pagáaral at sa «Colegio de San Juan de Letran» tina~ggáp a~g
katibaya~g «Bachiller en Artes». Lumipat sa Páarala~g-madlâ ni Santo
Tomás at dito nagáral n~g «Derecho» at sa ikaapat na taón pa lama~g ay
napilitan na namá~g bumalík sa Espanya niyaó~g 1884, at sa
«Universidad Central» sa Madrid tinapos a~g nálalabí pa~g pagáaralan
upá~g tamuhin a~g katibaya~g «Licenciado en Jurisprudencia» na
ilinagdâ niyaó~g buwan n~g Hunyo n~g taó~g 1885.
Pagkalipas n~g isá~g taón at kalahatì, at ala~gala~g sa kanya~g
kathá~g «Los efectos Jurídicos de la ignorancia del Derecho» ay
tina~ggáp niyá a~g katibaya~g «Doctor». Niyaó~g panahó~g yaón ay
kasalukuyan siyá~g kalihim n~g «Ateneo de Madrid» ku~g saan siyá
lagi~g nakipagtu~ggalian at nagta~ggól sa ikapagtátamó n~g m~ga
kabaguhan tu~go sa paglayà sa kapakinaba~gan n~g Pilipinas, dî lama~g
sa salitâ kundî sa pamamagitan man namán n~g m~ga maháhalagá~g
tudli~g sa taná~g Páhayagá~g kanyá~g pagláthalaan n~g kanyá~g kurókuró
tu~gkól sa bagay na yaón na sa ganá~g kanyá ay lubhá~g kaila~gan.
Tunay ~gâ at na~g m~ga panahó~g yaón, a~g m~ga Rizal natin, Lopez
Jaena, Govantes, Aguirre, Regidor, Lorente at ibá pa~g maririlág na
m~ga pilipino ay na~gagsísikap na rin n~g ikapagtátagumpay n~g ati~g
dakila~g mithî, ~guni't itó'y dî nakababawas sa kanyá~g pamumukôd, sa
pa~gyayari~g siyá ay anák n~g amá at iná~g pawa~g m~ga kastilà, kaya't
a~g kanyá~g m~ga palagáy sa súliranin n~g baya~g Pilipinas ay lagì
na~g nakababaklá sa m~ga may hawak n~g ugit n~g ati~g Pámahalaán.
Nanumbalik na mulî sa ati~g sarili~g lupà niyaó~g 1887 upá~g harapín
n~g lúbusan a~g pagkáabogado, at gayon din namán n~g pagkamánunulat at
sa «Oceania Española» na pinamatnugutan n~g kanyá~g amá, a~g kanyá~g
pinaglathalaan n~g mahahalagá niyá~g tudlí~g na pawa~g nakagimbal din
sa m~ga Páhayagá~g kampí sa Pámahalaán.
Na~g tawagin sa sinapupunan ni Bathalà a~g kagala~ggala~g niyá~g amá,
si Rafael Del Pan a~g humalili sa pamamatnugot n~g «Oceania Española»,
at niyaó~g Hulyo n~g 1892, ay naglathalà n~g ku~g ila~g tudlì~g na
pinamagatan «Hay que irlo pensando» na ku~g saan niyá ipinagta~ggól
a~g pagkakaroón natin n~g m~ga Sugò sa Batasán, na nagi~g sanhî n~g
m~ga pasarí~g n~g «Diario de Manila», «La Voz Española», at «El
Comercio», m~ga Páhayagá~g kalaban n~g mithî, at walá~g ta~gi~g
nákatulo~g sa sigasig na yaón, mata~gi sa «El Resumen» n~g ati~g
kababaya~g si G. Pascual H. Poblete.
Na~g a~g ati~g Dakila~g Bayani, si Gat Rizal, ay ipinatapon sa
Dapitan, a~g ta~gi~g Páhayagá~g dî nagsuób n~g kamanyá~g sa
Pámahalaán, ay a~g «Oceania Española» na nagi~g sanhî n~g m~ga «i~gos»
n~g taná~g nagbábanság na tapát sa Espanya, n~g m~ga lalo~g mabibigat
na parata~g kay Del Pan na ikinasapa~ganib n~g kanyá~g pagkatao,
~guni't boó~g tigas na tina~ggáp na lahát a~g m~ga upasalà na sa
pamamagitan n~g m~ga Páhayagán ay sunódsunód na sa kanyá'y itinudlâ.
Sa kapanahunan di~g yaón binalak a~g pagtatatag n~g «Colegío de
abogados», na kináhalalan niyá~g Pa~galawa~g Pa~gulo, at pagkalipas
n~g ilá~g panahón ay náhalál siyá~g Pa~gulo, niyaó~g bantóg na
kalipunan.
