walá~g ha~ggán sa baya~g Pilipinas, na sa kanyá~g kará~galan ay
nagpúpuri namímintuhò at lubós na gumágala~g; at a~g isá~g pagkawalá~g
kamatayan na gaya n~g sa lahát n~g dakila~g Bayani na nagpakata~gî sa
paglili~gkód sa kanyá~g Tinubua~g Lupà, ay kanyá~g kinamtán.
Isá~g Páaralá~g bayan sa Tayumán a~g itinayo upá~g papurihan siyá~g
lagî n~g m~ga sisipót na a~gkán; upá~g doón ay pagáralan a~g m~ga
dakila~g aral na isinulat niyá n~g kanyá~g malinis na dugô; upá~g ubos
kaya~g pabulaanan a~g parata~g na «taksíl» na ibig ibabaw sa kanyá n~g
m~ga nagsiusig na manánagót sa kasaysayan n~g ati~g bayan.
Isá~g araw na pa~gilin sa loób n~g isá~g taón, a~g puto~g na pambawî
n~g kalapasta~ganan sa kanyá, a~g iginawad sa kanyá~g kara~galan n~g
Pámahalaá~g kasalukuyan.
«Minsán santaón, ay binábawî n~g baya~g Pilipinas a~g kalaitlait na
parata~g na nagí~g halagá n~g buhay ni Gat Bonifacio. Siyá'y may
matuwíd n~g kanyá~g sabihi~g: «Upá~g ipagta~ggól a~g usapin n~g bayan
ay dî lama~g a~g lakás n~g loób at tapa~g a~g kaila~gan.»
«Isá~g malakás a~g loób at matapa~g na pinagagalaw n~g diwa~g dî
nasasalig sa kataru~gan at katuwiran, ay maáari~g makabawî n~g
upasalâ, makapinsalâ, makagunaw at pumatáy, ~guni't kaylán ma'y dî
makapagtatatag n~g isá~g baya~g may ganap na kalayaan».
=P. JACINTO ZAMORA=
Niyao~g Agosto iká 14 n~g taó~g 1835, sa kalapit na bayan n~g
Pandakan, Maynilà, ay sumilá~g sa Maliwanag a~g isá~g sa~ggól na
tinawag na Jacinto Zamora.
Sa kabataan pa ay nagpakita na n~g kabaitan at pagsisigasig sa
pagáaral, ha~ggá~g sa nagí~g Parè.
Hindî magágawâ n~g sino ma~g pilipino a~g sumambit n~g m~ga biyayà n~g
Hímagsíkan, na~g dî mákikita sa pagsuysóy n~g sanhî noón a~g dakila~g
binhî na dinilig n~g sarili~g dugô niyaó~g 1872 n~g tatló~g banál na
pari~g Tagalog, si Pari Burgos, si Pari Gómez at si Pari Zamora.
Iká 15 n~g Pebrero n~g taó~g 1872 n~g basahin a~g kalaitlait na hatol
kiná José Burgos, Mariano Gómez Jacinto Zamora (m~ga Parè) at siná
Máximo Inocencio, Crisanto de los Reyes, Francisco Saldua at Enrique
Paraiso, na nagásakdál na ma~guupat at m~ga may kinálaman sa aklasa~g
kawal na na~gyari sa Liwasan n~g Kabite niyaó~g iká 20 n~g Enero n~g
1872.
At iká 18 n~g Pebrero n~g nasabi~g taón ay nakyát sa bibitayán a~g
na~gáhatulan, upá~g pagpalain n~g kanilá~g malilinis na buhay a~g
kamataya~g kalaitlait.
Sa kara~galan n~g Tatló~g Pari ay ihinandóg ni Rizal a~g pa~galawá~g
bahagi n~g «Noli» na pinamagatá~g «El Filibusterismo».
A~g pagaani sa punlâ na ihinasik n~g Tatló~g Párè ay kasalukuya~g
tinatamasa n~g kanilá~g m~ga kabarò sa Pilipinas.
Niyaón, ay hindî man lama~g makapamahalà n~g isá~g Simbahan a~g m~ga
Pari~g Tagalog, at ~gayón ay hindî lama~g nakapamamahalà n~g simbahan
ó nagigi~g Kura, kundî marami pa ri~g sumapit na sa mataás na
katu~gkula~g Obispo, at anó a~g malay natin ku~g sa hináharáp ay
makapág Arsobispo na rin at Kardenal a~g m~ga Pari~g Tagalog.
Isá sa m~ga walá~g patawad na kamalia~g nágawâ n~g iginuho~g
Pámahalaán n~g m~ga kastilà, a~g pagkakápabitay sa marilág na si Pari
Jacinto Zamora.
