υπ' όψιν ότι μέρος μικρόν των εξαγορασθέντων χρεωγράφων και
πάλιν εν κυκλοφορία υπό της Ελληνικής κυβερνήσεως (βλ. σελ. ετέθη
31 σημ. α').
162) Σημειωτέον ότι εξεδόθησαν άλλαι 29,000 Λ. ομολογίαι προς
κάλυψιν των εξόδων μετατροπής και προμηθείας,
163) Των μόνων εξωτερικών δανείων, άτινα συνήψε ποτε ο Όθων.
164) Λέγω ουσιαστικώς, διότι α') ο Όθων συνήψε μικρόν δάνειον
μετά της Εθνικής Τραπέζης, και β') το εσωτερικόν χρέος
συμπεριελάμβανεν εκτός της προς τας ναυτικάς νήσους αποζημιώσεως
και μικρότερά τινα κονδύλια.
165) Προς την μελέτην του δανείου των εξήκοντα εκατομμυρίων
εχρησιμοποιήσαμεν:
Διά μεν την _συνομολόγησιν_ και την έκδοσιν αυτού α') Διάφορα
αγγλικά διπλωματικά έγγραφα, ων οι τίτλοι αναφέρονται κατωτέρω· β')
Τον λίαν ενδιαφέροντα λόγον: Sur le projet de loi relatif à la
garantie de l'emprunt grec (8 Μαΐου 1833) του δουκός de Broglie,
τότε υπουργού των εξωτερικών της Γαλλίας (ο λόγος ούτος ανετυπώθη
εν τω β' τόμω των Écrits et Discours του δουκός) γ') Περίεργον
έργον του Η. Η. Parish: Α. Diplomatic history of the monarchy of
Greece (London 1838). Ο συγγραφεύς του έργου τούτου, χρηματίσας επί
τινα έτη γραμματεύς της ενταύθα αγγλικής πρεσβείας, εγνώριζεν
αρκούντως τα κατά την ημετέραν πατρίδα, είχε δε συλλέξη μετά πολλής
επιμελείας πλείστας πληροφορίας, αίτινες άνευ αυτού θα είχον
πιθανώς απολεσθή διά παντός, ή τουλάχιστον θα ήσαν εις άκρον
δυσεύρετοι. Δυστυχώς ο Parish, τυφλούμενος υπό σφοδροτάτου μίσους
εναντίον του Πάλμερστων, ον κατηγορεί ως θέλοντα να εγκαταλίπη την
Ελλάδα εις τους Ρώσους, εστερείτο προφανώς δύο απαραιτήτων τω
ιστορικώ δώρων, της οξυδερκείας και της ευθυκρισίας.
Ως προς δε την _χρήσιν του δανείου_ ανεδράμομεν ιδίως α') εις τους
υπό του Μεταξά υποβληθέντας _Γενικούς λογαριασμούς της οικονομικής
διαχειρίσεως του κράτους από Ιανουαρίου 1833 μέχρι Δεκεμβρίου
1843_, έγγραφον, εις ό δίδει πρόσθετον κύρος το ότι επεθεωρήθη υπό
του κ. Lemaire, αντιπροσώπου της τότε Γαλλικής κυβερνήσεως παρά τη
ημετέρα Εθνική Τραπέζη· β') εις την _Étude Économique de la
Grèce_ του Leconte, πόνημα εκδοθέν τω 1847 μετά διετή διαμονήν εν
Ελλάδι, όπερ είναι διά τε την πληθύν και την ακρίβειαν των
πληροφοριών ανεκτίμητον βοήθημα διά τον ερευνώντα τα κατά την
εποχήν εκείνην γ') εις τον Mendelssohn - Bartholdy, τον About και
τον Finlay. (Ομιλούντες περί της Βαυαρικής διοικήσεως και του
βαυαρικού στρατού σπανιώτατα εμνημονεύσαμεν τα υφ' Ελλήνων γραφέντα
ή λεχθέντα, καθ' ότι αναγνώσταί τινες ηδύναντο να θεωρήσωσι ταύτα
ως υπαγορευμένα υπό λησμονηθέντων νυν παθών).
Τέλος όσον αφορά _εις τας μετά την γ’ Σεπτεμβρίου διαπραγματεύσεις
και τον μετέπειτα κανονισμόν_, πληροφορίαι εύρηνται κυρίως εις
διαφόρους αγγλικάς, και μίαν γαλλικήν, διπλωματικάς βίβλους.
Προσθετέον όμως ότι αι βίβλοι αύται, καθώς και αι ανωτέρω
αναφερόμεναι, ήκιστα έχουσι την αρτιότητα των νυν επί οικονομικών
ζητημάτων εκδιδομένων φέρουσι τω όντι χαρακτήρα τμηματικόν, ούσαι
ολιγοσέλιδοι και ουδέποτε αποπειρώμεναι καν να διαγράψωσι σύνοψιν
των διαπραγματεύσεων, εις ας αναφέρονται. Ως επί το πολύ αι
αγγλικαί βίβλοι εξεδίδοντο εις παραμονάς κοινοβουλευτικής
συζητήσεως, η δε _Κιτρίνη Βίβλος_ (Livre Jaune) του 1866, περί ης
μετέπειτα θα γίνη λόγος, δεν έχει τι το ενιαίον, αλλά περιέχει
έγγραφα διαμειφθέντα μεταξύ της Γαλλίας και πολλών άλλων
επικρατειών, εν αις και η Ελλάς. Τοσαύτη δ' όμως είναι η έλλειψις
των παρ' ημίν επισήμων δημοσιευμάτων, τοσαύτη ήτο η εμπάθεια και η
πενιχρότης των κατά καιρούς κοινοβουλευτικών συζητήσεων, ώστε αι
ισχναί εκείναι αγγλικαί βίβλοι αποτελούσι τον μόνον μίτον, όστις
προσφέρεται εις τον περιπλανώμενον ανά τας διεθνείς οικονομικάς
διαπραγματεύσεις της εποχής εκείνης.
Ομιλήσαντες περί της εμπαθείας και της πενιχρότητος των παρ' ημίν
κοινοβουλευτικών συζητήσεων οφείλομεν να προσθέσωμεν, ότι τοιούτον
χαρακτήρα δεν φέρουσιν αι κατά τας αρχάς του 1860 εν τη Γερουσία
γενόμεναι (βλ. τα πρακτικά της 22ας και 23ης Μαρτίου). Τας
συζητήσεις ταύτας καθώς και την περί του δανείου των εξήκοντα
εκατομμυρίων έκθεσιν του γερουσιαστού Χατζίσκου (8 Μαρτίου 1860)
διακρίνει και γνώσις του θέματος και σχετική μετριοπάθεια.
166) Η κατάστασις αύτη παραταθείσα, δυνατόν ειπείν, καθ' όλην την
επανάστασιν, εγένετο ιδίως αισθητή άμα τη ελεύσει του Καποδιστρίου,
ούτινος η Κυβέρνησις δεν ηδυνήθη να ζήση ειμή διά των βοηθημάτων
και των προκαταβολών της Ρωσίας και της Γαλλίας. (Η Αγγλία,
λαμβάνουσα υπ' όψει τα υπ' Άγγλων πολιτών παραχωρηθέντα δάνεια,
ενόμισεν ότι δεν ώφειλε να προβή, χάριν της Ελλάδος, εις νέας
θυσίας).
Η Γαλλία, κατά τον Broglie (αυτ. σελ. 417) προέβη, διαρκούσης της
Ελληνικής επαναστάσεως, εις έξοδα τριών ειδών·
α') Εις έξοδα προς αποκλειστικήν ωφέλειαν της Ελλάδος, ήτοι:
Τω 1828 βοηθήματα εις χρήμα 3,588,583
» » εξαγορά αιχμαλώτων 243,569
_____________
φρ. 3,832,569.33
Τω 1829 βοηθήματα εις χρήμα 1,554,814.20
» » εξαγορά αιχμαλώτων 69,942.66
______________
φρ. 1,624,756.86
Τω 1830 προκαταβολή 500,000 φρ. απέναντι
του δανείου.......... 500,000. —
Ήτοι εν συνόλω 5,957,700 φρ., εξ ων αι 500,000 αποδοτέαι.