A~g walá~g sasál niyá~g pagbaka sa m~ga mali~g pamalakad n~g m~ga
kastilà dito sa atin, ay nakayakag n~g lubhá~g marami~g kaaway n~g
kanyá~g mithî, lalo~g lalò na n~g kapisanan n~g m~ga kastilà rito sa
atin, anó pa't lagi~g dinaliri si Del Pan at mandin ay ipinaghihintáy
lama~g n~g isa~g kátaó~g ikapagbubuntó sa kanyá n~g poót, kayá't
niyaó~g bago~g datí~g dito a~g Henerál Primo de Rivera, ay naglayág si
Del Pan at tumu~go sa Espanya, at nakipisan doón sa m~ga punyagî n~g
ati~g m~ga Arejola, Ilustre, Gabladon, Artigas, at ibá pa~g kababaya~g
pawa~g «naglalamay» sa ikapagtátamó n~g m~ga kaluwagan n~g ati~g Iná~g
Pilipinas.
Na~g a~g Espanya at Amérika, ay magpáhayagan na n~g digmâ, at sa
Espanya ay itatag a~g isá~g Lupon na pinamagata~g «Comité Filipino»,
siyá a~g nápili~g Pa~gulo n~g násabi~g kapisanan na binúbuô n~g m~ga
batiká~g ma~ghihimagsík. Niyaó~g 1899 ay lumipat sa Ho~gkó~g upá~g
pumisan sa «Comité Central» at dî nalaunan at isinugò sa Amérika, na
kunsaan nagpasikat na lalò n~g pagsasakit sa ikapagtátagumpáy n~g
dakila~g mithî n~g bayan.
Nanumbalik sa Pilipinas niyaó~g 1903 upá~g mabuhay n~g tahimik sa
panunu~gkula~g abogado, ~guni't hinihi~gi sa kanyá~g muli~g magsulit
n~g «Corte Suprema», at a~g gayó'y ginampanán niyá at nakakuha n~g
isa~gdaá~g punto, kátaástaasa~g bila~g sa pagsusulit na mátatamó sa
gayó~g pagsukat n~g kakayahán. A~g kanyá~g pa~galan sa pagkáabogado ay
nagsikíp sa Pilipinas at siyá ay nagi~g kapisan n~g bupete~g lalo~g
bansá~g na nákilala sa tawag na «Del Pan, Ortigas, Pischer». Siyá ay
isá sa pinagsa~ggunia~g lagi n~g Pámahalaán sa pagbili n~g m~ga
lupai~g praile.
Hindî nasiyahán na~g magi~g siyá a~g sanhî n~g pagkakatatag n~g
«Colegio de Abogados» at ninais na dagdagán pa n~g isá~g lalo~g
malaki~g likhâ, at kanyá~g sinikap na magkaroón tayo n~g «Cámara de
Comercio de Filipinas» at a~g gayó,y nagí~g isá~g pa~gyayari.
Bila~g kinatawán n~g Lapia~g «Unión Nacionalista», ay linagdaán niyá
niyaó~g iká 12 n~g Marso n~g 1907 a~g katibayan n~g pagiisá n~g m~ga
Lapia~g «Unión Nacionalista» at n~g «Independista» upá~g mákilala na
lama~g sa tawag na «Partido Nacionalista», at a~g sáligan n~g násabi~g
bago~g Lapian ay masásabi~g halos nagbuhay sa kanyá~g bantóg na
panitik.
A~g pagkákaisá n~g m~ga kapisanan sa Pilipinas, magí~g sa kalakal,
kapamayanan at Polítika, ay siyá~g lagí~g pa~garap ni Del Pan.
Bila~g pagkilala sa m~ga kata~gian ni Del Pan ay ihinalál siyá niyaó~g
Septiyembre n~g 1909 upá~g magí~g kasa~ggunì n~g «Comité de
Coodificación» na pina~gu~guluhan n~g M~gl. na Manuel Araullo, ~gayó'y
kasalukuya~g Pa~gulo n~g Pinakamataás na Húkuman dito sa Pilipinas. Sa
Lupon n~g pagsisinóp na itó ay kanyá~g ibinunyág a~g m~ga lalo~g
masela~g na pagáaral tu~gkól sa «Derecho Penal» at na~gaila~gan siyá~g
maglakbáy sa boó~g daigdig upá~g pagtuladtularin a~g m~ga batás na
náuukol sa bagay na yaón. A~g kanyá~g m~ga palagáy at hinuhà tu~gkól
sa «Derecho Penal» ay pinapurihan n~g bantóg na Pa~gulo noón n~g
Mataás na Húkuman, a~g M~gl. na Cayetano Arellano.
