Εν Αθήναις, Tυπογραφείον «Εστία»· Κ. Μάισνερ και Ν. Καργαδούρη -
4398.
*****
1) Η μελέτη αύτη αποτελεί μέρος (σελ. 174 - 187) της Étude
Économique de la Grèce, ήτοι του αρτιωτέρου οικονομικού έργου,
όπερ εγράφη μέχρι τούδε περί της χώρας ημών. Προσθετέον ότι ο
Casimir Leconte ομιλεί κυρίως περί του Δανείου των εξήκοντα
εκατομμυρίων, ελάχιστα δε λέγει περί των Δανείων της Ανεξαρτησίας,
άτε μη ανεγνωρισμένων τότε και μη αναφερομένων εν τω προϋπολογισμώ.
Η Étude Économique de la Grèce εδημοσιεύθη εν Παρισίοις τω 1847,
μετά διετή διαμονήν του συγγραφέως εν Ελλάδι.
2) Το απόφθεγμα τούτο του Guizot ανέγραψεν ο Παπαρρηγόπουλος ως
ρητόν εν αρχή της _Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους_.
3) Παράβ. τον ημέτερον _Εισιτήριον λόγον εις το μάθημα της
δημοσιολογίας_, σελ. 30.
4) Τα Εθνικά Δάνεια απετέλεσαν το θέμα των ημετέρων παραδόσεων
κατά το β' εξάμηνον του παρελθόντος σχολικού έτους. Κατά το α'
εξάμηνον εδιδάχθη η Γενική θεωρία του δανείου, κατά δε το
ακαδημαϊκόν έτος 1902 - 1903 είχον μελετηθή αι Γενικαί αρχαί της
δημοσιονομικής, αι Δημόσιαι Πρόσοδοι και το παρ' ημίν κρατούν
φορολογικόν σύστημα. Μικρόν μέρος των παραδόσεων τούτων συνοψισθέν
εξεδόθη γαλλιστί υπό τον τίτλον: L'impôt direct en Grèce et son
évolution.
5) Βλ. κατωτ. έτερον έργον αγγλικόν του Κοντοσταύλου, [A narrative of the
material facts in relation with the building of the two frigates]
6) Η έκθεσις αύτη τυπωθείσα τω 1849 είχεν υποβληθή εις την Βουλήν
από του 1845.
7) Υπό Βιάρου Καποδιστρίου.
8) Τα δάνεια της ανεξαρτησίας διαιρούνται εις δύο περιόδους, εις
την της συνομολογήσεως και χρήσεως, ήτις περιορίζεται εις τρία έτη
αφ' ενός, και εις την της διαρρυθμίσεως, ήτις επεκτείνεται επί έξ
δεκαετηρίδας, αφ' ετέρου.
Και δια μεν την μελέτην της πρώτης περιόδου πολλαί δυσκολίαι
απαντώσιν:
α') Δεν υπάρχουσιν επί του θέματος ειδικαί πραγματείαι, διότι
τοιαύτη βεβαίως δεν δύναται να θεωρηθή το δεκατρισέλιδον _Υπόμνημα
περί Αγγλοελληνικών Δανείων_ του Ν. Θ. Κορεσίου (Αλεξάνδρεια,
1868), όπερ άλλως τε δεν είναι ή ανατύπωσις άρθρων τινών εν τη
Μερίμνη καταχωρισθέντων.
β') Επίσημα έγγραφα ελάχιστα εδημοσιεύθησαν υπό της Ελληνικής
κυβερνήσεως, και αυτά δε τα δημοσιευθέντα είναι μικράς σημασίας.
Επειδή δε ουδέποτε αι Δυνάμεις επενέβησαν εις τα δάνεια της
ανεξαρτησίας, στερούμεθα των ξένων, ιδίως Αγγλικών, εκείνων
δημοσιευμάτων, άτινα είναι σπουδαιότατον βοήθημα δια την μελέτην
των μεταγενεστέρων ελληνικών δανείων.
Αι γενικαί ιστορίαι και αυταί μικρόν βοήθημα προσφέρουσι τω
φιλίστορι, καθ' ότι, δια λόγους ους εκθέτομεν εν τω κειμένω, οι
γράψαντες περί της επαναστάσεως παρημέλησαν την οικονομικήν αυτής
άποψιν. Εν τούτοις εύρηνται σποραδικώς πληροφορίαι παρά τω Φίνλεϋ,
τω Τρικούπη, τω Βλακιέρ, τω Μένδελσων - Βαρθόλδη και τω Γερβίνω,
αφθονώτεραι μεν παρά τω πρώτω, ασφαλέστεραι δε παρά τω τελευταίω.
Επίσης ενδιαφέρουσαι πληροφορίαι περί δύο μη πραγματοποιηθέντων
δανείων, του μετά των ιπποτών της Ρόδου και του προς διάσωσιν του
Μεσολογγίου, δίδονται υπό του Jourdain (Mémoires historiques et
militaires sur les événements de Grèce) και υπό του Fabre
(Histoire du siège de Missolonghi). Τέλος το υπό του κ. Δ. Γρ.
Καμπούρογλου δημοσιευθέν _Αρχείον Ρώμα_, εκτός ότι περιέχει
ποικίλας πληροφορίας περί των δανείων εν γένει, αποκαλύπτει άχρι
τούδε αγνώστους διαπραγματεύσεις προς εξεύρεσιν δανείου εν Ιταλία.
Πλην πάντα ταύτα θα ήρκουν μόλις προς συγγραφήν ολιγοσελίδου
διατριβής, οία είναι η του Κορεσίου. Εξ άλλου δ' όμως η αθλία
χρήσις των δανείων εγένετο πρόξενος μομφών και κατηγοριών, αίτινες
καταλήξασαι εν μεν τη Ελλάδι εις μακράς δίκας, εν δε τη Αγγλία εις
μεγάλην δημοσιογραφικήν ανάκρισιν, έρριψαν, ευτυχώς δια τον
γράφοντα, άπλετον φως επί του προκειμένου θέματος.
Και αι μεν εν Ελλάδι δίκαι είναι αι του Ορλάνδου και Λουριώτου. Οι
δύο ούτοι άνδρες, περί της ικανότητος των οποίων υπάρχουσιν
αμφιβολίαι, αλλά των οποίων η τιμιότης πρέπει, νομίζω, να θεωρήται
ανεπίληπτος, είχον πεμφθή εις Αγγλίαν ως αντιπρόσωποι της Ελληνικής
κυβερνήσεως δια την υπόθεσιν των δανείων. Η ατυχεστάτη χρήσις του
β' δανείου επέσυρε κατ' αυτών την γενικήν αγανάκτησιν, ήτις
εξεδηλώθη και δι' αποφάσεως, μηδέποτε άλλως εκτελεσθείσης, του
Ελεγκτικού συνεδρίου (14 Ιαν. 1835), κηρυττούσης αυτούς αλληλεγγύως
χρεώστας 809,008 δρ.
Προς ανασκευήν της αποφάσεως ταύτης ο Ορλάνδος και ο Λουριώτης
εδημοσίευσαν τω 1839 - 1840 μέγα δίτομον έργον, 529 σελίδων εις
τέταρτον, όπερ καλείται μεν _Απολογία_, είναι δ' όμως πράγματι
αποθήκη όλων των εγγράφων επισήμων και μη, όσα ευρίσκοντο εις τας
χείρας των συγγραφέων. Ούτως, εκτός της κυρίως απολογίας, το έργον
περιλαμβάνει πάσαν την μεταξύ της κυβερνήσεως και των επιτρόπων
διαμειφθείσαν αλληλογραφίαν, άσχετον εν πολλοίς προς τα δάνεια,
μέγα μέρος των περί των δανείων εν Αγγλία γραφέντων, τέλος δε
παντοίαν ύλην οπωσδήποτε σχετιζομένην προς την επίσημον αποστολήν
των δύο συνεργατών. Δυστυχώς όμως το πολυτιμότατον τούτο έργον
είναι εις άκρον δύσχρηστον, διότι, εκτός ότι στερείται πινάκων των
περιεχομένων, φαίνεται στερούμενον και αρχικού σχεδίου. Καθ' ημάς
τουλάχιστον, καίτοι διεξήλθομεν επισταμένως πλέον ή δεκάκις την
_Απολογίαν_, καίτοι κατεστρώσαμεν πρόχειρον ευρετήριον αυτής, δεν
κατωρθώσαμεν εισέτι ν' ανακαλύψωμεν ποίον σχέδιον ηκολούθουν οι
συγγραφείς, διατί κατεχώρισαν τούτο ή εκείνο το έγγραφον και διατί
κατεχώρισαν αυτό εις ταύτην την θέσιν και ουχί εις εκείνην.
Πολύ μεθοδικωτέρα είναι η προς αντίκρουσιν του Ορλάνδου και
Λουριώτη δημοσιευθείσα υπό του Σπανιολάκη μελέτη (_Παρατηρήσεις επί
της Απολογίας I. Ορλάνδου και Α. Λουριώτη, Αθήναι 1840_), ήτις,
καίπερ βραχεία (84 σελ.), περιλαμβάνει, ιδίως εν τοις παραρτήμασι,
πολυτίμους πληροφορίας μη παρεχομένας υπό της _Απολογίας_.