β') Εις έξοδα αποκλειστικώς χάριν της Γαλλίας, ήτοι:
Την συντήρησιν μεγάλου στόλου εις τα Ελληνικά ύδατα, όπου
ευρίσκοντο ήδη μεγάλοι στόλοι Αγγλικοί και Ρωσικοί. Τα έξοδα της
συντηρήσεως του στόλου τούτου, αναγκαίου διά το Γαλλικόν γόητρον,
ανήλθον εις 17 εκατομμύρια.
γ') Εις έξοδα χάριν και της Γαλλίας και της Ελλάδος:
Τα έξοδα της εκστρατείας του Μαιζώνος, ή εκστρατείας του Μορέως, ως
λέγουσιν οι Γάλλοι, ήτοι εν συνόλω 13,335,448 φρ. Διά τούτων
ηλευθερώθη η Πελοπόννησος από των Αιγυπτίων, αλλ' υπηρετήθησαν
μεγάλως και τα πολιτικά συμφέροντα της Γαλλίας, ήτις επιμόνως είχε
ζητήση να επιτραπή αύτη, όπως αναλάβη μόνη την εκστρατείαν ταύτην.
167) Οι λόγοι διά τους οποίους επεβάλλετο εις μεν τους Έλληνας
συνομολόγησις δανείου, εις δε τας προστάτιδας Δυνάμεις η εγγύησις
αυτού, ανεπτύχθησαν θαυμασίως υπό του Πάλμερστων εν επιστολή προς
τον κόμητα Pozzo di Borgo (βλ. Papers Relating to the third
instalment of the Greek loan. Λονδίνον 1836. Σημείωμα υπ' αριθ.
18). «Από της αρχής της Ελληνικής επαναστάσεως, έγραφεν ο Άγγλος
πολιτευτής τη 14η Ιουνίου 1836, μία, των μεγαλειτέρων δυσχερειών,
εις ας προσέκοψε το Ελληνικόν Έθνος, ήτο η έλλειψις χρηματικών
πόρων.
» Μικρά χώρα, εν επαναστάσει ευρισκομένη και καταστρεφομένη υπό
αγρίου πολέμου, δεν ήτο δυνατόν να έχη δημοσίας προσόδους, τοσούτω
μάλλον καθ' όσον τα προ του πολέμου υπό ιδιωτών αποταμιευθέντα
είχον ταχέως καταναλωθή. Τη αληθεία ο ενθουσιασμός και ο
πατριωτισμός επέτρεψαν εις τους Έλληνας να διεξαγάγωσιν αμυντικόν
πόλεμον έχοντας πόρους πολύ μικροτέρους ή οι αντίπαλοι αυτών. Ξένοι
δε ιδιώται, συμπαθώς διακείμενοι προς τους Έλληνας, εβοήθησαν
αυτούς διά χρημάτων. Ούτω δε κατωρθώθη να διαρκέση ο πόλεμος μέχρις
ου επενέβησαν αι τρεις Δυνάμεις.
» Αλλά, περατωθείσης της επαναστάσεως, δεν εξέλιπον μετ' αυτής αι
οικονομικαί δυσχέρειαι της Ελλάδος. Αι δαπάναι των πολεμικών
επιχειρήσεων έπαυσαν, αλλ' ήρχισαν αι της ειρηνικής διοικήσεως, και
ενώ, αφ' ενός, τα αναγκαία έξοδα ηυξάνοντο ως εκ του αριθμού των
ιδιωτών, οίτινες καταστραφέντες υπό του πολέμου δεν ηδύναντο να
ζήσωσιν, προσωρινώς τουλάχιστον, άνευ της επικουρίας της
κυβερνήσεως, αφ' ετέρου αι θυσίαι αι γενόμεναι υπό των Ελλήνων κατά
τον αγώνα και αι καταστροφαί αι διαπραχθείσαι υπό των Τουρκικών και
Αιγυπτιακών στρατευμάτων είχον αποξηράνη τας πηγάς, εξ ων εις άλλα
κράτη αναβλύζουσιν αι δημόσιαι πρόσοδοι. Εξωτερική λοιπόν χρηματική
βοήθεια ήτο επίσης αναγκαία εις την Ελλάδα κατά τα πρώτα έτη της
ειρήνης, όσον υπήρξε και κατά την διάρκειαν του πολέμου. Και
πράγματι ήτο προφανές ότι άνευ αξιολόγων ενιαυσίων προσόδων ήτο
αδύνατον να οργανωθώσιν οι διάφοροι κλάδοι της εσωτερικής
διοικήσεως, ν' αποκατασταθή η ησυχία και η τάξις, να χορηγηθή
ασφάλεια εις τα άτομα και την ιδιοκτησίαν και να δοθή εις την
γεωργίαν και το εμπόριον ταχεία και πλήρης ανάπτυξις· αλλ' ήτο
επίσης προφανές ότι μέχρις ου οι διάφοροι κλάδοι της εσωτερικής
διοικήσεως διοργανωθώσιν, μέχρις ου αποκατασταθώσιν η ησυχία και η
τάξις, μέχρις ου εξασφαλισθώσιν η ιδιοκτησία και τα άτομα, και
μέχρις ου η γεωργία και το εμπόριον αναζήσωσιν, ουδέν σπουδαίον
δημόσιον έσοδον ήτο δυνατόν να υπάρξη».
168) Πράγματι αι δυνάμεις υπελόγιζον τα έσοδα και τα έξοδα ως
εξής (βλ. Broglie σελ. 403):
Έσοδα Φοίνικες
Δεκάτη....................3,900,000
Φόρος ενοικίων...............80,000
Τελωνεία..................2,000,000
Τέλη δικαστικά..............100,000
Ναυτικά τέλη και διαβατήρια 59,000
Λιμενικά τέλη................70,000
Αλυκαί......................200,000
Βοσκαί......................500,000
Δεκάτη εθνικών γαιών........100,000
Γαίαι κατειλημμέναι υπό Τούρκων
...................1,050,000
_________
(Περίπου 7,500,000 φρ.) . 8,209,000
Έξοδα Φοίνικες
Συντήρησις στρατού 11,500
ανδρών,εξ ων 3,290 αξιωμ. 5,360,000
Ναυτικόν εκ 44 πλοίων μετά
πληρωμάτ. εκ 1,479 ανδρών 1,400,000
Υπουργείον Εσωτερικών ....1,340,000
» Δικαιοσύνης......225,000
» Δημ. εκπαιδεύσ.. 430,000
» Εξωτερικών και
εμπορικής ναυτιλίας..........27,000
Οικονομική Διοίκησις, Ταμείον,
Τράπεζα.............. 88,000
Έκτακτα έξοδα.............. 200,000
_________
(Περίπου 8,200,000 φρ.) . 9,070,000
Το ενιαύσιον λοιπόν έλλειμμα υπελογίζετο εις 861,000 φοίνικας, και
προστιθεμένης της υπηρεσίας του δανείου, ήτοι 3,900,000 φοιν., εν
συνόλω εις 4,300,000 φρ. Προς κάλυψιν ακριβώς του ελλείμματος
τούτου επί δεκαετίαν, έλεγεν ο Broglie, θα χρησιμεύσωσι τα 48 εκατ.
του δανείου. (Τα 12 άλλα θ' αφιερούντο εις την εξαγοράν των
βορειανατολικών επαρχιών). Κατά δε τα δέκα ταύτα έτη, προσέθετεν ο
γάλλος πολιτευτής, η τάξις θ' αποκατασταθή, η γεωργία και το
εμπόριον θ' αναπτυχθώσι και η Ελληνική κυβέρνησις θα είναι εις
θέσιν να επαρκή και εις τας ανάγκας του τόπου και εις την υπηρεσίαν
του δανείου. Τούτο δε τοσούτω μάλλον, καθ' όσον το Ελληνικόν
δημόσιον, κατέχον επί ολικής εκτάσεως 10,600,000 στρεμμάτων, 6
εκατ. περίπου στρεμμάτων καλλιεργησίμων, ων έκαστον πρέπει να
υπολογισθή τουλάχιστον εις 40 φράγκα, κατείχε, κατά τον Broglie,
περιουσίαν 500 τουλάχιστον εκατομμυρίων.