Aná~g m~ga kasulata~g náuukol sa bagay na itó, na may kinálaman sa
aklasa~g kawal niyaó~g 1872, a~g utos na pagpapadakip ay hindî sa
Pari~g itó~g binitay nálalagdâ, kundî sa isá~g nag~ga~gala~g José
Zamora, Parì rin, ~guni't hindî ~gâ lama~g nákatulo~g sa hindî
malílimot na kilusá~g ginampanán n~g tatló~g dakila~g Pari~g Tagalog
na siná Burgos, Gómez at Zamora, at dahil sa bagay na itó a~g kautusán
sa pagdakíp ay nabago sa pamamagitan n~g mahiwaga~g pakanâ n~g m~ga
kaaway n~g tatló~g kawaní sa Lupon ng Pagbabago (Comité Reformador) at
si Pari Jacinto a~g ipinadakip, at na~g halu~gkatin a~g kanyá~g
sulatán ay nátuklás a~g isá~g liham na ipinadalá sa kanyá ni Pari
Duran, Kura sa San Anton, na nagsasabi n~g gayari:
«Dakila~g pagkakatipon. Dumaló kayó na~g walá~g pagkukula~g. A~g m~ga
kaibigan ay pawa~g may tagláy na marami~g pulburá at pu~glô.»
A~g sulat na itó a~g ta~gi~g pina~ghawakan, upá~g igawad sa kanyá a~g
kalaítlait na hatol na bitayin.
Na~g panahó~g yaón na a~g m~ga konbento ay siya~g pinagtitipunan n~g
m~ga mánunugal ku~g pintakasi, a~g «pulbura» at «pu~glô» ay
na~ga~gahulugá~g «salapi», at a~g panyaya~g itó kay Pari Zamora n~g
Kura sa San Anton ay sa isá~g pagtitipon n~g magkakaibigan.
Ku~g si Pari Jacinto Zamora ay di kinatulo~g n~g pagtata~ggól sa
usapin n~g «Clero Filipino» disin di nabitay a~g kababaya~g itó.
Na~g panahó~g yaón a~g pagibig sa Tinubua~g Lupà ay daá~g patu~go sa
m~ga balaho at kamatayan, samantala~g sa kapanahunan natin gayón, a~g
m~ga tagapagtaguyod n~g gayón di~g simulain ay tumatahak sa m~ga
sampaga, sinusuób n~g kamanya~g na nagbaba~guhan, nagsisihimláy sa
malúlundóg hihigán at pawa~g awit n~g papuri a~g nari~gig.
Mápanuto kayà tayo sa ganito~g kiyás n~g kapanahunan?
A~g panahón na siyá~g saksí n~g lahát n~g pa~gyayari, ay siyá~g
magúulat sa araw n~g bukas n~g ipamámana sa atín n~g walá~g tuto~g
katuturán n~g m~ga ~gayó'y «nagsisiibig at naglili~gkód sa ati~g
Tinubua~g Lupà».
May isá~g kasabihán dito sa atin, na: «a~g m~ga una raw tao rito sa
Kapuluan ay pinamámahalaan n~g m~ga patáy» sa malinaw na sabi, a~g
m~ga halimbawà n~g na~gagsiyao, ay siyá~g pinapatnubay iginagala~g at
linálandás.
Subalit sa ~gayón, na, «a~g m~ga patáy ay pinamamahalaan n~g m~ga
buháy na tao» a~g pagkámakabayan ay napakaginhawa, a~g waldasan ay
nagi~g isá~g karaniwa~g bagay, a~g pagibig sa bayan ay
ipinagtitimpalakan sa apat na sulok n~g daigdig, ~guni't a~g
katotohanan ay dí mababago, at a~g tanikalá~g gintô na ibinibigtí sa
ati~g kalayaan bila~g bu~ga n~g «maginhawa~g pagibig sa bayan» ay
sumisiból; a~g agos n~g kayamanan na lumulunod sa ati~g kalayaan ay
bumabalo~g, bumúbukál, bumbabahâ, at..... oh! ku~g magkalupitlupit,
bigyán man tayo n~g layà, a~g laya~g iyon marahil ay magigi~g isá~g
sagabal sa atin, sa pagká't di tayo makagigitaw sa nakatabo~g gintò na
winaldás na n~g m~ga wala~g patuma~gga~g «umibig sa bayan, n~g boó~g
ginhawa.»
[Larawan: Bantayog kay Dr. Rizal sa Atimonan, Tayabas.]