Και ταύτα μεν καθ' όσον αφορά εις τα ελληνικά δημοσιεύματα. Αλλ' η
αισχρά διασπάθησις των χρημάτων του β' δανείου εγέννησεν αφ' ετέρου
και την αγανάκτησιν των εν Αγγλία φιλελλήνων, οίτινες επιληφθέντες
ανακρίσεων ανεκάλυψαν ότι η σπατάλη των ιερών εκείνων χρημάτων
ωφείλετο ιδίως εις τους αναλαβόντας την διαχείρισιν του δανείου
συμπατριώτας αυτών. Η αγανάκτησις τότε του κοινού εκορυφώθη καί
τινες αγγλικαί εφημερίδες, ιδίως ο _Χρόνος_, ήρξαντο
λεπτομερεστέρας ανακρίσεως, ήτις απεκάλυψε νέα σκάνδαλα και έφερεν
εις φως πράγματα, άτινα άνευ αυτής θα ηγνοούντο δια παντός. Πολλά
των εκ της αφορμής εκείνης εν Λονδίνω γραφέντων είχον μεταφρασθή
Ελληνιστί και καταχωρισθή εν τη _Απολογία_, προϊόντος όμως του
χρόνου τα σκάνδαλα του 1825 και 1826 ελησμονήθησαν, επεκράτησε δ'
εν Ευρώπη πεποίθησις περί της κακής πίστεως της Ελληνικής
κυβερνήσεως, ήτις κατασπαταλήσασα δήθεν τα δάνεια δεν ανεγνώριζε
καν αυτά. Προς διαφώτισιν του κοινού και συνεπώς προς επίτευξιν
δικαιοτέρου συμβιβασμού, ο κ. Γεννάδιος εδημοσίευσε τα κυριώτερα
των άρθρων εκείνων υπό τον τίτλον: The Greek Loans of 1824 - 1825 —
How they were handled and what the world thought of (London. P. S.
King. 1878). Ο δε αναγνώστης θέλει εύρη εν τω παρόντι έργω όσον
ένεστιν αρτιώτερον κατάλογον των κατά την εποχήν εκείνην
δημοσιευθέντων εν τω Αγγλικώ τύπω άρθρων, ως και πολλάς περικοπάς
αυτών.
Προσθετέον τέλος ότι μέρος των χρημάτων του β' δανείου εδαπανήθη
εις κατασκευήν φρεγατών εν ταις Ηνωμέναις Πολιτείαις. Η παραγγελία
δ' αύτη των φρεγατών προεκάλεσε πρώτον μεν την εις Αμερικήν
αποστολήν του Κοντοσταύλου, συνοδευθείσαν υπό παντοίων δικών και
διαβολών, ως συνέπειαν δε της αποστολής ταύτης παντοία εν Αμερική
και Ελλάδι δημοσιεύματα. Των δημοσιευμάτων τούτων, δια των οποίων
μανθάνουσι και οι μεταγενέστεροι τα εν Αμερική τότε συμβάντα,
δίδεται εν τω οικείω κεφαλαίω εκτενής κατάλoγoc (βλ. Κεφ. Β' παρ.
β', ΙΙΙ).
Η δευτέρα περίοδος η της διαρρυθμίσεως των δανείων επεξετάθη επί
εξήκοντα έτη. Δι' ους λόγους όμως θα εκθέσωμεν βραδύτερον, καθ'
όλην την βασιλείαν του Όθωνος δεν διεξήχθησαν σοβαραί
διαπραγματεύσεις μεταξύ της Ελλάδος και των δανειστών αυτής.
Προσπάθειαι ειλικρινείς προς συμβιβασμόν εγένοντο αφ' ετέρου από
του 1827 - 1832 και από της ελεύσεως του Γεωργίου μέχρι του
οριστικού συμβιβασμού. Και δια μεν το πρώτον χρονικόν διάστημα
ικαναί πληροφορίαι ευρίσκονται παρά τω Μάμουκα (_Τα κατά την
Αναγέννησιν της Ελλάδος_, τόμ. Θ' και Ι') και παρά τω Parish
(_Diplomatic and financial history of Greece_. Περί του έργου
τούτου θα ομιλήσωμεν εκτενέστερον εν τω κεφαλαίω τω αφορώντι εις το
δάνειον των εξήκοντα εκατομμυρίων). Τας δε από της ελεύσεως του
Γεωργίου διαπραγματεύσεις αφηγείται εκτενώς εν θαυμασία εκθέσει ο
βραδύτερον τοσούτον συντελέσας εις την διαρρύθμισιν των δανείων κ.
I. Γεννάδιος (Έκθεσις 17/22 Δεκεμβρίου 1875· η έκθεσις αύτη
εξετυπώθη και διενεμήθη εις τους βουλευτάς τρία έτη βραδύτερον).
Τέλος η _Περί μετατροπής των Δανείων τον 1824 και 1825_ Λευκή
Βίβλος (Αθήναι 1879) διαλαμβάνει εν λεπτομερεία περί των κατά την
επιχείρησιν ταύτην.
Τοιαύται εν συντόμω αι προς μελέτη των δανείων της ανεξαρτησίας
κυριώτεραι πηγαί. Εν τη αναπτύξει του θέματος θα υποδείξωμεν και
πολλά άλλα έργα, άτινα οπωσδήποτε εχρησίμευσαν ημίν.
9) Σπανίως ιστορικόν γεγονός προεκάλεσεν τηλικαύτην συγκίνησιν και
τοσαύτας συγγραφάς όσον η Ελληνική επανάστασις, ήτις εκρίθη
πολλάκις και δη επ' εσχάτων εν κυρίω άρθρω του «Figaro» υπό του
βαρώνου Κουβερτέν ως το σπουδαιότερον, υπό πολλάς επόψεις, γεγονός
του 19ου αιώνος.
10) Όπως λάβη ο αναγνώστης ποιάν τινα ιδέαν της λογιστικής, ήτις
ετηρείτο επί της επαναστάσεως, παραθέτομεν ενταύθα αποσπάσματά τινα
της εκθέσεως, ην καθυπέβαλεν εις την γ' εθνικήν συνέλευσιν η _επί
των εθνικών λογαριασμών επιτροπή_ τη 11 Απρ. l827. Τα αποσπάσματα
ταύτα ερανιζόμεθα παρά του Παπαρρηγοπούλου _Ιστορία Ελλην. Έθνους_
τόμ. ε'. σελ. 744 — 748, καθ' ότι το πρωτότυπον της εκθέσεως παρ'
επιμόνους προσπαθείας ουδαμού ηδυνήθημεν να εάλωμεν. Κατά φίλον
εντριβέστατον περί τα κατά την επανάστασιν, η εν λόγω έκθεσις
εδημοσιεύθη πιθανώς εν παραρτήματι της _Γενικής Εφημερίδος_·
δυστυχώς του φύλλου τούτου παραρτήματα δεν ετηρήθησαν εν ταις
βιβλιοθήκαις. Προσθετέον ότι ο Παπαρρηγόπουλος ουδαμού παραπέμπει).
Εκ της εκθέσεως της επιτροπής συγκειμένης εκ των κ.κ. Πολυάδου, Κ.
Τασσίκα, Μ. Κ. Παγκάλου. Χ. Οικονομίδου και Α. Σκανδαλίδου,
προκύπτουσι συν τοις άλλοις και τα εξής:
Τα εθνικά κατάστιχα _ήσαν νοθευμένα και πλήρη από καταχρήσεις,
πλαστοπαρτίδας, ελλείψεις, λάθη και ανωμαλίας_. Προς τούτοις αι
θυσίαι, εις ας ασμένως υπεβάλλετο το έθνος καταβάλλον φόρους
ικανούς και αναλαμβάνον βαρυτάτας υποχρεώσεις, εις παν άλλο
εχρησίμευον ή εις τας ανάγκας του πολέμου. Ούτω κατά τον α' νόμον
της διοικήσεως της α' περιόδου ετυπώθησαν εθνικαί ομολογίαι 17,250
εκπροσωπούσαι αξίας γροσίων 5,000,000. Εκ των ομολογιών τούτων
εξεδόθησαν μεν 3,688, γροσίων 1,471,000, ευρέθησαν δε ανέκδοτοι
μόνον 408, γροσίων 42,100· ώστε έλειπον 13,154 αξίας 3,486,900 γρ.
Ούτως ακόμη εν τω καθημερινώ της Β' περιόδου ανεφέρετο ότι
επληρώθησαν εις διαφόρους γρόσια 339,098 δι' όσα είχον δώση ούτοι
πρότερον εις την διοίκησιν, δεν αναφέρεται δ' όμως ούτε πότε τα
χρήματα ταύτα εδόθησαν ούτε πώς κατόπιν εδαπανήθησαν. Ουδαμού
σημειούται «εις ποία μέρη εδόθησαν ή εστάλησαν προς κοινήν χρήσιν
τα μεγάλης ποσότητος γεννήματα, πολεμεφόδια και άλλα τοιαύτα, όσα
ηγοράσθησαν δια δημοσίων χρημάτων παρά του υπουργείου της
Οικονομίας, και ούτε βιβλία των υποθηκών ευρίσκονται». _Εις τα
κατάστιχα ευρίσκονται και παράνομοι πωλήσεις εθνικών κτημάτων και
ανύπαρκτοι πληρωμαί αυτών_».