169) Je dis en résumé, έλεγεν ο Broglie (αυτόθι σελ. 416),
qu'en supposant même que la France dut courir quelques risques, en
entrant dans la garantie de l'emprunt, il serait de son honneur, de
sa générosité, _de son intérêt bien entendu_, de courir ces
risques.
170) Η ενδεχομένη αύτη ζημία δεν ήτο δυνατόν να υπερβή το έν
εκατομμύριον κατ' έτος δι' έκαστον εγγυητήν.
171) Αι αντιζηλίαι αύται, λησμονηθείσαι πλέον, εξηγούνται άριστα
εάν τις αναλογισθή πόσον διάφορος φευ! της σημερινής ήτο τότε η
εξωτερική θέσις της ημετέρας πατρίδος. Κατά τα πρώτα έτη του
Ελληνικού Βασιλείου, ούτε υπήρχον εν τω Αίμω άλλα ανεξάρτητα κράτη
ούτε είχεν αναφανή κραταιά και ηνωμένη η Ιταλία. Η Ελλάς λοιπόν,
περιβεβλημένη διά της αίγλης του Αγώνος, όχι μόνον εφέρετο ως η
επίδοξος διάδοχος της Τουρκίας, αλλ' εθεωρείτο και ως η μόνη
ναυτική δύναμις εν τη ανατολική μεσογείω. (Η Ελλάς, έλεγεν ο
Broglie, πολύ ταχέως θα κρατή τας κλείδας του Ελλησπόντου).
Ο θλιβόμενος επί τη των πραγμάτων μεταβολή πατριώτης θα εύρη ίσως
ποιάν τινα παρηγορίαν σκεπτόμενος: α') ότι η αποδιδομένη τη Ελλάδι
σημασία, ως το αντελήφθη τάχιστα ο Thouvenel (βλ. La Grèce du Roi
Othon, σελ. 8 - 9), δεν ανταπεκρίνετο εις τα πράγματα και έμελλε
μοιραίως να καταλήξη εις παντοίας απογοητεύσεις· β') ότι από του
1850 και εντεύθεν, δηλαδή αφ' ης ακριβώς εποχής ο Ελληνισμός
απώλεσε το γόητρόν του, αι πνευματικαί και υλικαί πρόοδοι αυτού
τόσον εν τη Ελευθέρα όσον και εν τη Αλυτρώτω ήρξαντο πράγματι
αναφαινόμεναι. — Την αλήθειαν της δευτέρας ταύτης παρατηρήσεως ο
αναγνώστης δύναται να ελέγξη, συμβουλευόμενος τα επίσημα έγγραφα
και τας εφημερίδας της εποχής εκείνης, ή, εάν δεν έχη καιρόν να
πράξη τούτο, αναγινώσκων τον _Θάνον Βλέκαν_ του αειμνήστου Καλλιγά.
172) Ήδη προ του Λεοπόλδου την ιδέαν εξωτερικού δανείου εξήκοντα
εκατομμυρίων, ηγγυημένου υπό των Δυνάμεων, συνέλαβεν ο
Καποδίστριας, υποδείξας αυτήν εις το _Πανελλήνιον_, ως εμφαίνεται
εκ διαφόρων εγγράφων, άτινα βραδύτερον υπεβλήθησαν εις την εν Άργει
Δ' Εθνικήν Συνέλευσιν. Η συνέλευσις διά του τρίτου ψηφίσματός της
ενέκρινε την ιδέαν του δανείου, όπερ προέκειτο κυρίως να χρησιμεύση
α') εις την σύστασιν Εθνικής Τραπέζης· β') εις τον διακανονισμόν
των _Δανείων της Ανεξαρτησίας_ και των εσωτερικών απαιτήσεων γ')
εις εμψύχωσιν της γεωργίας, εμπορίας, ναυτιλίας κτλ. (βλ. Μάμουκαν,
ια', 151 - 155 και έκθεσιν Χατζίσκου εις την Γερουσίαν τη 8η
Μαρτίου 1860, _Πρακτ. Γερουσίας_, σελ. 488).
173) Ως βλέπει ο αναγνώστης τα κατά την έκδοσιν του δανείου των
60 εξήκοντα εκατομμυρίων εκανονίσθησαν μεταξύ των Δυνάμεων και της
Βαυαρίας και ουχί των Δυνάμεων και της Ελλάδος. Θα ίδωμεν δε μετ'
ολίγον ότι το δάνειον διετέθη ως συνωμολογήθη, δηλαδή χωρίς καν να
ερωτηθή ο Ελληνικός λαός.
174) Το συμβόλαιον υπεγράφη τη 1η Μαΐου 1833 υπό του τότε
αντιπροσώπου της Ελλάδος εν Παρισίοις Σούτσου. Το κείμενον του
εγγράφου τούτου εύρηται παρά τω Parish σελ. 209 - 216.
175) Τα κατά την έκδοσιν της τρίτης ταύτης σειράς εύρηνται εν
δυσί δημοσιεύμασι της Αγγλικής κυβερνήσεως· α') Papers Relating to
the third instalment of the Greek Loan 1835 - 6. Presented to the
house of Commons. July 1836· β') Additional Papers relating to the
third instalment of the Greek loan 1835 - 6. Presented to both
houses of Parliament. August, 1836.
Διαρκουσών των διαπραγματεύσεων η Ρωσσία συγκατετίθετο να
προκαταβάλη χάριν της Ελλάδος έν εκατομμύριον. Τούτο μαρτυρούσι
τουλάχιστον τρεις επιστολαί του Rudhart προς τον Έλληνα πρεσβευτήν
εν Πετρουπόλει Σούτσον. Αι τρεις επιστολαί αύται περισωθείσαι μετά
πολλών άλλων εγγράφων του πρώην ηγεμόνος της Μολδαυίας ευρίσκονται
εν τη Βιβλιοθήκη της Βουλής, υπέδειξε δε φιλοφρόνως αυτάς εις ημάς
ο κ. Π. Α. Αργυρόπουλος. Προσθετέον ότι η μη έγκαιρος έκδοσις της
γ' δόσεως προεκάλεσε τα _Βαυαρικά Δάνεια_, περί ων κατωτέρω.
176) Βλ. ιδίως την ανακοίνωσιν του κόμητος Pozzo di Borgo εις το
εν Λονδίνω συνέδριον, 3 Ιουνίου 1836 (βλ. Papers relating κτλ.
αριθμός 17).
177) Βλ. και κατωτέρω σημ. 190.
178) Η Γαλλία επλήρωσεν εξ ιδίων από του 1838 μέχρι του 1840 τους
αναλογούντας αυτή τόκους και διά τούτο έθηκεν εις κυκλοφορίαν ποσόν
ομολογιών κατά 2 1/2 εκατομμύρια και πλέον μικρότερον του
εκδοθέντος υπό των δύο άλλων Δυνάμεων. (Βλ. _Έκθεσιν της
Γερουσίας_, εν τοις πρακτικοίς σελ. 492, παράβ. αγόρευσιν
Χρηστίδου, αυτόθι, σελ. 540).