=GAT JOSE RIZAL AT MERCADO=
[Larawan: Dr. José Rizal]
Lahat n~g sásabihin tu~gkól sa dakila~g Bayani~g itó ay nasabi na n~g
m~ga lalo~g Pantás at m~ga Dalubhasa~g tao n~g sansinukuban,
pagkápalibhasà ay nápata~gi siyá n~g gayón na lama~g sa lahát n~g
Bayani~g sumipót dito sa Pilipinas at siyá'y nápabila~g sa m~ga
dakila~g Bayani n~g sa~gkatauhan.
Lahát n~g paraán ay sinikap n~g kanyá~g m~ga kapanahón upá~g siyá'y
manatili sa pusò n~g madlâ.
Sa lalo~g mababa~g halagá~g selyo, a~g kanyá~g larawan ay nároroón
upá~g a~g kanyá~g aláala ay huwag máliblib sa lalo~g katagutagua~g
nayon at kaabáabaa~g buhay na dî makapagi~gat n~g isá~g larawan niyá~g
nakapagbibigay siglá sa m~ga puso~g lumálamlám sa pagibig sa Tinubua~g
Lupà.
Si Gat Rizal ay pinara~galán din n~g Pámahalaán natin na taglayin n~g
salapi~g papel na dadalawahi~g piso a~g kanyá~g larawan, upá~g
magpalipatlipat sa m~ga kamáy n~g lahát n~g naninirahan dito sa ati~g
lupain at sa labás man, na makapagi~gat n~g salapi~g yaón na
nákikilala sa tawag na «isá~g Rizal».
M~ga aklát na násusulat halos sa lahát n~g wikà a~g iniukol sa kanya~g
kara~galan. Isá~g malaki~g bantayog na pinaggugulan n~g salapî n~g
ati~g Pámahalaán a~g sa gitnâ n~g Luneta ay nagpápaalala n~g kanyá~g
kagiti~gan. A~g kanyá~g pa~galan ay kilalá n~g lahát n~g pilipino,
pinipintuhò at pinarára~galan sa ati~g Kapuluán n~g banyagà at
kababayan man, n~g batà at n~g matandâ, n~g Pantás at n~g ha~gál; n~g
puhunan at n~g paggawâ; at sa iba~g lupaín ay pinaúunlakán din n~g
lahát n~g pilipino sa kanyá~g dakila~g araw, sa araw na a~g kanyá~g
buhay ay kinitil n~g kalupitan.
Sumila~g si Gat José Rizal niyaó~g iká 19 n~g Hunyo n~g taó~g 1861, sa
bayan n~g Kalambâ, Laguna, at siyá'y anák ni G. Francisco at ni G~g.
Teodora Alonso.
Anák sa baya~g Tagalog at lipi~g Tagalog na tunay, kayá't a~g pagibig
sa Tinubua~g Lupà ay kala~gkáp n~g kanyá~g pagkátao. Aral sa táhanan,
sa pagtuturò n~g m~ga magula~g na nagnasa~g magmulat n~g kanyá~g bait
sapól sa pagkámusmós, ay nagawâ sa kanyá~g mura~g bait a~g gula~g na
siyam na taón pa lamá~g ay makalikhâ na n~g isá~g dulà na kinagiliwan
n~g Kápitan sa bayan.
Sa kanugnóg na bayan n~g Binyá~g ay nagáral siyá kay G. Justiniano
Aquino at Cruz at sa loób lama~g n~g ilá~g buwan ay walâ na~g máiturò
sa kanyá a~g Guro~g Bayan, yama~g nátutuhan na niyá~g lahát a~g
nálalaman noón kayá't na~g Hunyo, n~g taón 1872 ay lumipat siyá sa San
Juan de Letrán, ~guni't dî siyá náwili rito, kayá't lumipat agád sa
Páaralán n~g m~ga Hesuita ha~ggá~g sa tinamó niyá a~g katibayan n~g
pagká «Bachiller en Artes».
Lumipat siyá sa Universidad de Sto. Tomás, upá~g magáral n~g
«Filosofia» «Medicina» at «Agrimensura» at yama~g nápansín niyá~g
hindî mabuti a~g ti~gín sa kanyá n~g m~ga Guró doón, at sa payo n~g
kanyá~g m~ga kaibigan, niyaó~g Mayo n~g taó~g 1882 ay lumayag siyá~g
patu~go sa Europa, pagkatapos niyá~g tamuhín a~g katibaya~g pagká
«Agrimensor».