Αλλ' έλθωμεν εις έτι σπουδαιότερα. Ουδαμού υπήρχαν σεσημειωμένα τα
πολεμεφόδια, άτινα εστάλησαν προς την Κυβέρνησιν υπό της εν Λονδίνω
επιτροπής των εθνικών δανείων και όμως η αξία των πολεμεφοδίων
τούτων συνεποσούτο εις εκατομμύρια. Ουδαμού υπήρχον σεσημειωμέναι
αι λείαι ουδέ τα εκ των λειών εισπραχθέντα εθνικά δικαιώματα. «Εκ
δε των συνεισφορών, αι οποίαι εδόθησαν εις το έθνος από τους
φιλέλληνας και Έλληνας εντός και εκτός της επικρατείας, απ' αρχής
του αγώνος μέχρι του τέλους της γ' περιόδου, και αι οποίαι
ειμπορούν να αναβαίνουν εις μιλλιόνια γροσίων, δεν ευρίσκονται
περασμέναι εις τα κατάστιχα ειμή μόνον μερικαί εκατοντάδες χιλιάδων
γροσίων· το ίδιον δε τρέχει και εις τους κατά καιρούς δοθέντας
εράνους».
11) Ο συγγραφεύς ο δυνάμενος να περιγράψη τα ήθη των κλεφτών, τα
άθλα του Κανάρη, την πτώσιν του Μεσολογγίου, τους στρατούς του
Δράμαλη και του Ιμπραήμ είχε πράγματι προ αυτού θέματα τοσούτον
επαγωγά και δι' αυτόν και δια τον αναγνώστην, ώστε δυσκόλως
επελαμβάνετο οικονομικής μελέτης, ην προς τοις άλλοις ήτο σχεδόν
αδύνατον να φέρη εις πέρας.
12) Βλ. σελ. 227 και εφεξής και σελ. 337 — 342.
13) Ο μεγαλείτερος και θετικώτερος των ημετέρων ιστορικών, ο
Παπαρρηγόπουλος, συνοπτικότατα επραγματεύθη τα της Επαναστάσεως.
Είναι πιθανόν ότι, εάν είχε συγγράψη εκτενέστερον, δεν θα ημέλει το
οικονομικόν ζήτημα. Παρ' όλην δ' αυτού την βραχυλογίαν διέσωσεν
ημίν την προμνησθείσαν έκθεσιν της επί των εθνικών λογαριασμών
επιτροπής και δίδει ικανάς πληροφορίας περί των χρηματικών θυσιών
των τριών νήσων.
14) Ίσως μάλιστα η σύναψις των δανείων έλαβε μεγαλειτέραν
επίδρασιν ή η αναγνώρισις ημών ως εμπολέμων. Ιδού δε πώς εκφράζεται
περί τούτου ο Γερβίνος: «Η σύναψις των εν Αγγλία δανείων ήτο
επιτυχία σπουδαιοτέρα πάσης στρατιωτικής νίκης. Όλοι εγνώριζον ότι,
κατόπιν τοιούτων συμμαχιών χρηματικών, λαοί τινες επέτυχον την
προστασίαν της Αγγλίας, και μάλιστα εις πολλούς κύκλους η απαρχή
αύτη οικονομικών σχέσεων εθεωρήθη ως αντιστοιχούσα, εν τοις
πράγμασι, προς αναγνώρισιν του Ελληνικού κράτους» (τόμ. β' σελ. 15,
γαλλικής μεταφράσεως).
15) Των προσόδων τούτων δύναται να δώση ιδέαν τινά ο εις την εν
Άστρει β' εθνοσυνέλευσιν υποβληθείς _υποθετικός προϋπολογισμός_
(βλ. Μάμουκαν, αυτόθι τόμ. γ' σελ. 24 - 59).
Κατά το έγγραφον εκείνο, τα έσοδα προϋπελογίζοντο εις 12,846,220
γρ. και τα έξοδα εις 38,616,000 γρ. Σημειωτέον προς τούτοις, ότι η
επιτροπή εδήλωσεν ότι μόνον διά τα έξοδα επλησίασεν εις την
αλήθειαν, δια δε τα έσοδα, επειδή δεν είχεν ουδεμίαν θετικήν
πληροφορίαν, εβασίσθη μόνον εις τους υπολογισμούς των πληρεξουσίων
των διαφόρων επαρχιών.
Οπωσδήποτε τα προϋπολογισθέντα κεφάλαια εσόδων ήσαν τα εξής:
Έσοδα Κρήτης........ 7,383,620 γρ.
» Νήσων......... 1,419,100 »
» Ανατ. Ελλάδος....708,200 »
» Δυτ. Ελλάδος.....729,500 »
» Πελοποννήσου.. 2,605,800 »
____________
12,846,220 »
Το φορολογικόν σύστημα ήτο το Τουρκικόν, εκτός μερικών
καταδυναστικών φόρων, και ουκ ην δυνατόν άλλως. Αι εθνικαί γαίαι
και τα νομήματα διβάρια ή ιχθυοτροφεία κτλ. απέφερον ουκ ολίγα·
μόναι αι πρόσοδοι των εθνικών ελαιών Κρήτης ανήρχοντο εις 5,000,000
γρ. Η σταφίς φαίνεται σχεδόν μη υπάρχουσα, αναφέρεται δε μόνον εν
τω προϋπολογισμώ της επαρχίας Βοστίτζης διά 30,000 γρ. περίπου ή
73,000 λ. και παρέργως εν τω προϋπολογισμώ Μεσολογγίου.
Ιδού χάριν περιεργίας ο προϋπολογισμός της επαρχίας Αττικής (ή
Αθηνών όπως εκαλείτο τότε).
Από δέκατα σταροκριθαρίου και εθνικών γαιών = 72,000 γρ.
» Εθνικούς μύλους, εργοστάσια και περιβόλια = 40,000 »
» Δουγάνες (Τελωνεία.)......... = 15,000 »
» δέκατα ελαίων και εθνικά έλαια .... = 175,000 »
__________
302,000 »
Ως προς τα έξοδα ο γενικός προϋπολογισμός δεν ποιείται μνείαν ειμή
περί των εξόδων του εξαμήνου Μαΐου - Νοεμβρίου. Διαιρεί δε τας
δαπάνας εις:
α) _Έξοδα ναυτικά_. — Τα έξοδα ενός πλοίου προϋπολογίζονται εις
10,800 γρ. κατά μήνα, μετά δε των εξόδων συντηρήσεως και επισκευής
ανέρχονται εις 13,130. Τα εξήκοντα λοιπόν _καράβια_ του εθν. στόλου
απαιτούσι 780,000 γρ. κατά μήνα, εις α προσθετέον και 400,000 γρ.
δια πολεμεφόδια. — _Σύνολον ναυτικού προϋπολογισμού 1,180,100 γρ.
μηνιαίως_.
β') _Έξοδα στρατιωτικά_. — Η Ελλάς συνετήρει τριών ειδών
στρατεύματα:
1ον) Στρατεύματα δια πολιορκίαν διαφόρων φρουρίων (Κορώνης,
Μεθώνης, Πατρών, Κορίνθου) και δια κατοχήν Κρήτης
= 18,300 άνδρες
2ον) Στρατεύματα δια το εσωτερικόν...... = 6,050 »
3ον) Στρατεύματα δι' εκστρατείας....... = 26,650 »
_________
51,000 »
Διά τας 51,000 ταύτας ανδρών εδαπανώντο κατά μήνα 2,044,000 γρ., ο
δε οπλισμός των απήτει άλλας 400,000 γρ. Ώστε ναυτικός και
στρατιωτικός προϋπολογισμός ανήρχοντο κατά μήνα εις 3,624,000 γρ. Η
άλλη διοίκησις υπέθετεν έξοδα μόνον 500,000 γρ. Το σύνολον των
εξόδων ήτο λοιπόν 4,124,000 γρ. κατά μήνα ή 24,724,000 από Μαΐου
μέχρι Νοεμβρίου. Διά τους χειμερινούς μήνας τα έξοδα υπελογίζοντο
μόνον εις το ήμισυ. Έχομεν συνεπώς σύνολον εξόδων 38,616,000
γροσίων απέναντι εσόδων 12,846,220 γρ.
Βεβαίως δεν δυνάμεθα να δώσωμεν απόλυτον πίστιν εις τους άνω
αριθμούς. Ουχ ήττον ο προϋπολογισμός ο υποβληθείς εις την β'
εθνοσυνέλευσιν τη l5η Απριλίου 1823, όσον _υποθετικός_ και αν
είναι, διαφωτίζει μεγάλως την δημοσιονομικήν ιστορίαν της
επαναστάσεως. Δι' αυτού γνωρίζομεν ότι, και καθ' ην εποχήν τα
πράγματα ήσαν ευνοϊκά, τα έσοδα δεν ανήρχοντο, κατά τους
αισιοδοξοτέρους υπολογισμούς, ούτε καν εις το τρίτον των εξόδων.
Μανθάνομεν επίσης ότι πλέον του ημίσεος των εσόδων προήρχετο εκ
Κρήτης. Άρα προ της καταλήψεως της μεγαλονήσου ταύτης αι όλαι
πρόσοδοι, ας διέθετεν η Ελληνική κυβέρνησις μόλις υπερέβαινον τα
πέντε εκατομμύρια γροσίων.
Ολίγω βραδύτερον απολεσθείσης της Κρήτης, ο Gordon (History of the
Greek Revolution τ. β' σελ. 273) υπολογίζει και αυτός τα έσοδα της
Ελληνικής κυβερνήσεως κατά το 1825 εις 5,587,000 γρ. ή 93,000 λ.
στ., και επιβεβαιώνει ούτω τους υπολογισμούς της εν Άστρει
συνελεύσεως.
16) Αι συνεισφοραί αύται ήσαν ως επί το πολύ εκούσιαι, υπήρξαν
όμως και καταναγκαστικαί τοιαύται. Τύπος αναγκαστικής εισφοράς
υπήρξεν η υπό της Πελοποννησιακής γερουσίας θεσπισθείσα τη 22
Ιουλίου 1822. Το πρωτότυπον του θεσπίσματος εδημοσίευσεν ο κ.