179) Εξεφράσθη πολλάκις μομφή εναντίον των Δυνάμεων, αίτινες, ως
ελέγετο εν ταις Ελληνικαίς βουλαίς, δεν εφρόντισαν να επιτύχωσι
κατά την έκδοσιν του δανείου όρους συμφέροντας διά την Ελλάδα. Αι
κατηγορίαι αύται δεν είναι κατ' αρχήν βάσιμοι. Η Ευρώπη ευρίσκετο
τότε εις χρόνους ανωμάλους και η τιμή του χρήματος ήτο βαρεία. Μη
λησμονώμεν δε ότι η Γαλλία κατά το 1831 είχεν εκδώση δάνειον 5% εις
πραγματικήν τιμήν 84 φράγκων, και το 1832 νέον δάνειον 5% προς
98.50 (βλ. Leroy - Beaulieu τόμ. β' σελ. 598 - 99). Επέτυχε λοιπόν
διά την Ελλάδα περίπου τους όρους, ους επετύγχανε δι' ίδιον
λογαριασμόν. Η οικονομική θέσις της Ρωσίας ήτο ασυγκρίτως χειροτέρα
ή η της Γαλλίας, η δε της Αγγλίας δεν ήτο κατά πολύ καλλιτέρα, ως
εκ της διαταράξεως ην προεκάλει η μεταρρύθμισις του 1832. Ουχ ήττον
θα ηδύναντο ίσως αι Δυνάμεις να επιτύχωσι καλλιτέρας συνθήκας ως
προς την μεσιτείαν και μερικούς δευτερεύοντας όρους.
180) Εκ του ποσού τούτου πλέον του ημίσεος, ακριβώς 5,984,235
φράγκα, επληρώθη εις την Ρωσίαν, ήτις είχεν απαιτήσεις εναντίον της
Τουρκίας διά την πολεμικήν αποζημίωσιν του 1829. Βλ. Additional
Papers, Νo 1 enclosure 1, την έκθεσιν περί της χρήσεως των δύο
πρώτων δόσεων του δανείου. Η έκθεσις αύτη συνετάχθη υπό του
Θεοχάρους, τότε υπουργού των οικονομικών.
Ο Leconte και μετ' αυτόν ο About (βλ. σελ. 277) αξιούσι μάλιστα,
αλλ' εσφαλμένως, ότι ολόκληρον το ποσόν των 12 εκατομ. δρ. έλαβεν η
Ρωσία.
181) Τα ούτω πληρωθέντα παλαιά χρέη χρονολογούμενα ως επί το πολύ
από του Κυβερνήτου, είναι τα εξής·
Απόδοσις εις την Ρωσίαν........ 1,857,358,03
» » » Γαλλίαν........ 372,666,66
» » » Εϋνάρδον....... 276,771,91
Χρεωλύσια παλαιού δανείου Λονδίνου 381,201,12
____________
2,238,559,15
182) Η προς την σπατάλην τάσις της αντιβασιλείας εστηλιτεύθη το
πρώτον υφ' ενός των αντιβασιλέων, του Μάουρερ, είτα δε υπό του
μόνου ιστορικού, όστις επραγματεύθη εκτενώς πως τα κατά την
αντιβασιλείαν, δηλαδή υπό του Μένδελσων Βαρθόλθη (βλ. το βιβλίον γ'
του β' τόμου της Ιστορίας της Ελλάδος).
Ο Μένδελσων μεμφόμενος την αντιβασιλείαν, ήτις ήθελε να εισαγάγη
διά της βίας θεσμούς μεγάλων ευρωπαϊκών κρατών εν τω περιωρισμένω
κύκλω των Ελληνικών πραγμάτων, ανακράζει (βλ. σελ. 138): «Προς τι
πομπώδη υπουργεία αντί απλών υπουργικών γραμματέων; προς τι
ολόκληρον στράτευμα συμβούλων υπουργικών και συμβούλων της
επικρατείας μη δυναμένων εις εαυτούς να παράσχωσι συμβουλήν και
αξιούντων εν τούτοις να διοικήσωσιν εκ των γραφείων των τας
επαρχίας; προς τι πάσα η πομπεία δαπανηρών στολών και τίτλων; προς
τι η _μασκαράτα_ εκείνη, ως την απεκάλει ο λαός, θεωρών αυτήν ούτως
ειπείν την σάτυραν της ιδίας του πενίας;»
Ερχόμενος δ' έπειτα εις την προσωπικήν δράσιν του Άρμανσπεργ ο
γερμανός ιστορικός προσθέτει (βλ. σελ. 661 - 662): « Δεν δύναταί
τις ν' αρνηθή ότι ο κόμης Άρμανσπεργ, ούτινος δύναται ίσως να
θεωρηθή ως δικαιολόγησις η περί τα οικονομικά μεγαλοπρεπής αυτού
αμάθεια, εκαρπούτο λίαν αφειδώς το δημόσιον ελληνικόν ταμείον υπέρ
των προσωπικών αυτού αναγκών και ορέξεων. Μόνα τα έξοδα παραστάσεως
της αντιβασιλείας είχον ορισθή εις 91,000 φρ. κατ' έτος... Κατά δε
την πολυτελή αληθώς διακόσμησιν του εν Ναυπλίω μεγάρου του
Άρμανσπεργ δεν είχε λησμονηθή ούτε το βιενναίον κλειδοκύμβαλον,
ούτε η βιενναία άμαξα, ούτε ο θαλαμοστόλος, όστις κατήλθεν εκ
Μονάχου διά Μασσαλίας εις Ελλάδα, και επανήλθεν εις Μόναχον, δαπάνη
του Ελληνικού κράτους, όπως ευπρεπίση τα δωμάτια του προέδρου της
αντιβασιλείας. Το άλευρον μόνον, όπερ εδαπανήθη εις κατασκευήν
κόλλας διά την τοιχόστρωσιν των δωματίων, υπελογίσθη εις χιλίας
δραχμάς. Ούτω δε, φαίνεται, εσκόπει ο πρόεδρος να παράσχη εις τους
Έλληνας έννοιάν τινα της ευρωπαϊκής λαμπρότητος κατ' αντίθεσιν προς
την ελληνικήν πτωχείαν».
Ευφυέστατα επίσης σατυρίζει ο Μένδελσων πρόσωπά τινα της αυλής του
Άρμανσπεργ, ως λ.χ. τον αρχιγεωμέτρην Γέβχαρτ, όστις «εν άλλη χώρα
ήθελε σταλή εις φρενοκομείον, εν Βαυαρία ετέθη απλώς εις
διαθεσιμότητα, εν Ελλάδι δε ήτο ευνοούμενος του αρχιγραμματέως και
ελάμβανεν ετήσιον μισθον 4,320 δ.» (_αυτόθι_, σελ. 663).
183) Κατά τα πρωτόκολλα, ο Λουδοβίκος υπεχρεούτο μόνον να
επιτρέψη την στρατολόγησιν εν Βαυαρία 3,500 εθελοντών, επειδή όμως
ο σχηματισμός του εθελοντικού σώματος έβαινε βραδύτατα, οι
αντιβασιλείς συνήψαν τη 1η Νοεμβρίου 1832 μετά του Βασιλέως της
Βαυαρίας συνθήκην συμμαχίας, δυνάμει της οποίας ο Λουδοβίκος έθηκεν
εις την διάθεσιν του υιού του σώμα βαυαρικόν 3,500 ανδρών το σώμα
τούτο συνώδευσε τον Όθωνα εις Ελλάδα.
184) Ο ξένος επικουρικός στρατός, έγραφεν εις Βιέννην ο Πρόκες -
Όστεν, ην λίαν δαπανηρός και ουδεμίαν παρείχεν υπηρεσίαν (παρά
Μένδ. Βαρτόλδη, σελ. 638).
185) Κατά την έκθεσιν του Μεταξά, σελ. να', τα έξοδα του
Βαυαρικού σώματος από 1ης Οκτωβρίου 1832 - 30ης Σεπτεμβρίου 1833,
ανελύοντο ως εξής:
1ον) Διά οπλισμόν, συντήρησιν, μισθούς
και έξοδα μεταφοράς κατά την έλευσιν................= 2,746,067
2ον) Διά συντήρησιν κατά την ενιαυσίαν εν Ελλάδι
διαμονήν................. = 1,784,283
3ον) Διά έξοδα μεταφοράς κατά την επιστροφήν . . . = 217,700
_________
4,748,050
Ώστε τα έξοδα ελεύσεως και επανόδου υπερέβησαν τα κατά την ενταύθα
διαμονήν έξοδα. «Les Grecs, είπε Γάλλος τις, ont payé pour avoir
les Bavarois et ils ont payé ensuite pour s'en débarasser».