Dumáan siyá sa Singapur, Kanal n~g Sues, at sa Marselya siyá lumunsád,
at buhat doón ay napatu~go sa Barselona na kinakilalanan niyá sa m~ga
kalupaí~g dóroón. Tumu~go siyá sa Madrid at sa «Universidad Central»
doón, ay nagpatuloy siyá n~g pagáaral n~g «Medicina», «Literatura» at
«Filosofia»; kasaliw n~g pagáaral niyá n~g m~ga karunu~ga~g nábangít
ay dî niyá napaglabanan a~g hilig n~g kanyá~g diwà sa sini~g, kayá't
nagáral din siyá n~g Paglililok (escultura) at n~g pagkuha n~g
larawan sa pamamagitan n~g lápis at n~g kulay na lubhâ niyá~g
ikinata~gî.
Pagkátapos niyá~g tamuhin a~g m~ga katibayan sa «Medicina»,
«Filosofia» at «Literatura» niyaó~g taó~g 1885 ay lumipat siyá sa
Paris na kanyá~g kinátagpuán sa m~ga kalupai~g Antonio at José Luna,
at Pardo de Tavera; buhat sa Fransiya ay lumipat siyá sa Alemanya
upá~g makinyíg n~g m~ga bantóg na Panayám sa «Universidad de
Heidelberg»: lumipat siyá sa Berlin at sa baya~g itó niyá tinapos a~g
walá~g kamataya~g «Noli».
Si Dr. Jagor sa Berlin na masikháy na sumuysóy n~g m~ga kapakanán sa
Pilipinas ay nakátagpô sa ati~g Rizal, n~g isá~g mabutí~g kaibigan.
Buhat sa Berlin ay lumipat si Rizal sa Austria at dito niyá nakaniíg
si Prof. Blumentritt; mulâ sa baya~g itó ay napatu~go siyá sa Italya.
Dito niya isinalin sa Tagalog a~g «Wilhem Tell» at saká umwî dito sa
Pilipinas.
Si Rizal ay mawilihin sa pagáaral n~g wikà, at itó a~g sanhî n~g
kanyá~g pagliklík sa lahát halos n~g m~ga Pa~gulo~g bayan sa Europa,
at na~g siyá'y dumatí~g dito sa ati~g lupaín, upá~g harapín a~g
pa~ggagamót ay nagsásalitâ na siyá n~g halos lahát n~g wiká~g liná~g
sa Europa at Asia.
Noó~g 1888 ay ninasa~g mulí~g maglakbáy sa m~ga ibá~g dako n~g
sansinukob at siyá'y dumaán sa Ho~gkó~g na kanyá~g kinátagpuán sa
dakila~g Tagalog doón na si Ginoó~g José Basa; pagdaán sa Hapón, upá~g
pagáralan sa sarili~g lupà a~g wika~g Hapón, dumaán sa Amérika, bago
nagtulóy sa Inglaterra at sa baya~g itò nákaniíg si G. Antonio Ma.
Regidor. Sa Londres at sa bahay ni G. Regidor niyá isinalin at
tinuligsà a~g Kasaysayan n~g Pilipinas na sinulat ni Pari Morga, na
lubhà niyá~g ikinabantóg sa panitikan.
Iká 9 n~g Nobyembre n~g taó~g 1887 na~g sulatin ni Profesor
Blumentritt a~g páuna~g salitâ sa «Morga» ni Dr. Rizal.
Sa pánitikan ay may isá siyá~g mainam na bakás na naiiwan sa bawa't
panahón. Bila~g páuná n~g kanyá~g panunulat ay násabi na namin na
siyam na taón pa lama~g a~g kanyá~g gula~g na~g sumulat n~g isá~g dulà
na noón pa ma'y kinábakasán na n~g dì karaniwa~g indayog n~g kanyá~g
diwà. Niyaó~g 1887 na magdaos n~g isá~g Timpalák a~g «Licco Artístico
Literario» dito sa Maynilà na sinalihan n~g lubhá~g marami~g mánunulat
ay nápili at nagtagumpáy a~g kanyá~g tulà na may pamagat na «A la
Juventud Filipina». Sa kapanahuna~g si Rizal ay nagáaral pa sa Ateneo
sa pagpapara~gál sa Mahal na Birhen ay sumulat siyá n~g isá~g dulà na
pinamagatán niyá~g «Junto Al Pasig», na lubhá~g kinágiliwan n~g
na~gagsipanoód na pawa~g dalubhasá. Sa Timpalák na idinaos sa
pagpapara~gál sa ikáapat na raa~g taó~g ikinamatáy ni Cervantes, ay
nagtagumpáy a~g titik ni Rizal na may pamagát na El Concejo de Los
Dioses. Sa Madrid ay nagkaroón n~g ibá~g himíg a~g kanyá~g m~ga sulat
at dito na ~gâ nábunyá~g a~g tunay na pagibig sa Tinubua~g Lupà.