Φωτήλας εν τη _Εστία_ της 2 Απρ. 1904. Ιδού αντίγραφον του
πολυτίμου τούτου εγγράφου:
«Η κινδυνεύουσα πατρίς προσκαλεί τους ευκαταστάτους να την
βοηθήσουν εις τον ιερόν αγώνα τον υπέρ της φυσικής, ηθικής και
πολιτικής υπάρξεώς της. Ώστε η Κεντρική Διοίκησις της Πελοποννήσου
και ο γενναιότατος στρατηγός κύριος Θεόδωρος Κολοκοτρώνης διά την
κοινήν σωτηρίαν της Ελλάδος εψηφίσαντο χρηματολογίαν παρά των
κάτωθι και αποστέλλουν καθ' όλην την Πελοπόννησον τους κυρίους
συγγερουσιαστάς Ανδρέαν Καλαμογδάρτην, Ηλίαν Καράπαυλον και
Χριστόδουλον Άχολον με τον φιλογενή κύριον Παναγιώτην
Σοφιανόπουλον, συνοδευομένους με την εκτελεστικήν δύναμιν προς τους
οποίους δίδουν όλην την πληρεξουσιότητα να βιάσουν τόσον τους
καταγεγραμμένους εις τον παρόντα κατάλογον, διά να λάβουν τας
προσδιωρισμένας ποσότητας, όσον και όσους άλλους γνωρίσουν
ευκαταστάτους εκτός του καταλόγου εις πάσαν επαρχίαν διά να λάβουν
όσα χρήματα κρίνουν εύλογον αναλόγως των καταστάσεων δίδοντες
απόδειξιν ισχύουσαν αντί της ακολούθως δοθησομένης τακτικής
ομολογίας παρά της διοικήσεως προς τους δανειστάς, προς τους
οποίους η Γερουσία και ο στρατηγός υπόσχονται εκ μέρους του έθνους
μετά την αποκατάστασίν του να πληρώσουν τα ληφθησόμενα δάνεια.»
Ο κατάλογος περιείχε συν τοις άλλοις και τα εξής ονόματα
ακολουθούμενα υπό των εξής ποσών:
Από την _Βοστίτζαν_ ο Δ. Μελετόπουλος 10,000, από την _Πράστα_ ο
Παν. και Αναγ. Τροχάνης 75,000, από τα _Καλάβρυτα_ ο Ασημάκης
Φωτήλας 18,000, ο Σ. Χαραλάμπης 30,000, ο I. Παπαδόπουλος 60,000
και οι Ζαϊμαίοι 20,000. Από το _Άργος_ ο Χ. Περούκας 25,000. Από
τας _Πάτρας_ ο Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος 15,000, ο Αθανάσιος
Κανακάρης 20,000, ο Ν. Λόντος 50,000, ο Π. Μπουκαούρης 10,000. Από
την _Καρύταιναν_ οι αδελφοί Δεληγιανναίοι 120,000, οι αδελφοί
Ταμπακόπουλοι 20,000. Από τον _Μιστρά_ ο Α. Κοπανίτζας 50,000, ο
Παν. Κρεββατάς 30,000, ο Άγιος Λακεδαιμονίων 15,000, οι Αδελφοί
Σαλταφέρα 10,000, ο Αναγν. Γραμματικάκης 15,000. Από την _Αρκαδίαν_
ο Πρωτοσύγγελος Αμβρόσιος 25,000, ο Γρ. Πασχάλης 20,000, ο Θ.
Σκορδάκης 15,000. Από την _Γαστούνην_ ο Γ. Σισίνης 40,000, ο I.
Σισίνης 20,000. Από τον _Άγιον Πέτρον_ ο Π. Σαρίγιαννης 25,000. Από
την _Καλαμάτα_ο Αθ. Κυριάκος 10,000. Από το _Νησίον_ οι Αδελφοί
Μιχαλόπουλοι 25,000...»
Το έγγραφον εγένετο εν Άργει τη 29 Ιουλίου 1822, φέρει δε εκτός των
υπογραφών και τας σφραγίδας της Πελοποννησιακής Γερουσίας και του
Θεοδώρου Κολοκοτρώνη.
Καίτοι δε, παρατηρεί η _Εστία_, κατά την εποχήν εκείνην η
Πελοπόννησος είχε σχεδόν ερημωθή, το πλείστον δε των ακινήτων
κτήσεων είχε καταστραφή, εν τούτοις οι πλούσιοι της Πελοποννήσου
εις τας αποφάσεις της Γερουσίας υπείκοντες προσέφερον τα ορισθέντα
ποσά και συνελέγη ούτω το ποσόν του 1,066,000 γροσίων, το οποίον
αντιστοιχεί σήμερον εις 1,066,000 δραχμάς και πλέον.
17) Συστηματική λαφυραγωγία συνεπάγουσα την πώλησιν μέρους ή όλων
των λαφύρων προς όφελος του δημοσίου ήθελεν είναι ιδίως κατά τα
πρώτα έτη της Επαναστάσεως σπουδαιοτάτη πρόσοδος.
Είς δε των χρηστοτέρων ανδρών του αγώνος, ο Δ. Υψηλάντης,
προσεπάθησε να θέση ως κανόνα ότι μέρος των λαφύρων θα διετίθετο
υπέρ του κοινού ταμείου. Πλην ουδέν άλλο απέλαβεν, ή γέλωτα και
χλεύην. Μετά την άλωσιν της Τριπολιτζάς, εις ην δεν τω επετράπη να
παραστή, ο Κεφάλας προσήνεγκεν αυτώ δέκα χαλκά κοχλιάρια, ως μόνα
πρωτόλεια εις τον βωμόν της πατρίδος (Βλ. Μένδελσων - Βαρθόλδη,
μετάφρ. Άγγ. Βλάχου, τόμ. α' σελ. 322). Επίσης εκ των εν τω
Ακροκορίνθω διαφυλαττομένων θησαυρών μικρόν μέρος μόνον διετέθη
υπέρ των κοινών (αυτόθι, σελ. 325).
18) Περί του στόλου, βλ. άνω σημείωσι 15, τους προϋπολογισμούς
της επισήμου Ελλάδος. Κατά τον Πάλμα (Letters on Greece σελ. 17)
έκαστον πλοίον του στόλου, συνισταμένου τω 1825 εξ 90 — 100 πλοίων,
απήτει μηνιαίαν δαπάνην 10,000 γροσίων κατά μέσον όρον. Τα υλικά
έξοδα ανήρχοντο λοιπόν δι' έκαστον οκτάμηνον εις 8 εκατ. γροσίων,
ήτοι περίπου 4 εκατ. φράγκων. — Αμφότεροι οι προϋπολογισμοί ούτοι
έχουσιν υποθετικόν χαρακτήρα.
19) Βλ. Μάμουκαν, τόμ. α' σελ. 91 — 92. Αι σελίδες 93 — 94 του
αυτού τόμου περιέχουσι δύο αποδείξεις του Κεφαλά, ότι επί των
150,000 φλ. συνήψεν εν Ζυρίχη και Μασσαλία, τη 16 Σεπτ. και 16
Νοεμβρίου 1823, δύο δάνεια 40,000 και 62,000 φλωρινίων.
20) Είναι δίκαιον εξ άλλου ν' αναγραφή ότι οι ιππόται εποιήσαντο
σοβαράς προσπαθείας προς εξεύρεσιν δανείου: Πρώτον εν τη αγορά του
Λονδίνου δια των τραπεζιτών Hullet επεζητείτο δάνειον 640,000 Λ.
και δεύτερον εν Παρισίοις (βλ. Mémoire remis à un banquier de
Paris pour le déterminer à ouvrir un emprunt de 10 millions en
faveur de l'ordre de Malte. Ανετυπώθη εν τω έργω του Jourdain σελ.
269 - 283).
Ανεξαρτήτως των μετά των ιπποτών της Ρόδου διαπραγματεύσεων,
συνήφθησαν σχεδόν ταυτοχρόνως και άλλαι εν Ιταλία. Χάριν των
διαπραγματεύσεων τούτων έμειναν εν Αγκώνη, και μετά την αναχώρησιν
του Μεταξά, ο Παλαιών Πατρών Γερμανός και ο Γ. Μαυρομιχάλης.
Προέκειτο περί δανείου ενός εκατομμυρίου ταλλήρων, ο δε Δ. Ρώμας
κατέβαλε πολλάς προσπαθείας προς συνομολόγησιν αυτού, ως δεικνύει
και η μετά του Γερμανού ωραία αυτού αλληλογραφία. Δυστυχώς τα
_σχίσματα των Γραικών εμβάσασι εις υποψίας τους συντρόφους του
Τραπεζίτου_, όστις επρόκειτο ν' αναλάβη το δάνειον, και αι
διαπραγματεύσεις εις ουδέν αποτέλεσμα κατέληξαν (βλ. ιδίως
επιστολήν 16/28 Φεβρ. 1824, _Αρχείον Ρώμα_, σελ. 221).
21) Βλ. τας προς τους μετέπειτα πληρεξουσίους οδηγίας του
Μαυροκορδάτου, _Απολογία_, σελ. 12 - 16.
22) Ο Κοργιαλένιος, ον ο Μαυροκορδάτος, ονομάζει «γνωστόν έμπορον
εν Κεφαλληνία», ανεμίχθη μεγάλως εις τα του Αγώνος, χρηματίσας και
τραπεζίτης του Βύρωνος.