Προσθετέον ότι κατά τον γερουσιαστήν Σπ. Μήλιον (συνεδρία της 23ης
Μαρτίου 1860) τα πολεμεφόδια και αι αποσκευαί (αξίας 910,607 φρ.)
συνέκειντο εξ όσων αχρήστων πραγμάτων περιείχον αι αποθήκαι και τα
οπλοστάσια του Μονάχου.
186) Περί δε του ποιού των Βαυαρών εκείνων δύναται να κρίνη ο
αναγνώστης εκ των επομένων αποσπασμάτων: «Il est de notoriété
publique, λέγει ο Leconte σελ. 185, que les troupes recrutées en
Bavière, se composaient de la lie de l'Allemagne et que leur
conduite a été souvent fort reprehensible en Grèce, où leur
présence n'a fait qu'irriter les populations, les aliéner au
gouvernement et créer de très graves embarras». — Η δε πρωσσική
πρεσβεία έγραφε τη 18η Οκτωβρίου 1835 εν εκθέσει, ην ανεύρεν εν
τοις αρχείοις του Βερολίνου ο Μένδελσων (σελ. 637) ότι: «Ces
troupes recrutées parmi les vagabons de toute l'Allemagne sont
fort mauvaises et coutent beaucoup». — Παράβ. και Γ. Αγγελόπουλον,
_Λόγοι Πανεπιστημιακοί_, σελ. 52.
187) Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού, τόμ. α' σελ. 293.
188) Ο διάδοχος του Άρμανσπεργ Rudhart ανενέωσε τω 1837 τα
συμβόλαια των Βαυαρών. «N'y eut il contre lui que cette
malencontreuse idée, λέγει ο Leconte (σελ. 25), c'était suffiant
pour miner une influence mieux établie que la sienne».
189) Αυτόθι t. V II. σελ. 116 - 117. Κατά τον Finlay οι
αντιβασιλείς αισχυνόμενοι διά τον προς τους συμπατριώτας αυτών
φατριασμόν δεν ετόλμησαν καν στρατιωτικούς πίνακας (army - list) να
δημοσιεύσωσι. — Προσθετέον ότι εκ των 30 ανωτέρων αξιωματικών, οι
μεν 23 ήσαν Βαυαροί οι δε επτά Έλληνες και φιλέλληνες, εξ ων όμως
ουδείς στρατηγός· εκ των 258 κατωτέρων αξιωματικών 139 ήσαν
Βαυαροί.
190) Εάν παραβάλωμεν την διετή περίοδον 1845 - 1846 ουχί πλέον
προς την ενδεκαετή 1833 - 1843, αλλά προς την πενταετή 1833 - 1837,
η γενομένη εν τω στρατώ σπατάλη είναι έτι καταφανεστέρα. Κατά την
πενταετή ταύτην περίοδον ο μέσος όρος των στρατιωτικών δαπανών ήτο
7,300,000 δρ. κατ' έτος (Βλ. και Μεταξά αυτόθι).
Από του 1838 και εντεύθεν αυστηραί περικοπαί είχον επιβληθή εις τον
στρατ. προϋπολογισμόν το μεν υπό των πραγμάτων αυτών, το δε υπό των
Δυνάμεων, αίτινες δεν επέτρεψαν την έκδοσιν της γ' σειράς του
δανείου ειμή υπό τον όρον ότι αυστηροτάτη φειδώ θα εβασίλευεν εν τω
προϋπολογισμώ (βλ. τας Εισηγήσεις του κ. Dubois, 21 Μαρτίου, και
του Δουκός de Broglie, 16 Απριλίου 1838, εις το γαλλικόν
κοινοβούλιον). Τα στρατιωτικά έξοδα περιωρίσθησαν κατ' ακολουθίαν
εις 5,505,241 δρ. τω 1838 και 4,319,923 τω 1843.
191) Το δάνειον εχρησίμευσε μόνον εφ' όσον επέτρεψεν ημίν να
εξαγοράσωμεν τας βορειοδυτικάς επαρχίας. Είδομεν όμως ότι μέρος της
πληρωθείσης αποζημιώσεως περιήλθεν εις το ταμείον μιας των
εγγυητριών Δυνάμεων.
192) Ούτως η Ελλάς έδωκεν εξ ιδίων διά την υπηρεσίαν του δανείου
6,300,000 δρ. Από δε του 1838, ήτοι αφ' ης εξέλιπον οι Βαυαροί,
κατεβλήθη πάσα προσπάθεια όπως επιτευχθώσι σπουδαίαι οικονομίαι,
ιδίως εις τον στρατόν κατά ταύτα δε ο μέσος όρος των εξόδων, όστις
κατά την πενταετή περίοδον 1833 - 1837 ανήρχετο εις 14,997,407 δρ.,
κατήλθε κατά την επομένην πενταετίαν, παρ' όλην την αύξησιν του
πληθυσμού και συνεπώς των δημοσίων αναγκών, εις 13,572,548. Ο δε
προϋπολογισμός του 1843, κατόπιν γενναίων περικοπών εις όλα τα
κονδύλια, συνωψίζετο μόνον εις 10,777,550 δρ. (Βλ. Έκθεσιν Μεταξά
σ. ιβ').
193) Αι τρεις προκαταβολαί της Βαυαρίας ανήρχοντο εν συνόλω εις
4,658,186 δρ. Εκ τούτων, μέχρι της 31ης Δεκεμβρίου 1843, είχον
επιστραφή 2,809,077. Βλ. κατωτέρω τα περί _Βαυαρικών Δανείων_.
194) Aι τρεις προστάτιδες Δυνάμεις έδοσαν ομού και εκ συμφώνου
2,757,028 δρ. Η δε Γαλλία, ήτις εξαιρέτως ηυνόει τότε την Ελλάδα,
προκατέβαλεν ιδιαιτέρως άλλας 2,757,028 δρ.
195) Βλ. σελ. 278.
196) Αποθανόντος του Regny είχε μείνη μόνος επί της διευθύνσεως
των οικονομικών ο Τισαμενός. Ούτος, αφ' ου προσεπάθησε να
εξοικονομήση τα πράγματα διά της εκποιήσεως φθαρτών κτημάτων και
εθνικών σταφιδαμπέλων, ηναγκάσθη, παρά την αρωγήν της Γαλλίας, να
ομολογήση την ανεπάρκειάν του και ν' αποσυρθή. Τον δε Τισαμενόν, ον
ηρνήθη ν' αντικαταστήση ο Χρηστίδης, διεδέχθησαν πρώτον ο
Σηλίβεργος και είτα ο Ράλλης, οίτινες μετά τινας προσπαθείας όπως,
διά του Σίνα, συνάψωσι δάνειον εν Βιέννη, ανεγνώρισαν αμφότεροι ότι
η οικονομική κατάστασις είχε φθάση εις το απροχώρητον.
197) Βλ. το υπ' αριθ. 68 πρωτόκολλον.
198) Αυτόθι σελ. 238 — «On ne sait ce qu'il faut le plus admirer,
λέγει αφ' ετέρου ο About (σ. 275), de la hardiesse des régents, de
la bonhommie du peuple grec, ou de la témérité des puissances
confiant 60 millions à trois particuliers qui avaient le droit de
les gaspiller». Ο δε Leconte προσθέτει (σ. 189) «Attribuer au
gouvernement grec, et à plus forte raison à la nation, qui
jusqu'en 1843, est restée complètement étrangère à la
discussion de ses propres intérêts, la dilapidation des subsides
alloués par les puissances protectrices, serait d'une injustice si
criante que nous n'admettons pas qu'un pareil sentiment pût
trouver place dans aucun esprit éclairé» και κατωτέρω σελ. 340,
«La position de la Grèce est identiquement celle d'un mineur
forcé, à sa majorité, d'acquitter des obligations contractées
en son nom par un conseil de famille;_c'est donc à ce point de vue
qu'il faut considérer ces obligations et en demander
l'acquittement_».