A~g kanyá~g «Noli» ay sinimulán niyá~g sulatin sa Madrid at natapos sa
Austria, a~g «Filibusterismo» ay sinulat niya sa Ghert Olanda, noó~g
1891.
Hulyo iká 3 n~g taó~g 1892 na~g nagpulo~g sa bahay ni G. Doroteo
Ongjungco sa daa~g Ilaya blg. 176 Tundó tu~gkól sa «Liga Filipina» at
iká 6 n~g Hulyo n~g 1892 na~g ipinadakíp ni Henerál Eulogio.
[Larawan: Si Dr. Rizal at ang kanyang mga ginagamot sa Dapitan.]
Despujol at ipapiit sa Fuerza Santiago.
Niyaó~g iká 11 n~g Pebrero n~g 1893 ay itinatag ni Dr. Rizal a~g
«Liga Filipina» isá~g kapisana~g pilipino na pinagukulan ni Mabini n~g
gayarí~g katagâ: «Na~g makita~g a~g lahát n~g sikáp ay walá~g tarós at
salát sa kaayusan, at di nagbibigay n~g katampata~g wakasin, ay
linikhâ ni Rizal a~g Liga Filipina».
Na~g si Rizal ay ipatapon sa Dapitan siyá'y nagsaka doón at nagtayô
n~g Páaralán sa m~ga tagaroón; kahit iisa~g igláp ay hindî siyá
nátahimik at pawá~g iniukol sa kabutihan a~g kanyá~g m~ga gawâ. A~g
m~ga maysakit doón ay nakatagpò sa kanyá n~g isá~g walá~g bayad na
Ma~ggamot.
Samantalá~g siyá'y nároroón ay isá~g amerikano~g nag~ga~gala~g Taufer
na kasama n~g isá~g anakanakan na nag~ga~gala~g Josefina Bracken ay
dumalaw sa kanyá, upá~g ipagamót a~g m~ga matá~g hindî makákita at
pinasiyahán na n~g m~ga iba~g Ma~ggagamot n~g walá~g lunas, a~g
Josefina~g itó ay siyá~g nagi~g kapalad ni Dr. Rizal at nákasama niyá
sa buhay na yaón sa tapunan.
A~g m~ga kahili~gan ni Dr. Rizal upá~g siyá ay patawarin ay hindî
dini~gig n~g m~ga makapa~gyarihan, ~guni't kailán ma'y dî nanawi sa
kanyá a~g pagasa, at sa gayó~g kalagayan ay tuma~ggáp siyá n~g isá~g
sulat n~g matalik niyá~g kaibiga~g austriako na si Prof. Blumentritt,
na kanyá~g hili~gí~g sa Pamahalaá~g siyá'y makaparoón sa Kuba bila~g
Ma~ggagamot n~g m~ga kawal na kastilà doón, at a~g gayó~g kahili~gan
ay pinaki~ggan ni Henerál Blanco, kayá't siyá, sa paniniwâlá~g siyá'y
walá~g masamá~g nágawâ ka~gino man na titigatig sa sarili~g budhî,
kasama ni Josefina at n~g kanyá~g pama~gki~g si Maria Luisa, ay agád
napa Maynilà at sa kasamaá~g palad, na~g silá'y dumaó~g sa luók n~g
Maynilà a~g sasakyá~g patu~go sa Espanya ay nakáalis na, kayá't sila
ay na~gapilita~g maghintáy n~g panibago~g sasakyá~g lálayag, na dî
iba't a~g «Castilla». At si Rizal ay tumulak na ~gâ, ~guni't a~g
Hímagsíka~g pina~gu~guluhan ni Gat Bonifacio ay nabunsód n~g walâ sa
panahón at isá~g pahatid kawad na buhat kay Gobernador Polavieja a~g
tina~ggap, na~g a~g «Castilla» ay dumaóg sa Kanal n~g Sues, hatid
kawad na naguutos na dakpin si Dr. Rizal, at sinalubo~g sa Barselona
a~g ati~g kababayan upá~g ipiit doón.
Pagkaran n~g ilá~g araw ay ilinulan siyá~g mulî upá~g ihatid sa
Pilipinas. Na~g idaán sa Ho~gkó~g ay sinikap ni Dr. Regidor na siyá'y
palayain sa pamamagitan n~g «Habeas Corpus» ~guni't hindî
ipinagtagumpáy ni G. Regidor, a~g kanyá~g banál na nais na mapalayà si
Dr. Rizal.