23) Ούτως αι προτάσεις του Πέπε απερρίφθησαν υπό της Διοικήσεως
ως απαράδεκτοι. Η δε _Απολογία_ (σελ. 21) χαρακτηρίζει τους de
Wuitz και Roupenthal ως απλούς τυχοδιώκτας. Είναι βέβαιον ότι ο
πρώτος αναμιχθείς εις την υπόθεσιν του δανείου της Κύπρου (βλ. περί
του δανείου τούτου, κατωτέρω «...της Κύπρου, της Ηπείρου κτλ. . .»)
κατεδικάσθη υπό των Αγγλικών δικαστηρίων δι' _απάτην και δόλον_.
Ο Roupenthal ανεμίχθη και αυτός εις την υπόθεσιν του δανείου
Μεσολογγίου (βλ. _Απολογίαν_ σελ. 194 - 195).
24) Βλ. άνω σημ. 15, προς το τέλος.
25) Βλ. το διάταγμα του εκτελεστικού και την επιστολήν του
Μαυροκορδάτου εν τη _Απολογία_, σελ. 11 - 16.
26) Αι κρίσεις αύται προέρχονται συνήθως εκ της καταπτώσεως του
τρέχοντος τόκου, ην συνεπιφέρει η αφθονία του χρήματος. Τα κεφάλαια
τότε δεν ευρίσκουσι πλέον τοποθετήσεις ικανοποιητικάς άμα και
ασφαλείς, και άρχονται επιδιώκοντα τα υψηλότερα κέρδη, έστω και επί
ελάσσονι ασφαλεία, ολίγον δε κατ' ολίγον ο κόσμος καταλαμβάνεται
υπό αληθούς μανίας κερδοσκοπίας, αγούσης μοιραίως εις μεγάλας
καταστροφάς. Το φαινόμενον, ό περιγράφομεν, είναι τόσον γνωστόν,
ώστε κατέστη παροιμιώδες, λέγεται δε κοινώς εις τον αγγλικόν
εμπορικόν κόσμον ότι « ο John Bull αντέχει εις πάντα εκτός τόκου 2%
».
27) Βλ. την ημετέραν _Ιστορίαν της Τραπέζης της Αγγλίας_ τομ. δ'
σελ. 5 — 16.
28) Ιδού τα κατά την εποχήν ταύτην εκδοθέντα εν Λονδίνω δάνεια
μετά της τιμής της εκδόσεως αυτών (βλ. αυτόθι σελ. 8, σημείωσις.
Δανεισθέντα κεφάλαια Τιμή εκδόσεως
Έτος 1822 Χιλή .......1,000,000 Λ. Σ. 70 %
Κολομβία ...2,000,000 84 »
Δανία ......2,000,000 77 1/2 »
Περουβία.... 450,000 88 »
Ρωσία.......3,500,000 81 »
Έτος 1823 Αυστρία.....1,500,000 82 »
Πορτογαλλία.1,500,000 87 »
Έτος 1824 Βρασιλία....1,686,000 75 »
Αργεντινή...1,000,000 85 »
Κολομβία....4,750,000 88 1/2 »
Ελλάς ...... 800,000 59 »
Μεξικόν.....3,200,000 58 »
Νεάπολις....2,500,000 91 1/2 »
Περουβία.... 750,000 82 »
Έτος 1825 Βρασιλία....4,000,000 85 »
Δανία.......3,500,000 75 »
Ελλάς ......2,000,000 56 1/2 »
Γουατεμάλα.. 167,000 73 »
Μεξικόν.....3,200,000 89 1/4 »
Περουβία.... 616,000 78 »
29) Οι πληρεξούσιοι έφθασαν εις Λονδίνον τη 21 Ιανουαρίου, ήτοι,
ως παρατηρεί ο Κορέσιος, εννέα ημέρας μετά τον θάνατον του
Μαίτλανδ.
30) Βλ. άρθρον ε' οδηγιών.
31) Η προμήθεια ωρίσθη εις τρία επί τοις εκατόν, τα δε
ασφάλιστρα, καίτοι η Ελλάς περιεκυκλούτο πανταχόθεν υπό πολεμίων,
εις 1 1/2. (Τα ασφάλιστρα της αποστολής του δανείου του 1825
ωρίσθησαν εις 1 5/9). Πόσον επιεικείς ήσαν οι τελευταίοι όροι
ούτοι, δύναταί τις ν' αντιληφθή, παρατηρών ότι ολίγον διέφερον των
ειδικών αναλόγων όρων του δανείου των 60 εκατ., περί ου μετά ταύτα,
δανείου συναφθέντος εν καιρώ ειρήνης και ηγγυημένου υπό τριών
μεγάλων Δυνάμεων.
32) Δεν θέλετε δεχθή, έλεγεν ο Μαυροκορδάτος, τιμήν ουσιωδώς
κατωτέραν των 60%.
33) Παράβ. την εν φυλλαδίω εκδοθείσαν εγκύκλιον του Committee of
Greek Bonholders, υφ' ημερομηνίαν της 7ης Νοεμβρίου 1862.
34) Εν σχέσει προς την αποστολήν των χρημάτων εν Ελλάδι, ο εκ
Τεργέστης Α. Μ. Αντωνόπουλος διεβίβαζε τω Δ. Ρώμα την εξής
επιστολήν, ην είχε λάβη εκ Λονδίνου (βλ. _Αρχείον Ρώμα_ σελ. 227 -
228).
«Λόνδρα τη 17η Φεβρουαρίου 1824.
»Το δάνειον των γραικών ετελείωσε προς 59 τα % από έν ρισπετάμπιλε
οσπίτιον . . . Ας γνωρίσουν οι γραικοί την χάριν εις το Κομιτάτον
και κατ' εξοχήν εις τον ακούραστον Bowring. Είνε δε σύμφωνον το
Κομιτάτον με τους Δεπουτάτους να σταλώσι τα χρήματα εις τον Λορδ
Byron και τον Colonel Stanhope διά να βαστάξουν αυτοί εις την
θέλησιν της Βουλής προς ωφέλειαν του Γένους, _χωρίς να τα
οικειοποιηθούν οι κλέπται_».
35) Βλ. Μένδ. Βαρθόλδη, αυτόθι, σελ. 457. — Πολύ εκτενέστεραι
πληροφορίαι εύρηνται παρά τω Blaquière, Narrative of a Second
visit to Greece, ιδίως σελ. 5 και 14. Ο Blaquière είναι τοσούτω
μάλλον αξιόπιστος, καθ' όσον ούτος ήτο ο κομίσας τα χρήματα εις
Ζάκυνθον, το δε προμνησθέν έργον του περιέχει και περικοπάς
αλληλογραφίας διαμειφθείσης μεταξύ Blaquière και Μαυροκορδάτου διά
την παράδοσιν των κομισθέντων χρημάτων εις την Ελλάδα. Τέλος
προσθετέον ότι το αυτό έργον περιέχει την γνωστήν περιγραφήν των
τελευταίων ημερών του Βύρωνος.
36) Η εξουσία εφάνη τω όντι έτι μάλλον επίφθονος, ότε
συνεκέντρωσεν εις εαυτήν και την διάθεσιν σπουδαιοτάτων κεφαλαίων.
Όπως δε παρατηρεί και ο Palma (Letters on Greece σελ. 17), πρόφασις
του β' εμφυλίου σπαραγμού υπήρξεν, ότι η κυβέρνησις δεν ελογοδότει
περί των διά του δανείου πορισθέντων χρημάτων.
37) Βλ. Μένδελσων - Βαρθόλδη, αυτόθι σελ. 457 - 458. — Bulver -
(Η. L.). An autumn in Greece σελ. 14 - 17. Ο μετέπειτα πρεσβευτής
εν Κ/πόλει προσθέτει εν σημειώσει (σελ. 20): «The benefit of the
loan has been confined to the navy and the neighbourhood of Napoli
of Romania. Those who have not touched the dollars are disgusted at
the manner of their expenditure » — Renseignements sur la Grèce et
l'administration du Comte Capodistrias (Par un témoin occulaire
des faits qu'il rapporte) σελ. 118 - 123. Ο συγγραφεύς του
τελευταίου τούτου έργου (ο Βιάρος Καποδίστριας), μένεα πνέων κατά
του Κουντουριώτου, θεωρεί τούτον ως τον κύριον ένοχον της σπατάλης
των χρημάτων.
Οι ημέτεροι και οι προς ημάς φιλικώτατα διακείμενοι ιστορικοί
αποφεύγουσι να πραγματευθώσι το παρόν θέμα. Είς και μόνος
αναλαμβάνει την υπεράσπισιν της Ελληνικής κυβερνήσεως. Είναι δ'
ούτος ο φιλέλλην και ιπποτικός κόμης Palma. Ο ευγενής Ισπανός,
ακάματος υπέρμαχος της Ελληνικής υποθέσεως εν Αγγλία, υποστηρίζει
ότι τα χρήματα εξωδεύθησαν διά τον στόλον, και ότι ουδεμία σπατάλη
εγένετο. (Ότι το πλείστον των χρημάτων εδαπανήθη διά τον στόλον,
μαρτυρεί εκτός του Bulver και ο Finlay λέγων: «the waste of money
on the navy was even greater than on the army »).