199) Βλ. την περί Ελλάδος συζήτησιν εν τη Βουλή των Κοινοτήτων,
κατά την συνεδρίασιν της 1ης Αυγούστου. Parlementary Debates 1845,
τόμ. VI. — Η συζήτησις αύτη ενεποίησε βαθυτάτην εντύπωσιν εν
Ελλάδι, προεκάλεσε δε εν τη Ελληνική βουλή κατά Σεπτέμβριον του
1845 συνεδρίασιν, ης τα πρακτικά προς ανατροπήν των εν τη Αγγλική
βουλή λεχθέντων εξεδόθησαν αμέσως και γαλλιστί, υπό τον τίτλον Une
discussion à la Chambre Grecque. Το ύφος της γαλλικής μεταφράσεως,
καίτοι μέτριον καθ' εαυτό, είναι εν τούτοις ασυγκρίτως ανώτερον του
περιεχομένου.
200) Ο Πηλ (βλ. Parl. Deb. αυτόθι στήλη 1336) δεν ηρνείτο ότι η
Αγγλία είχε το δικαίωμα να επέμβη, εφοβείτο δ' όμως ότι: we could
not ressort to that extreme power which we possess under the
treaty, without bringing on a crisis fatal perhaps, to the
existence of that popular form of government in Greece, which we
have been instrumental in creating and which we are anxious it
should continue.
Ο Πηλ έψεξε επίσης τον Πάλμερστων διά την βιαιότηταν μεθ' ης
εξεφράζετο περί ξένων πολιτευτών. Ο Πάλμερστων είχε ψάλλη τα εξ
αμάξης κατά του Κωλέττη, τραφέντος, ως έλεγεν, εις την αυλήν του
Αλή - Πασσά, και διαιωνίζοντος την πολιτικήν του τυράννου εκείνου.
201) Βλ. Correspondance respecting the failure of the Greek
Government to provide for the payment of the interest and sinking
fund of the Greek Loan. Λονδίνον 1846. (Το επίσημον τούτο
δημοσίευμα περιέχει ελάχιστα έγγραφα).
Ο Aberdeen διά δριμείας ανακοινώσεως ηπείλησε την Ελληνικήν
κυβέρνησιν ότι θα εφαρμόση το άρθρον 12 παρ. 6 της συνθήκης του
1832, και κατηγόρει αυτήν ως έχουσαν υπέρογκον προϋπολογισμόν των
στρατιωτικών, ως μη περιστέλλουσαν την ληστείαν, και ως προκαλούσαν
επαναστάσεις εν Τουρκία. Ο Aberdeen ενέδιδεν εις έν μόνον σημείον:
συνήνει ν' ανασταλή η πληρωμή του χρεωλυσίου.
Εις την ανακοίνωσιν ταύτην ο Κωλέττης απήντησε (τη 20η Οκτωβρίου
1845) διά μακροτάτης διακοινώσεως, ήτις είναι αριστούργημα
ανατολικής διπλωματίας, αλλ' ήτις, όπως όλα τα αριστουργήματα
ανατολικής πολιτικής, έβλαψε μάλλον ή ωφέλησε την Ελλάδα. Πράγματι
ο Aberdeen εξηγριώθη βλέπων ότι ο Κωλέττης ήθελε να εμπαίξη αυτόν
(βλ. την προς τον Sir Ed. Lyons επιστολήν του της 10ης Δεκεμβρίου)
και ο Κωλέττης, δι' εγγράφου της 16/28 Φεβρουαρίου 1846, ηναγκάσθη
να υποκύψη εις τας Αγγλικάς αξιώσεις.
202) Εις την Αγγλίαν επληρώθησαν τότε εν συνόλω φρ. 793,552,21.
Προς απότισιν δε της παρά του φιλέλληνος Ιππότου Κ. Εϋνάρδου -
»γενομένης προκαταβολής εψηφίσθη ο ΞΔ' νόμος της 9ης Δεκεμβρίου
1847, δι' ου ανεγνωρίσθη το χρέος τούτο ως χρέος δημόσιον και εδόθη
εις την Κυβέρνησιν η άδεια να διαπραγματευθή οριστικώς μετά του
Εϋνάρδου τα περί του χρόνου της εξοφλήσεως της μνησθείσης
ποσότητος. Το χρέος τούτο επληρώθη εις τρεις δόσεις (βλ. Ν.
Κορφιωτάκη, έκθεσιν επί του προϋπολογισμού του 1848).
Δόσις α' Ιανουαρίου 1848 φρ. 170,000
» β' » 1849 » 165,000
» γ' » 1850 » 165,000
_______
500,000
203) Κατά τον Finlay, αυτόθ. σελ. 205, ολίγη προσοχή εδόθη εις
την ανακοίνωσιν ταύτην, «διότι αι προστάτιδες Δυνάμεις δεν είχον
εμπιστοσύνην ούτε εις την ειλικρίνειαν ούτε εις την τιμιότητα των
δηλώσεων του Κωλέττη».
204) Βλ. την Έκθεσιν του Προϋπολογισμού του 1848 σελ. 8 - 9.
205) Τω 1852 η Ελλάς υπεσχέθη να πληρώση 400,000 φρ. κατ' έτος ως
εκδήλωσιν της προς τας Δυνάμεις καλής αυτής θελήσεως. Η εκδήλωσις
αύτη έμεινε πλατωνική, διότι το ποσόν ανεγράφη μεν εις τον
προϋπολογισμόν, αλλά δεν επληρώθη ποτέ (βλ. Χρηστίδου, αγόρευσιν
προ της γερουσίας, συνεδρ. 22 Μαρτίου 1860 και About σ. 277).
206) Η επέμβασις αύτη των Δυνάμεων εγέννησε δεδικαιολογημένην
δυσαρέσκειαν παρά τω κοινώ, εχαρακτηρίσθη δε ως ασυμβίβαστος προς
την αξιοπρέπειαν του κράτους υπό τινων πολιτευομένων, οίτινες προ
βραχέος υπουργοί όντες δεν εθεώρουν αναξιοπρεπές ν' αναγράφωσιν εν
τω προϋπολογισμώ προς υπηρεσίαν του δανείου ποσά, άτινα απόφασιν
είχον να μη πληρώσωσιν.
207) Η έκθεσις αύτη εδημοσιεύθη Γαλλιστί και Αγγλιστί υπό της
Αγγλικής Κυβερνήσεως υπό τον τίτλον: General report of the
Commission appointed at Athens to examine into the financial
position of Greece. Λονδίνον 1860.
208) Η επιτροπή εδείχθη επίσης αυστηροτάτη και διά τους κατά
καιρούς υπό της Ελληνικής κυβερνήσεως δημοσιευομένους λογαριασμούς,
οίτινες «n'offrent pas les garanties légales d'exactitude et
d'authenticité».
209) Ήδη από της 17ης Φεβρουαρίου 1850, ο Εϋνάρδος, γράφων προς
τον Γρηγόριον Σούτσον, εξέφραζε την γνώμην ότι το ποσόν των 900,000
φρ. ήτο το _maximum_, όπερ αι Δυνάμεις ηδύναντο ν' απαιτήσωσιν από
της Ελλάδος. (Η επιστολή αύτη καθώς και άλλαι ενδιαφέρουσαι
επιστολαί του Εϋνάρδου ευρίσκονται εν τω αρχείω του κ. Δ. Ι.
Σούτσου).
210) Ο προϋπολογισμός των εξόδων του Βασιλείου, κατά τας
επισήμους πληροφορίας τας ανακοινωθείσας εις την Διεθνή Επιτροπήν,
ανήρχετο εις 15,735,000 φρ.
211) Αι νομικαί υποχρεώσεις της Ελλάδος είχον αυξηθή ως εκ της μη
πληρωμής των τόκων του δανείου επί δεκαέξ έτη.
212) Βλ. Papers relating to the Arrangement concluded in Athens
in June 1860 (Presented to the house of Commons, in pursuance of
their address dated April 29, 1864). Λονδίνον, 1864. — Τη 22α
Αυγούστου 1859, ο Λόρδος Ρώσσελ γράφει εις τον εν Αθήναις
πρεσβευτήν της Αγγλίας Sir Th. Wyse, ότι τα συμπεράσματα της
Διεθνούς Επιτροπής εγένοντο δεκτά υπό των Δυνάμεων, και ότι είναι
ανάγκη να γίνωσι δεκτά και υπό της Ελλάδος. Τη 21η Οκτωβρίου ο Sir.