Siyá'y inusig dahil sa pagkakátatag n~g «Liga Filipina» at
pagtataguyod n~g Himagsikan, at hindî siyá pinahintuluta~g
makapagtan~ggól máliban sa siyá'y pinapamili sa m~ga Pámunuá~g doón ay
nátitipon. Napili niyá si G. Luis Taviel Andrade, isá~g mara~gál na
kastila~g nagta~ggól sa kanyá n~g ubos kaya, ~guni't hindî dini~gig at
hinatulan siyá~g barilín sa Liwasan n~g Bagumbayan.
Sa pagkamánunulat ni Rizal ay walâ na~g máitatawad. Masasabi na~g
walá~g alinla~gan, na a~g kanyá~g panitik a~g siyá~g lumikhâ n~g m~ga
kabaguhan sa kapamayanan, na kasalukuyan nati~g tinatamasa at siyá~g
nagpayanig n~g matibay na Pámahalaán n~g kastilà na mahigit n~g
tatló~g daa~g taó~g sa atin ay naghari.
A~g dakila~g Bayani~g itó na pinagúukulan namin n~g ulat ~gayón, ay
siniíl n~g kalupitán na~g dî malilimuta~g Henerál Polavieja at niyaó~g
iká 30 n~g Disyembre n~g taó~g 1896 sa lawak n~g Bagumbayan ay
pinapagdanak a~g kalinislinisá~g dugô n~g isá~g banál na anák n~g
Pilipinas.
A~g hagunót na hálakhakan n~g kanyá~g m~ga kaaway ay nariri~gig pa
halos na~g dumati~g a~g hatol n~g tadhana~g matapos a~g kalupitán n~g
m~ga kastilà rito sa atí~g lupaín at niyaó~g Mayo n~g 1898 a~g
makapa~gyariha~g baya~g amerikano, sa likhà n~g m~ga pa~gyayari ay
nagpadalá rito n~g kanyá~g m~ga sasakyá~g pandigmâ, upá~g sa
pamamagitan n~g m~ga pu~gló~g ibinúbuga n~g m~ga kanyón sa Hukbó n~g
dati~g Pa~ginoón at Harì ay mábabâ at mahalinhán a~g watawat na «gintô
at dugô» na sumaksí rito sa ati~g lupai~g mapagkali~gà n~g m~ga dî
mahulilip nakalupitán.
At buhat noón a~g m~ga uná~g banaag n~g Bagó~g Araw n~g Pilipinas ay
namiták sa sila~ganan n~g kanyá~g pagasa.
Bila~g pagwakás sa ulat na itó ay ilalakip namin dito a~g huli~g bu~ga
n~g panitik n~g Bayani~g Tagalog na pinamagatán niyá n~g Mi Ultimo
Adios.
=A~G AKI~G HULI~G PAALAM=
(HA~GO SA WIKA~G KASTILA)
Paalam, sintá ko~g Lupa~g Tinubuan
Baya~g sinaganà n~g sikat n~g araw
Marikit na mutyâ n~g dagat sila~gan
Edeng maligaya~g sa ami'y pumanaw.
Sa iyó'y handóg ko n~g ganap na tuwâ
Malu~gkót ko~g buhay na lantá at abâ
Nagi~g dakilà man, boó~g pagnanasa~g
Ihahandóg ko rin sa iyó~g paglayà.
A~g na~gasa digmá~g dumog sa paglaban
Alay din sa iyó a~g kanilá~g buhay
Hirap ay dî pansín at dî agam agam
A~g pagkáparoól ó pagtatagumpáy.
Bibitayá't dusa~g linikhâ n~g ba~gis
O pakikibaka~g lubhá~g mapa~ganib
Walá~g kaila~gan ku~g itó a~g nais
N~g bayan at madlá~g pinakaiibig.
Mamámatáy akó, ~gayó~g námamalas
A~g buka~g liwayáy na na~ga~ganinag
N~g minimithî ko~g araw na sísikat
Sa likód n~g dilím na kagulat gulat.
Ku~g a~g kulay pula'y kinákaila~gan
Upá~g itinà mo sa iyó~g liwaywáy
Dugô ko'y ibubò pa~giti ko~g alay
Na~g iyá~g sinag mo ay lalo~g dumi~gal.
Lagi ko~g pa~garap mulá~g magkaisip
Magpaha~ggá ~gayó~g maganáp a~g bait
Ay mápanoód ka~g hiyás na marikit
Na~g dagat sila~ga~g dito'y lumiligid.
Matá mo~g marikit sana'y lumigaya
Walá~g bakás luha't puspós na n~g siglá
Ti~galâ a~g noó, balisa'y walâ na
Walá~g bahid poót walâ na~g pa~gambá.