38) Τινές των σελίδων τούτων, μεσταί πικρών αληθειών, είναι εκ
των ευφυεστέρων ας έγραψεν ο εν Αθήναις ανταποκριτής εκείνος του
Times. Ευφυεστάτη δε είναι εκείνη, εν η περιγράφει την καταλαβούσαν
τους πάντας μανίαν προς λαμπράς στολάς, αίτινες αδρά δαπάνη
εκομίζοντο εκ Θεσσαλονίκης και Ιωαννίνων. Η μανία αύτη είχε,
φαίνεται, μεταδοθή και εις τους προς άλλοτε εν ρεδιγκότη
αφικομένους εν Ναυπλίω επιστήμονας και Φαναριώτας, ων ο Finlay
δίδει την εξής, πλήρη ζωής, εικόνα: « Το βραχύ ανάστημα, αι λάλοι
γλώσσαι, αι στρεβλαί κνήμαι, και αι εβραϊκαί φυσιογνωμίαι των
Βυζαντινών τούτων μεταναστών, περιφερομένων εν βαρυτίμοις
αλβανικαίς περιβολαίς, απαστραπτόντων εκ λαμπρών αλλ' αχρήστων
όπλων, και ακολουθουμένων υπό βραχυσώμων τσιμπουκοφόρων και υψηλών
σωματοφυλάκων, εκίνουν την ζηλοτυπίαν και την περιφρόνησιν των
εντοπίων ».
39) Βλ. Γερβίνον, μετάφρασις γαλλική Minssen και Σγούτα τόμ. β'
σελ. 129 - l33. — Ίσως τις των αναγνωστών κατακρίνη ημάς ως
περιοριζομένους, επί τόσον σπουδαίου θέματος, εις την παράθεσιν
ξένων γνωμών. Αλλ' ενταύθα η παράθεσις των συγκρουομένων περικοπών
του Finlay και του Γερβίνου δεν είναι άλλο ή έκθεσις των επί του
θέματος ιδεών ημών. Στηλιτεύομεν πράγματι μετά του πρώτου την
φαυλότητα ή την αφροσύνην των τότε πολιτικών και στρατιωτικών
αρχηγών, νομίζομεν όμως ότι οι άνδρες εκείνοι δεν είναι δυνατόν να
κριθώσιν απολύτως, αλλ' ότι πρέπει να ληφθώσιν υπ' όψει οι όροι,
υφ' ους έζων και κατά την επανάστασιν και προ αυτής. Εν πάση δε
περιπτώσει τα εγκλήματα αυτών δεν πρέπει να κρίνωνται αυστηρότερον
ή τα των εν Λονδίνω και Νέα Υόρκη τραπεζιτών.
40) Βλ. εν τη _Απολογία_, τόμ. α' σελ. 22, την επιστολήν της 17ης
Μαΐου.
41) Βλ. τα σχετικά έγγραφα εν τη _Απολογία_, τόμ. α' σελ. 23 -
24.
42) Ο Ιωάννης Ζαΐμης, ου την χρηστότητα και την φιλοπατρίαν και
αυτός ο Finlay αναγνωρίζει, έμεινεν επί βραχύ μόνον μέλος της
επιτροπής, ανακληθείς την 12ην Φεβρουαρίου. Τέσσαρας μήνας δε
βραδύτερον διωρίσθη ως αναπληρωτής αυτού ο Γ. Σπανιολάκης.
«Ο διορισμός ούτος, έγραφε το Εκτελεστικόν (βλ. _Απολογίαν_ τόμ.
β', σελ. 35, έγγραφον 21ης Ιουνίου) _έγινε διά την επιφάνειαν_, ο
δε κύριος σκοπός ήτο να σας πληροφορήση περί πάντων των καθ' ημάς,
και να φέρη την προς τον Κύριον Κάννιγγ επιστολήν». Ο Σπανιολάκης
όμως ανήρ πεπροικισμένος διά πολλών δώρων, μετέπειτα δε και
υπουργός των Οικονομικών γενόμενος, δεν έστερξε να περιορισθή εις
την επιφάνειαν, θελήσας δε ν' αναμιχθή εις την διαχείρισιν του
δανείου και δυστρόπου χαρακτήρος ων, ήλθεν εις σύγκρουσιν προς τους
δύο άλλους πληρεξουσίους. Εκ της συγκρούσεως ταύτης προέκυψε
βραδύτερον η προ του Ελεγκτικού συμβουλίου κατηγορία κατά των
Ορλάνδου και Λουριώτη, και αι προμνηθείσαι _Παρατηρήσεις επί της
Απολογίας_.
43) Ιδού μερικαί λεπτομέρειαι περί των προτάσεων των Γάλλων
τραπεζιτών:
Το δάνειον έμελλε να συναφθή μετά των τραπεζιτικών οίκων André et
Cottier και Gabriel Odier et Ce. Τιμή της εκδόσεως ωρίζετο εις 59%,
ο τόκος εις 5% και το χρεωλύσιον εις 1% επί του ονοματικού
κεφαλαίου. Προς τούτοις οι εκδίδοντες το δάνειον οίκοι
επεφυλάσσοντο το δικαίωμα να παρακρατήσουν α') έν εκατομμύριον διά
τους τόκους των δύο πρώτων ετών, β') 500,000 φρ. ως μεσιτείαν, γ')
550,000 φρ. διά χρεωλύσιον και διάφορα άλλα έξοδα.
Εν συνόψει, οι Γάλλοι τραπεζίται προσέφερον, επί δανείου ονοματικού
10,000,000, μόνον 3,850,000 φρ. Διότι το δάνειον, προς 59% θα
εξεκαθαρίζετο εις 5,900,000, εκ των οποίων παρεκρατούντο 2,050,000.
(Βλ. το κείμενον του συμβολαίου, του συνταχθέντος εν Παρισίοις, τη
5ην Φεβρουαρίου 1825, _Απολογία_, τόμ. β', σελ. 127 - 129).
44) Παράβ. και το άρθρον 7 του συμβολαίου.
45) Κατά την συνομολόγησιν του δευτέρου δανείου αι ομολογίαι του
πρώτου προσεφέροντο εις την αγοράν προς 60% της ονοματικής αυτών
αξίας ήτοι προς 4 1/2% άνω της τιμής της νέας εκδόσεως. Δεν είπετο
δ' όμως εκ τούτου, καθώς ενόμισάν τινες, εν οις και ο Σπανιολάκης,
ότι νέον δάνειον πολύ μεγαλείτερον του πρώτου ηδύνατο να εκδοθή εις
την αγοραίαν τιμήν εκείνου.
46) «Η συρροή των προσφερθέντων ήτο τόσον μεγάλη, λέγει ο
Σπανιολάκης (βλ. _Παρατηρήσεις επί της Απολογίας_, σελ. 40), ώστε,
γενομένου μετά δύο ημέρας του αθροίσματος, ευρέθησαν υπογραφαί διά
4 1/2 εκατομμύρια, αντί των προκηρυχθέντων 2 εκατομμυρίων. Οι δε
κ.κ. Ρικάρδοι, επιθυμούντες να μη δυσαρεστήσουν κανένα, παρεχώρησαν
την δι' αναλογίας εξαγομένην ως ανήκουσαν εις έκαστον μερίδα».
47) Χαρακτηρίζων τους δύο αντιπροσώπους, ο Γερβίνος λέγει πολύ
ορθώς, ότι ο μεν Λουριώτης ήτο άνθρωπος καλών προθέσεων αλλ' όχι
μεγάλης αξίας, ο δε Ορλάνδος ανήρ τιμιώτατος αλλ' εις άκρον
πείσμων.
48) Τον χαρακτηρισμόν τούτον εφεύρε πρώτος ο κόμης Πάλμα.
49) Ο Times εδημοσίευσε κατά το φθινόπωρον του 1826 μακροτάτην
σειράν άρθρων περί των Ελληνικών δανείων. Τινά των άρθρων τούτων
εξεδόθησαν και εν τω προμνησθέντι φυλλαδίω The Greek Loans etc. Το
φυλλάδιον τούτο εξηντλήθη. Δύναται ο αναγνώστης να συμβουλευθή
ιδίως τα φύλλα της 5, 12, 20, 27 Σεπτεμβρίου, 23, 24, 26, 27, 28,
31 Οκτωβρίου και 1, 3, 4, 13 Νοεμβρίου 1826.
50) Βλ. το φύλλον της 26ης Οκτωβρίου.
51) Η σπατάλη εν Αγγλία τοσούτων χρημάτων επέσυρε, βραδέως πως,
την προσοχήν των απανταχού φιλελλήνων. Ο Εϋνάρδος έγραφεν εις τον
Stanhope, ότι πρώτιστον καθήκον του Φιλελληνικού κομιτάτου του
Λονδίνου είναι να επιτύχη λογοδοσίαν της χρήσεως του ελληνικού
δανείου. Η κακή διαχείρισις του δανείου τούτου εν Αγγλία είχε φέρη
την Ελλάδα εις τα πρόθυρα της καταστροφής, εν τούτοις όμως η Ελλάς
κατηγορείτο ως σπαταλήσασα το δάνειον (βλ. την επιστολήν του
Εϋνάρδου εν τω Times της 27ης Σεπτεμβρίου).
Ο Stanhope είχεν ήδη προκαλέση εν τω μεταξύ συλλαλητήριον
φιλελλήνων και ομολογιούχων. Το meeting συνεκροτήθη εις το City of
London Tavern, τη 5η Σεπτεμβρίου 1826, εξέλεξε δε επιτροπήν προς
διαλεύκανσιν του ζητήματος.