Th Wyse εποιήσατο τω Κουντουριώτη ανακοίνωσιν υπό την αυτήν
έννοιαν.
213) Βλ. την ανακοίνωσιν του Κουντουριώτη εν τοις Papers relating
κλ.
214) Η Ελληνική κυβέρνησις είχε προτείνη να πληρώνη 300,000 φρ.
ενιαυσίως.
215) Βλ. ως προς τας διαπραγματεύσεις του 1864, εν τω Livre Jaune
του 1866, τας αφορώσας εις την Ελλάδα σελίδας 71 - 81. Παράβ.
επίσης G. de Monicault «Le Traité de Paris et ses suites (1856 -
1871)», σελ. 255 - 257.
216) Είχον τότε αρχίση αι διαπραγματεύσεις μετά του συνδικάτου
των ομολογιούχων, αντιπροσωπευομένου υπό του κ. Μέρλιν βλ. ανωτ.
σελ. 63. [η οποία αρχίζει με τις λέξεις . . . κάλλιον, εξεταζομένων
λεπτομερέστερον . . .]
217) Βλ. την ανακοίνωσιν των εν Αθήναις πρεσβευτών των τριών
Δυνάμεων Livre Jaune, σελ. 73.
218) Βλ. την ανακοίνωσιν του κ. Βουδούρη εις τον κόμητα de
Gobineau (15/27 Ιανουαρίου 1865), Livre Jaune σελ. 76.
219) Από του 1833 μέχρι του 1871, αι Δυνάμεις εξαργυρώνουσαι τας
δις του έτους κατά την σύμβασιν κληρουμένας ομολογίας του δανείου,
κατέβαλον μέχρι του 1871, οπότε εξηργυρώθησαν πάσαι αι ομολογίαι,
το ποσόν φρ. 57,239,040, ήτοι η Αγγλία φρ. 19,838,805.33, η Ρωσία
φρ. 19,999,573.33 και η Γαλλία φρ. 17,400,661.33. Πλην όμως του
κεφαλαίου εξηκολούθουν αι Δυνάμεις καταβάλλουσαι και τους τόκους,
δι' ων συν τω κεφαλαίω ανήλθε το υπό των Δυνάμεων καταβληθέν ποσόν,
μέχρι του έτους 1871, εν όλω εις φρ. 100,392,833· βλ. Λιακόπουλον
_Εθνικά Δάνεια_ σελ. 32.
220) Βλ. την, υπό το πνεύμα τούτο, ρητήν δήλωσιν του Γλάδστωνος
εις την Βουλήν των Κοινοτήτων εν τη συνεδριάσει της 22ας Μαρτίου
1869. Κατά τον Γλάδστωνα, η σύμβασις του 1860 ως εκ του καθαρώς
προσωρινού αυτής χαρακτήρος, των Δυνάμεων επιφυλασσομένων το
δικαίωμα ν' απαιτήσωσι μεγαλείτερα ποσά, δεν είναι καν δυνατόν να
χαρακτηρισθή ως συμβιβασμός. Βλ. τα πρακτικά του κοινοβουλίου εν τω
Times της 23ης Μαρτίου 1869, και την επιστολήν του Economicus εν τω
Times της 10ης Νοεμβρίου 1875.
221) Κατά το 1864 η Ελλάς απέδωκε φρ. 399,508,99. Κατά το 1865,
φρ. 801,432,75. Κατά το 1866, φρ. 1,552,328. Έκτοτε δε αποδίδει
ετησίως φρ.: 900,000, πλην του έτους 1873, ότε η απόδοσις ήτο
1,500,000 φρ. βλ. Λιακόπουλον, αυτόθι, σελ. 33.
Η τελευταία περίστασις, καθ' ην αι Δυνάμεις έδειξαν διαθέσεις να
εξασκήσωσι τα δικαιώματα, άτινα επεφύλαξαν αυταίς, υπήρξεν ότε τω
1892 επίεσαν μεγάλως την Ελλάδα όπως αυξηθή η ενιαυσία δόσις των
900,000, εδέησε δε, φαίνεται, να καταβληθώσιν υπό του Χ. Τρικούπη
μεγάλαι προσπάθειαι, όπως αποσοβηθή το κακόν. Ταύτα κατά τας
πληροφορίας ας φιλοφρόνως παρέσχεν ημίν ο κ. Πλατύκας, όστις ήτο
κατά την εποχήν εκείνην τμηματάρχης του Δημοσίου Χρέους.
Το ότι δ' όμως κατά το 1897 αι Δυνάμεις ουδένα εποιήσαντο λόγον
περί αυξήσεως της ενιαυσίας δόσεως, αποδεικνύει, νομίζω, ότι
παρητήθησαν οριστικώς παντός τοιούτου σχεδίου.
222) Αι πραγματικαί ωφέλειαι, ας η Ελλάς επορίσθη εκ του παρόντος
δανείου, υπήρξαν αι προκύψασαι εκ της εξαγοράς της Φθιώτιδος και
της πληρωμής των παλαιών οφειλών. Προς ταύτα αφιερώθησαν, ως
γνωρίζομεν, 14,769,733 παλ. δρ., εις ας προσθετέοι και οι από του
1843 - 1864 μη πληρωθέντες τόκοι.
223) Ιδού απόσπασμα του Βασιλικού Λόγου της 22ας Οκτωβρίου 1859
(_Πρακτικά Βουλής_, σελ. 4 - 5): «Γνωστόν είναι ότι η Κυβέρνησίς
μου περί πολλού ποιουμένη την εκπλήρωσιν των προς τας εγγυητρίας
Δυνάμεις υποχρεώσεων του Έθνους, προέτεινεν εις αυτάς να
κανονισθώσι τα περί του δανείου _οριστικώς κατά το μέτρον των πόρων
του κράτους_· αύται δε _απήτησαν επί τον παρόντος_ 900,000 φρ. ως
ετησίαν πληρωμήν. Η Κυβέρνησίς Μου θέλει ζητήση παρ' υμών την προς
τούτο δέουσαν πίστωσιν, και _θέλει επαναλάβη την διαπραγμάτευσιν
περί οριστικής διευθετήσεως_ της υποθέσεως του δανείου, απαραιτήτως
αναγκαίας προς τακτοποίησιν των οικονομικών και στερέωσιν της
δημοσίας πίστεως».
224) Όρα έγγραφον Κουμουνδούρου 4ης Μαρτίου, Πρακτικά Γερουσίας
σελ. 501.
225) Βλ. το συμπέρασμα της _Εκθέσεως_ του γερουσιαστού Χατζίσκου,
σελ. 494 _Πρακτικών_.
226) Δύναταί τις ειπείν μάλιστα ότι το ζήτημα περιεπλάκη έτι
μάλλον. Πράγματι η σύμβασις του 1859 ανενεώθη, ως είδομεν, τω 1864
διά πέντε έτη, ότε δ' όμως εξέπνευσεν η προθεσμία αύτη, δεν εγένετο
επίσημος ανανέωσις. Ώστε ευρισκόμεθα προ σιωπηράς και επ' άπειρον
ανανεώσεως συμβάσεως, ης το κείμενον δεν εγνώσθη ποτέ.
227) Ο κ. Λιακόπουλος (σελ. 33) έγραφεν ότι σήμερον (τω 1893) εκ
του ολικού ποσού των 100,392,833 φρ. υπολείπονται προς εξόφλησιν
73,202,720, ο δε κ. Δυοβουνιώτης υπελόγιζεν ότι τη 1η Ιανουαρίου
1900 υπελείποντο 66,002,720 φρ. (παρ. _Δημόσιον Χρέος_ σελ. 6 σημ.
α'.).
228) Βλ. _Le budget_ κεφ. XI. Services spéciaux du trésor, σημ.
σελ. 235 (έκδοσις 1891).