¡Pa~garap n~g buhay! Marubdób ko~g nais,
Ikaw ay lumusóg, hiyáw n~g pagibig
N~g kálulwá ko~g gayák sa pagalis
Upá~g lumayà ka, buhay ay lumawig.
Kay tamís málugmók, máta~ghál ka lama~g
Mamatáy n~g upá~g mabigyán ka~g buhay
Mamatáy sa silo~g n~g la~git mo~g mahál
Málibi~g sa lupa~g puspós karikitan.
Ku~g sakásakali~g sa abá ko~g libi~g
Mayumi~g bulaklák ay iyó~g mápansi~g
Sumila~g sa gitnâ n~g damó~g mahinhín
Hagká't a~g halík mó'y aki~g táta~ggapin.
Sa noó ko~g hapô na doó'y ninidlíp
Sa libi~ga~g hukay na lupa~g malamig
Ay táta~ggapín ko a~g iyó~g pagibig
Init n~g pagiliw n~g nínintá~g dibdib.
Bayaan mo~g akó'y malasin n~g buwan
Na~g kanyá~g liwanag na lubhá~g malamlám
Bayaá~g ihatíd sa aki~g libi~gan
Mahinaho~g sinat n~g kanyá~g liwaywáy.
Bayaa~g humibik a~g simoy n~g ha~gin
At ku~g may dumapò sa Tandâ n~g libi~g
Na anó ma~g ibon, bayaa~g awitin
N~g huni~g matimyás a~g payapa~g aliw.
Bayaa~g a~g araw na lubhá~g mani~gas
Ulán ay tuyuin, si~gáw ay itaás
Magi~g pa~ganuri't dalisay na ulap
Kala~gkáp a~g hibik n~g aki~g pagliyag.
Bayaa~g a~g aki~g maaga~g pagpanaw
Ita~gis n~g isá~g tapát na magmahál
Ku~g payapa~g hapon sa aki'y magalay
N~g isá~g dala~gin, akó'y patu~gkulán.
Idala~gin mo rin a~g kinapós palad
Na na~gamatáy na, yaó~g na~gaghirap
Sa tana~g pasakit, at a~g lumála~gáp
Nami~g m~ga iná n~g luha~g masakláp.
Iyó~g idala~gin a~g bawa't ulila
A~g na~gapipiít na na~gagdurusa,
Iyó~g idala~gin sana'y matubós ka
Sa pagkaalipi~g lao~g binábatá.
Ku~g nababalot na a~g m~ga libi~gan
N~g sapot n~g gabi~g payak kadilimán
Ku~g walâ n~g tanod kundî pawa~g ba~gkáy,
Huwag gambalain a~g katahimikan.
Pakimatyagán mo a~g hiwaga~g lihim
At mápapaki~gán lu~gkót n~g taginti~g
N~g isá~g kudyapî, ito ay ako rin
Ináawitan ka n~g boó~g paggiliw.
Ku~g a~g libi~gan ko'y limót na n~g madlà
At walâ n~g kurós ni bató ma~g tandâ
Sa na~gaglílina~g ay ipaubaya~g
Bu~gkali't isabog a~g natimpi~g lupà.
A~g m~ga abó ko bago pailanlá~g
Máuwî sa walâ na pina~ggali~gan
Ay makalat ulí~g para~g kapupunán
N~g iyó~g alabók sa lupa~g tuntu~gan.
Sa gayó'y walâ na~g anó man sa aki~g
Akó'y limutin mó, aki~g lilibutin
Yaó~g himpapawid, kapara~ga't ha~gin
At akó sa iyo'y magigi~g taginti~g.
Ba~gó, ti~gig, higi~g, awit na masayá
Liwanag at kulay na lugód n~g mata,
Uulit ulitin sa tuwítuwî na
A~g kataimtimán n~g aki~g pagsambá.
Sintá~g Pilipinas, Lupa~g Tinubuan
Sákit n~g sákit ko, ~gayón ay pakingán
A~g hulí~g habilin: Sa iyó'y íiwan
A~g lahát n~g lalo~g inirog sa buhay.
Akó ay tútu~go sa baya~g payapà
Na walá~g alipi't puno~g mapa~gabâ
Doó'y di nánatay a~g paniniwalà
At a~g naghahari'y yaó~g si Bathalà.
Paalam na akó, magula~g, kapatíd,
Bahagi n~g puso't una~g nákaniíg,
Ipagpasalamat na akó'y máli~gíd
Sa buhay na itó~g puspós n~g ligalig.
Paalam irog ko~g Banyaga~g hira~g
Aki~g sinisinta, aki~g kasayahan.
Paalam sa inyó m~ga minámahál
Mamatáy ay ganáp na katahimikan.