Η έκθεσις της επιτροπής ταύτης, υποβληθείσα τη 23η Οκτωβρίου, λέγει
συν τοις άλλοις και τα εξής: «Εν ώ οι κ.κ. Loughman και O'brien ως
και οι Έλληνες αντιπρόσωποι έδοσαν εις την επιτροπήν πάσας τας
ζητηθείσας πληροφορίας, οι κ. κ. Ρικάρδοι όχι μόνον ηρνήθησαν ν'
αναγνωρίσωσι την επιτροπήν, αλλά και προσεπάθησαν να παρεμβάλωσι
παν πρόσκομμα εις την ανεύρεσιν της αληθείας» (βλ. την όλην έκθεσιν
εν τω Times της 24ης Οκτωβρίου). Βλ. επί του αυτού ζητήματος την
επιστολήν του Ρικάρδου εν τω Times της 20ης Σεπτεμβρίου, και τους
Times των 25 - 30 Οκτωβρίου. Το τελευταίον τούτο φύλλον περιέχει
και έν άρθρον του Λουριώτου υπό τον τίτλον «_A voice from
Marathon_».
52) Ήτοι τας σελ. 15 - 18 και 127 - 133 τομ. β'.
53) Παραβ. και άνω σελ. 19. [Ο συγγραφεύς αναφέρεται στην σελίδα
που αρχίζει με τις λέξεις «άγγλον έμπορον Σ. Βαρφ». Πιο κάτω αναφέρεται
υπόλοιπο δανείου 28,100 Λ. Προφανώς ένας από τους 2 αριθμούς
18,100 / 28,100 έχει τυπογραφικό λάθος.]
54) Η εν Καλκούτη παροικία, εισέτι ανθηρά, είνε πολύ προγενεστέρα
της επαναστάσεως.
55) Η εξαγορά των ομολογιών τούτων εγένετο διττώς·
_Πρώτον_, διά των ποσών των κατά τας συμβάσεις τεθέντων κατά μέρος
προς χρεωλυσίαν, εξηγοράσθησαν:
α') Διά των 16,000 Λ. του δανείου του 1824, ομολογίαι ονοματικής
αξίας 30,200 Λ.
β') Διά των 20,000 Λ. του δανείου του 1825, oμολογίαι ονοματικής
αξίας 67,000 Λ.
(Η μεγάλη διαφορά μεταξύ των εξαγορασθεισών αξιών οφείλεται εις το
ότι από των μέσων του 1825 αι Ελληνικαί ομολογίαι υπέστησαν μεγάλην
έκπτωσιν. Ο αναγνώστης ενθυμείται αφ' ετέρου, ότι κατά το α'
δάνειον εκρατήθη χρεωλύσιον δύο ετών, κατά δε το β' μόνον ενός).
_Δεύτερον_, προς απόσβεσιν των δύο χρεών αφιερώθη, ως θα ίδωμεν
μετ' ολίγον, και σπουδαίον μέρος του προϊόντος του β' δανείου.
Ανεξαρτήτως του χρεωλυσίου εξηγοράσθησαν ούτω 250,000 Λ. ομολογίαι
του α' και 218,000 Λ. ομολογίαι του β' δανείου.
Αι ουτωσί αποσυρθείσαι oμολογίαι απέφερον εν συνόλω τόκους 23,385
Λ. (Βλ. τα καθ' έκαστα εν τη _Απολογία_, τόμος β' σελ. 16 - 17). Εκ
δε των 23,385 τούτων λιρών 10,500 περιήλθον εις χείρας των Ελλήνων
πληρεξουσίων, το δε υπόλοιπον διά του κ. Loughman αφιερώθη εις
πληρωμήν του ε' τοκομεριδίου του δανείου του 1824. Ούτω δε
κατωρθώθη να πληρωθώσι πέντε εξάμηνα τοκομερίδια του α' δανείου, εν
ώ διά το δάνειον του 1825 μόνον οι ήδη κρατηθέντες τόκοι των δύο
πρώτων ετών επληρώθησαν. Σημειωτέον ότι το α' δάνειον, ελαττωθέν
διά της εξαγοράς ομολογιών αξίας 280,200 Λ. εις 519,800 Λ., δεν
απήτει πλέον ειμή τόκον ενιαύσιον ελάσσονα των 26,000 Λ. και
συνεπώς τόκον εξάμηνον ελάσσονα των 13,000 Λ.
56) Αι διαμαρτυρίαι αύται υπήρξαν σφοδρόταται. Ο Times της 5ης
Σεπτεμβρίου 1826, αναλύων την χρήσιν του β' δανείου, έλεγεν: «Οι κ.
κ. Ρικάρδοι have pocketed (ενεθυλάκωσαν) 64,000 Λ.». Δέκα ημέρας
βραδύτερον η αυτή εφημερίς, σχολιάζουσα την δράσιν του Φιλελληνικού
Κομιτάτου των Παρισίων, παρατηρεί ότι αι εισφοραί κατά το 1825
ανήλθον εις 239,649 φρ., κατά δε το πρώτον εξάμηνον του 1826 εις
651,867 φρ., αναγραφομένων μεταξύ των δωρητών του Εϋνάρδου με
25,000 φρ., της οικογενείας του Δουκός δ' Ορλεάν (του κατόπιν
Λουδοβίκου - Φιλίππου) με 27,000, του Καζιμίρ Περριέ με 6,000 κτλ.
Τα συλλεγέντα από θύρας εις θύραν υπό των Κυριών των Παρισίων
ανήλθον εντός έξ μηνών εις 129,881 φρ. Αλλά τι είναι, ανακράζει η
αγγλική εφημερίς, τα ποσά ταύτα παραβαλλόμενα προς τα απορρεύσαντα
από του δανείου και διασπαθηθέντα αμελώς και κακοήθως εν Αγγλία;
Ερχόμενος δε εις τους Ρικάρδους ο Times προσθέτει: «The pretty item
reserved as commission by the contractors of the second loan
(amounting to 64,000 L.) nearly doubles the voluntary contributions
of all the Philhellenes in Europe, including those of committees
and corporations, of colleges and universities, of classical ladies
and benevolent princes — of priests, artists, philosophers and
statesmen — the produce of benefit concerts, and the collection of
charity sermons». Ήτοι· «Το κομψόν ποσόν, όπερ επεφύλαξαν δι'
εαυτούς οι εκδόται του δευτέρου δανείου (64,000 Λ.), είναι σχεδόν
διπλάσιον των συνεισφορών όλων των εν Ευρώπη φιλελλήνων,
συμπεριλαμβανομένων των συνεισφορών των κομιτάτων και των συλλόγων,
των σχολείων και των πανεπιστημίων, των φιλαρχαίων κυριών και
ευεργετικών πριγκίπων — των ιερέων, καλλιτεχνών, φιλοσόφων και
πολιτευτών — του προϊόντος των συναυλιών και των εν εκκλησίαις
εράνων».
57) Βλ. τας τρεχούσας τιμάς των μηνών Δεκεμβρίου 1824, Ιανουαρίου
και Φεβρουαρίου 1825 παρά Σπανιολάκη, παράρτημα Ζ. Η έκπτωσις
επήλθε ραγδαία μετά την έκδοσιν, ευθύς ως εγνώσθησαν αι μεγάλαι
ημών εθνικαί συμφοραί. Τη 4η Οκτωβρίου 1825 τα ελληνικά χρεώγραφα
υφίσταντο έκπτωσιν 24 - 25% και τη 27η του αυτού μηνός, έκπτωσιν
30% (Βλ. τας ιταλιστί γεγραμμένας εκ Λονδίνου προς τους αδελφούς
Στεφάνου επιστολάς του Π. Γιάμαρη — _Αρχείον Ρώμα_, σελ. 707 και
727).
58) Εξηγοράσθησαν ούτως ομολογίαι του β' δανείου αξίας ονοματικής
218,000 Λ.
Ήτοι: 158,000 λιρών ομολ. υπό των κ.κ. Ρικάρδων =67,895
8,000 και 5,000 λ. ομολ. υπό των αυτών
Ρικάρδων τη 15η Οκτωβρίου και 19 Νοεμβρίου
προς 55 1/2 και 56 1/2............. = 7,265
25,000 λ. ομολογίαι υπό του κ. Π. Ράλλη = 11,550
8,000 λ. ομολογίαι υπό του κ. Π. Ράλλη
τη 12η Οκτωβρίου, προς 55 = 4,400
__________
91,110
Εις το ποσόν τούτο των 91,100 Λ. δέον να προστεθώσι και 7,910 Λ.,
δι' ων ηγοράσθησαν άλλαι 14,000 λ. ομολογίαι διά λογαριασμόν της
Ελληνικής κυβερνήσεως.
Η εξαγορά αύτη κατά μεν τους Ορλάνδον και Λουριώτην είχε προσωρινόν
χαρακτήρα, εσκοπείτο δε η πώλησις των ομολογιών άμα τη βελτιώσει
της αγοράς. Κατά τον Σπανιολάκην όμως (βλ. σελ. 43) η επιχείρησις,
γενομένη εκ συμφώνου μετά των κ.κ. Μανιάκη, Ψύχα και Λη, ήτο απλή
κερδοσκοπία.
Είναι δύσκολον μετά οκτώ δεκαετίας να εξακριβώση τις την περί
τούτου αλήθειαν. Το βέβαιον είναι ότι η Ελλάς δεν εζημιώθη εκ της
επιχειρήσεως ταύτης, διότι, αναγορευθέντος του Λεοπόλδου βασιλέως,
αι ομολογίαι των δανείων της επαναστάσεως ανήλθον εις 60 και 61,
και τότε αι ονοματικαί 14,000 επωλήθησαν προς 10,060 Λ., εν ώ είχον
αγορασθή μόνον προς 7,910. Αφ' ετέρου δ' όμως είναι προφανές ότι
διά την Ελλάδα 7,910 Λ. ήσαν πολυτιμότεραι τω 1826 ή 10,060 Λ.