229) Ο κ. Stourm λέγει πράγματι ότι το προς την Γαλλίαν
χρεωστούμενον oλικόν ποσόν 31,793,277 θα είναι εντελώς απεσβεσμένον
τω έτει 2,022. Υπολογίζει άρα ότι τα εισερχόμενα εις το Γαλλικόν
ταμείον 200,000 φρ. κατ' έτος αφιερούνται εις χρεωλυσίαν. Αλλ' εις
το γαλλικόν ταμείον πληρώνονται υπό της Ελλάδος ενιαυσίως 300,000
φρ., εάν δε η Γαλλική κυβέρνησις προαιρήται να παρέχη το τρίτον του
ποσού τούτου εις τον Βασιλέα της Ελλάδος, η δωρεά αύτη δεν είναι
δυνατόν να γίνηται εις βάρος του Ελληνικού Δημοσίου. Προσθετέον
άλλως τε ότι ο κ. Stourm πραγματεύεται το ζήτημα όλως παροδικώς και
μόνον διότι άλλοτε υπήρχεν εν τω Γαλλικώ προϋπολογισμώ έν service
spécial διά το προκείμενον χρέος, όπερ ο _οικονομικός νόμος_ της
26ης Φεβρουαρίου 1887 (αρθρ. 4) απέσβεσεν, χάριν λογιστικής
απλοποιήσεως.
230) Βλ. Livre Jaune 1898, (Arrangement financier avec la Grèce)
σ. 16.
231) Βλ. Report on the present economical and financial position
in Greece, σελ. 14 σημ. γ'. — Διά την παράλειψιν μάλιστα ταύτην
σφοδρώς αλλ' αδίκως, κατηνέχθη κατά του κ. Law ο κ. Δημ.
Γεωργιάδης, βλ. La Grèce Economique et Financière en 1893
(Réponse à M. Law), σελ. 58.
232) Προς μελέτην του ζητήματος βλ. ιδίως α') Bayerish -
Griechische Anlehen του καθηγητού Sicherer, προ πάντων τα εν !!
παραρτήματι επισυνημμένα διπλωματικά έγγραφα· β') _Πρακτικά Βουλής_
της 11ης και 12ης Δεκεμβρίου 1880· κατά την συνεδρίασιν της 11ης ο
Π. Καλλιγάς εξεφώνησε λαμπρόν λόγον, όστις ανετυπώθη εν _Μελέταις
και Λόγοις_ τόμ. β' σελ. 445 - 451· γ') Άρθρα τινά εφημερίδων, ως
τα του _Αιώνος_ της 1ης και 9ης Αυγούστου 1880 και του
_Εθνοφύλακος_ της 8ης Αυγούστου του αυτού έτους.
233) « S. M. désirant manifester l'intérêt constant qu'elle ne
cesse de prendre au bien être de la Nation et de la Monarchie
grecque», βλ. το προοίμιον της συμβάσεως της 30ης Ιουνίου 1835, εν
_Παραρτήματι_ του Sicherer σελ. 3.
Η συμπάθεια αύτη προς την Ελλάδα έσχεν άλλως τε διά τον Λουδοβίκον
δυσάρεστα αποτελέσματα. Μη πληρωνομένου του δανείου, οι Βαυαροί
απέδοσαν την ευθύνην τούτου εις τον βασιλέα αυτών, και άμα τη
παραιτήσει του Λουδοβίκου επέρριψαν επ' αυτού πάσας τας χρηματικάς
συνεπείας της ατυχούς μετά της Ελλάδος συμβάσεως, παραχωρήσαντες,
μόνον τω παραιτηθέντι βασιλεί τας κατά της Ελλάδος απαιτήσεις. Εν
ταις υπό του αρχειοφύλακος Τροστ κατά το 1891 δημοσιευθείσαις
επιστολαίς του Λουδοβίκου προς τον Όθωνα πολύς γίγνεται λόγος περί
των Βαυαρικών δανείων και της μη αποτίσεως αυτών.
234) Ο τόκος έμενε πάντοτε ο αυτός 4%.
235) Δεν είναι ίσως άστοχον να υπομνήσωμεν εν τη μελέτη ταύτη, εν
ή ουδέποτε απεκρύβησαν τα εθνικά ημών παραπτώματα, ότι το κατά των
βαυαρών μίσος ήτο τα μάλιστα δεδικαιολογημένον. Εν προηγουμένω
κεφαλαίω υπεδείχθη ήδη πόσον αφρόνως σπάταλος υπήρξεν η διοίκησις
της αντιβασιλείας, και πόσα σκάνδαλα προυξένησεν η μετάκλησις
βαυαρών στρατιωτών, εν ώ το Ελληνικόν έθνος μόνον στρατιωτικών
οργανωτών είχεν ανάγκην. Ό,τι συνέβη εν τω στρατώ, συνέβη και εις
τους άλλους κλάδους. Γενικώς η βαυαρική καταγωγή μάλλον ή η
ικανότης ελαμβάνοντο υπ' όψιν. Η γερμανική εγκαθιδρύετο, ούτως
ειπείν, ως γλώσσα ημιεπίσημος. Εγένετο δ' εν γένει συστηματική
προσπάθεια εκβαυαρισμού. Τα ολέθρια αποτελέσματα της αδικαιολογήτου
και ολεθρίου ταύτης πολιτικής προέβλεπε και αυτός ο Λουδοβίκος
γράφων κατά Δεκέμβριον του 1833, ότι « οι Έλληνες πρέπει να γίνωσιν
Έλληνες και ουχί να εκγερμανισθώσι », και επαναλαμβάνων άμα τη
ενηλικιώσει του υιού του ότι «οι Έλληνες δεν πρέπει να
εκβαυαρισθώσιν, αλλά να κυβερνώνται εν εθνικώ πνεύματι».
236) Η υπολαμβανομένη έλλειψις της εκπληρώσεως των υποχρεώσεων
εκείνων δεν ήτο το μόνον επιχείρημα το διδόμενον υπέρ της διακοπής
της υπηρεσίας του δανείου. Προεβάλλετο επίσης ότι η περί συνάψεως
του δανείου τούτου σύμβασις δεν ήτο έγκυρος, καθ' ό μη
δημοσιευθείσα εις την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, και άλλοι πολλοί
ισχυρισμοί ανάξιοι ανασκευής.
237) Υπό του βουλευτού Δημητριάδου.
238) Εν _Μελέταις και Λόγοις_ σελ. 451.
239) Βλ. ανακοίνωσιν Κωλέττη 12ης Μαρτίου 1846, Sicherer,
Παράρτημα σελ. 38.
240) Λέγω _σχεδόν_, διότι, ότε τω 1852 εθρυλήθη ότι επετεύχθη
οριστικός διακανονισμός του δανείου των 60 εκατ., η Βαυαρία
υπενεθύμισε διά διακοινώσεως του Βαρώνου Perglas (8 Φεβρ. 1852) τα
δικαιώματά της.
241) Η παραχώρησις αύτη εγένετο όπως αποζημιωθή ο παραιτηθείς
βασιλεύς και διά τα ποσά όσα χάριν διαφόρων μνημείων κοσμούντων την
πόλιν του Μονάχου εδαπάνησεν.
242) Η προς τούτο επιθυμία του Όθωνος ήτο τόσον σφοδρά, ώστε,
λαβών την υπόσχεσίν τινων των υπουργών, απεφάσισε να προεδρεύση του
υπουργικού συμβουλίου, όπως καταπείση και τους άλλους. Οκτώ όλας
ώρας εν θερινή εποχή διήρκεσε το συμβούλιον τούτο, και παρ' ολίγον
εκ της ασιτίας να λιποθυμήσωσιν οι υπουργοί. Τέλος προ της
ερρωμένης αντιστάσεως των υπουργών Ζαΐμη και Ράλλη ηναγκάσθη να
υποχωρήση ο βασιλεύς (βλ. περί τούτου το άρθρον του _Εθνοφύλακος_
της 8ης Αυγούστου 1880, άρθρον τοσούτω μάλλον αξιόπιστον, καθ' όσον
είναι έργον αυτού του Ζαΐμη).