[Larawan: Ang Bantayog kay Rizal sa Liwasan ng Bagumbayan]
=TUNTUNAN=
PAUNANG SALITA DAHON IKA 5
ALI MUDIN 7
RAHA SOLIMAN 10
RAHA LAKANDULA 12
TOMAS PINPIN 14
FRANCISCO BALTAZAR 17
JOSE CRUZ 22
P. PEDRO PABLO PELAEZ 26
P. JOSE BURGOS 28
JUAN LUNA Y NOVICIO 32
GRACIANO LOPEZ JAENA 35
APOLINARIO MABINI 38
JOSE MA. BASA 44
PEDRO A. PATERNO 47
ANTONIO MA. REGIDOR 51
FELIPE G. CALDERON 54
CAYETANO ARELLANO 56
SUSANA REVILLA 59
TEODORA ALONZO 63
MELCHORA AQUINO 67
APOLONIO SAMSON 69
MIGUEL MALVAR 71
EMILIO JACINTO 74
ANTONIO LUNA 77
GREGORIO DEL PILAR 81
MARCELO H. DEL PILAR 83
MARIANO PONCE 86
PASCUAL H. POBLETE 90
RAFAEL DEL PAN 94
P. MARIANO GOMEZ 98
ANDRES BONIFACIO 101
P. JACINTO ZAMORA 107
GAT JOSE RIZAL 110
[Larawan: _ANG HIYAW NG LAYA SA BALINTAWAK_ Bantayog sa Kagitingan]
=PINAGSANGUNIAN.=
C. N. VALDEZA Great Filipinos
P. A. DE PAZOS Heroes Filipinos
M. ARTIGAS Historiografia Filipina
" La Primera Imprenta en Filipina
" Los Sucesos de 1872
JOSUE SUNCUYA Historia Prehispana de Filipinas
I. DE. LOS REYES La Religión del Katipunan
P. A. PATERNO Historia de Filipinas
G. DE SAN AGUSTIN Conquista de Filipinas
J. MA. RIVERA Conferencias Literarias
L. K. SANTOS Discursos Públicos
D. RIVERA Informaciones varias
H. CRUZ Ku~g sino a~g kumathá n~g Florante
E. DE LOS SANTOS Florante (Versión Castellana)
" Proceso del Dr. José Rizal
" Emilio Jacinto
A. CRAIG Lineage, Life and Labor of Dr. Rizal
J. PARDO DE TAVERA Biblioteca Filipina
" The Character of Dr. Rizal
S. CALDERON Patnubay n~g Bayan (articulos varios)
P. H. POBLETE Día Filipino
W. RETANA Vida y Escritos del Dr. José Rizal
M. M. NORTTON Builder of the Nation
M. PONCE Sun Yat Sen
D. C. VELARDE Ecos (Homenaje a Da. Susana Revilla)
C. SALA Cultura Social " "
MANILO Notas Biográficas
R. L. SEVILLA Informaciones varias
A. GUEVARA "
D. GOMEZ M. H. del Pilar (La Vanguardia)
Philippine Review
El Renacimento Filipino
Filipinas ante Europa
The Philippine People
La Solidaridad
The Independent
La Ilustración Filipina
The Orient
Cultura Filipina
Patnubay n~g Bayan
Ecos
Cultura Social
Día Filipino
=PASASALAMAT=
_Buhat dito ay pinasasapit namin ang pasasalamat sa mga
pinagsangguniang naghandóg ng mahalagang tulong na ikinayari ng:_
_"SA LANGIT NG BAYANG PILIPINAS."_
_Gayon din sa balo ni Poblete at sa katotong Sofronio G. Calderón,
alangalang sa mga "clise" na sa kanilang kagandahang loob ay ginamit
namin sa aklát na ito._
_Sa kanilang lahat ang aming boong pusong pagturing._
* * * * *
_Sa aming mga mambabasa ay ihinihingi ng pagumanhin ang isang di
naiwasang kapinsalaan ng pagkaligáw ng larawang na sa iká 88 dahon, na
napalitan ng ibá._
[Larawan:
SA LIMBAGAN.
«Ang Aklat ng Tagalog»
Káunaunaha~g aklát na Tagalog na I~glés na nagsúsuysóy n~g malawak na
karunu~gan n~g Pilolohia.
«Munting Balarila»
Mahalagá~g kathá n~g nagtatadhanà n~g sini~g sa pagsasalità at
pagsulat n~g Wika~g Tagalog sa ~gayon sa pa~glahát na kaugalian.
Imp. Sevilla, Manila.]
End of Project Gutenberg's Mga Dakilang Pilipino, by Jose N. Sevilla