τέσσαρα έτη βραδύτερον.
59) Τούτο έλεγον και έγραφον ρητώς οι Ρικάρδοι. Ιδού το κείμενον
επιστολής των προς τους Ορλάνδον και Λουριώτην (βλ. _Απολογίαν_,
τόμ. β' σελ. 28):
Messieurs,
Notre Bourse est aujourd'hui dans une condition affreuse: l'emprunt
grec est à 10 et a 11 d'escompte, et il y a une peur terrible.
Nous ne savons pas s'il y a de mauvaises nouvelles, mais tout le
monde veut vendre. Si vous avez toute cette confiance dans les
affaires de la Grèce, que ce que vous dites de la belle position
de la cause mérite, ne sera - t - il pas de l'interet de votre
Gouvernement et pour soutenir un peu son crédit, qu'une bonne
portion de l' emprunt serait achetée pour son _compte_, d'être
revendue dans un temps plus heureux? _Considèrez bien cette
proposition. Nous et nos amis ont déjà une forte quantitité sur
le dos, sur laquelle il y a une grande pertes. Nous ne désirons
pas qu'aucune chose soit faite pour nous, mais c'est désespérant
de voir l'affaire dans un si mauvais état; Votre réponse par le
porteur nous obligera.
Avec considération
28 Mai 1825.
Vos serviteurs dévoués
J. et S. Ricardo
Το γαλλικόν ύφος της επιστολής ταύτης είναι πρωτότυπον, η σημασία
δ' όμως αυτής είναι λίαν ευκρινής.
60) Επειδή αναμφιβόλως θα υποληφθώμεν ως γράφοντες υπερβολάς,
περιοριζόμεθα προς απόδειξιν των γραφομένων να παραπέμψωμεν τον
αναγνώστην εις τους λογαριασμούς της επιτροπής των Ρικάρδων και του
Σπανιολάκη, εξ ων καταφαίνεται ομοφώνως ότι τη 15 και 19 Νοεμβρίου
1825 εξηγοράσθησαν διά των κ. κ. Ρικάρδων προς 55 1/2 και 56 1/2
ομολογίαι αξίας ονοματικής 7,265, και ότι τη 12 Οκτωβρίου
εξηγοράσθησαν διά του κ. Π. Ράλλη άλλαι 8,000 Λ. ομολογίαι προς 55.
Η αγοραία τιμή των ομολογιών εκυμαίνετο τότε μεταξύ 15 και 20.
Χαρακτηριστικά περί της διαγωγής των περί την τετραρχίαν φιλελλήνων
αναγράφει και ο Times της 28 Οκτωβρίου, εν κυρίω άρθρω. Μεταξύ των
άλλων αναφέρει ότι ο κ. Hume, όστις είχεν αγοράση 10,000 Λ.
ομολογίας, μετά την έκπτωσιν αυτών εζήτησε να τον αποζημιώση η
επιτροπή, όπερ και εγένετο, _ίνα μη απολεσθή ισχυρός φίλος της
Ελλάδος_. (Περί του Hume βλ. καθ' έκαστα εν τω _Χρόνω_ της 4
Νοεμβρίου και εν τω άρθρω του Oriental Herald, Ιανουάριος 1826,
σελ. 76 - 80, «_The Greek Loan and Mr. Hume_»).
Άλλος φιλέλλην διακεκριμένος υπήρξε, κατά τον Times, ο κ. Bowring.
Ούτος είχεν εγγραφή διά 25,000 Λ. ομολογίας. Μετά την έκπτωσιν
έκαμε σφοδράς παραστάσεις, επικαλούμενος συνάμα τας προς την
Ελληνικήν υπόθεσιν υπηρεσίας (he made vehement remonstrances
coupled with representations of his services to the Greek cause),
επέτυχε δε να εξαγορασθώσιν αι ομολογίαι αυτού με έκπτωσιν 10%.
Αίφνης αι ομολογίαι ανέρχονται εις την προτέραν αυτών αξίαν, ο δε
κ. Bowring, υπερακοντίζων τον κ. Hume, ζητεί να τω αποδοθώσιν αι
ομολογίαι. Μάτην τω απεδεικνύετο ότι αι αξίαι εκείναι, τη ρητή
αυτού αιτήσει, είχον εξαγορασθή υπό των Ελλήνων αντιπροσώπων· ο κ.
Bowring, λέγων ότι δεν ενθυμείται τι περί τούτου, επέμενε και οι
αντιπρόσωποι ηναγκάσθησαν να τω μετρήσωσι 2,500 λίρας, διά ν'
απαλλαγή πάσης ζημίας. Σημειωτέον, λέγει ο Times, ότι ο δεύτερος
ούτος φίλος της Ελλάδος είχε λάβη 11,000 Λ. μεσιτικά κατά την
έκδοσιν του α' δανείου.
61) Αι αγοραί εγένοντο κυρίως εκ των εξής εργοστασίων: (βλέπε
τους σχετικούς λογαριασμούς εν τη _Απολογία_ τόμ. α' σελ. 130 -
156).
Εργοστάσιον Burton.........αγορά διά Λ. 12,206
» Mackintosch......» » » 10,266
» Graham ........ » » » 26,688
______
49,160
Οι Έλληνες επίτροποι κατηγορήθησαν ως μη επιτυχόντες την έκπτωσιν
των διδομένων εις τους αγοράζοντας τοις μετρητοίς. Η έκπτωσις αύτη
υπελογίζετο εις 10% (Βλ. Σπανιολάκην, _αυτόθι_ σελ. 14 - 17).
62) Βλ. τας περί τούτου λεπτομερείς οδηγίας της 14ης Αυγούστου
1824. _Απολογία_ σελ. 54.
63) Ούτως οι επίτροποι, μη δυνηθέντες να επιτύχωσι την υπό της
Κυβερνήσεως ποθουμένην ανταλλαγήν (βλ. τους λόγους της αποτυχίας εν
επιστολή της επιτροπής προς την Κυβέρνησιν υπό ημερομηνίαν
4/10/1825. _Απολογία_ σελ. 60), εσκέφθησαν ότι καλόν θα ήτο να
πωλήσωσι τα ορειχάλκινα καννόνια του Ναυπλίου εις τους κ. κ.
Κοντοσταύλους και Σα , να παραγγείλωσι δε τα σιδηρά εις τους κ. κ.
Graham. Δυστυχώς όμως ημέλησαν να ορίσωσιν ότι η παραλαβή των
ορειχαλκίνων δεν θα γίνη ειμή άμα τη αφίξει των σιδηρών. Ότε δε
έφθασεν απεσταλμένος των κ. κ. Κοντοσταύλων, όπως παραλάβη τα
πρώτα, απητούντο έτι οκτώ μήνες διά να φθάσωσι τα δεύτερα. Η
Κυβέρνησις, μη δυναμένη ν' αφοπλίση το Ναύπλιον, ηναγκάσθη τότε να
πληρώση αποζημίωσιν 600 Λ., όπως ακυρωθή το συμβόλαιον της
πωλήσεως. Το δε ελεγκτικόν συνέδριον κατεδίκασε κατόπιν την
επιτροπήν εις πρόστιμον 1000 λιρών.
64) Το υπόμνημα τούτο του ηρωικού κυβερνήτου της _Καρτερίας_
εύρηται εν παραρτήματι του Ζ' τόμου της Ιστορίας του Finlay.
65) Ο _Χρόνος_, εν τω προμνημονευθέντι άρθρω της 28 Οκτωβρίου
1826, παρατηρεί, ότι αι 10,000 Λ. εμετρήθησαν εις τον κ. Ellice τη
25 Μαρτίου, το δε ατμοκίνητον _Καρτερία_ δεν επληρώθη ειμή ότε
απέπλευσε, δηλαδή μετά 15 μήνας, ούτως ώστε «ο φιλέλλην και
αφιλοκερδής κ. Ellice ωφελήθη 15 μηνών τόκους».
66) Παρ. την σχετικήν επιστολήν του Hastings (16 Ιαν. 1826). Εν
τη _Απολογία_ σελ. 292 - 293.
67) Το ατμόπλοιον υπέστη αβαρίας κατά τον πλουν.
68) «Άνευ της αδείας μας και άνευ οιασδήποτε προηγουμένης
κοινοποιήσεως εδώσατε διαταγάς περί κατασκευής πέντε ατμοπλοίων,
αντί ν' αγορασθώσι τα πλοία ταύτα έτοιμα». (Απόσπασμα επιστολής
Ορλάνδου και Λουριώτου προς Ρικάρδους).
69) Άριστον ατμόπλοιον το Valencia είχε, κατά τον Times (φύλλον
12 Σεπτεμβρίου) πωληθή ακριβώς την εποχήν εκείνην αντί 11,000 Λ. Οι
Άγγλοι δικτάτωρες έλεγον προς υπεράσπισίν των, ότι τα έτοιμα πλοία
δεν ηδύναντο να φέρωσι καννόνια 64 λιτρών.
70) Ηλπίζετο πράγματι ότι θα διεκόπτοντο αι μεταξύ Αιγύπτου και
Ιβραήμ - Πασσά συγκοινωνίαι, και ότι ούτω θ' ανεχαιτίζετο πάσα προς
τα πρόσω πορεία του στερουμένου πολεμεφοδίων Αιγυπτιακού στρατού.