Sa ibabaw n~g lahát n~g tagumpáy na itó ni Del Pan, ay lumasáp din
namán n~g m~ga lalo~g masasakláp na upasalà n~g m~ga mai~ggítin, at
siyá a~g nagí~g tudláan na~g m~ga may likhâ n~g paghahati~g «Filipino
de Cara y Corazón» na puminsalà n~g gayón na lama~g sa mabuti~g lakad
n~g ati~g m~ga pagkati~g polítiko.
Náriyán a~g isá~g tao, na bagá ma~g sa kanyá~g m~ga ugát ay malinaw na
dugo~g kastilà a~g nanánalaytáy, at bahid ma'y walá~g pagkapilipino
mata~gì sa kapalara~g dito makákita n~g una~g liwanag, ay ubos kaya~g
nagpunyagî, sa ikaúunlád n~g kanyá~g Baya~g Tinubuan, sa ibabaw n~g
m~ga upasalà n~g m~ga karugô, at m~ga kalupaín man.
M~ga tao~g gaya ni Del Pan ay dî dapat mahimbí~g sa limot.
Karapatdapat sa pagturi~g n~g m~ga kalupain sa Pilipinas na kanyá~g
ipinagmámalakí; nitó~g Tinubua~g Lupà na pinagubusan niyá n~g utak at
sikap, upá~g makasapit sa isá~g tunay na pagkakáisá sa pagtuklás n~g
m~ga marara~gál na mithî. Magí~g pagturi~g a~g m~ga talata~g itó sa
kanyá~g kapuripuri~g halimbawà.
A~g káhulihuliha~g Bantayog na iniwan ni Rafael Del Pan sa Tinubua~g
Lupà at a~g «Código Correccional» na kumakali~gà sa m~ga katuwiran n~g
m~ga kula~g palad na nagdurusa.
=P. MARIANO GOMEZ=
Hindi maáari~g sulatin a~g kasaysayan n~g Pilipinas na~g dî
mábaba~ggít a~g pinagpala~g pa~galan n~g Pari~g Tagalog na itó,
yayamá~g sapól pa n~g hímagsikan tu~gkól sa m~ga lupain niyaó~g taó~g
1822, a~g pa~galan niyá ay sinambisambitlâ at nagí~g para~g ugat n~g
sasakyá~g nagpápanuto sa mabuti~g landasin.
[Larawan: =Libingan ni G. Pascual H. Poblete, manunulat na walang
pagal at talaisip na kahangahanga.=]
Sa kanyá uta~g a~g pagkalutas n~g hímagsíka~g yaón na kanilá~g
linagdaán ni Luis Para~g, at a~g malakí~g usapin n~g m~ga pari~g
Tagalog, na kanyá~g ipinagta~ggól n~g ubos kaya at pinaggugulan n~g dî
kákauntí~g salapî upá~g ipagtagumpáy sa Espanya, yáyama~g sa m~ga
Húkuman dito sa Pilipinas na~g m~ga panahó~g yaón, a~g katuwiran ay
isá~g balità lama~g na dî tinatamasa n~g m~ga tubò sa sinawi~g lupaín
natin.
Tunay at ipinagta~ggól niyá at ipinagtagumpáy sa Pa~gulo~g baya~g
nakasásakop sa atin, a~g usapin n~g m~ga pari~g Tagalog; subalít gaya
n~g lahát n~g tagumpáy n~g m~ga baya~g nasásakupan, ay nagí~g tagumpáy
na panandalian na dî man lama~g nasamantala, a~g panunumbalik ni
Henerál García Camba at ni Matías Vizmanos, sapagká't sa loób lama~g
n~g isá~g taón at kalahatì na itinigil dito sa Pilipinas ni Henerál
Camba, ay nagawâ na n~g m~ga kaaway n~g «Clero» na yaón ay palitán ni
Henerál Ora, na may m~ga símulaí~g tiwalî at dî makapagtútulot na a~g
pagunlád ay manatili sa Pilipinas. Buhat noón magí~g si Vizmanos at
magí~g si Parî Mariano Gómez, na pinagúukulan namin nitó~g ulat, ay
na~gapilita~g manumbalik sa pagpapahi~gá muna, yáyama~g a~g «lupà ay
hindî handâ» sa m~ga mithî n~g báyan.
Buhat sa isá~g mariwasá~g a~gkán, si Parî Gómez ay kumita n~g una~g
liwanag sa baya~g Sta Cruz, Maynilà, at umanó ay buhatan sa isá~g
a~gká~g Hapón na napilita~g pumanaw sa Pilipinas at dito ay naiwan a~g
kanilá~g asaasawa at m~ga anák niyaó~g dáana~g taó~g XVII.
Sa pagká Pari, si Gómez ay napabantóg n~g gayón na lama~g sa
pagkámabuti~g magpasunód, at aná~g m~ga pinagsa~ggunian namin, umanó
ay na~g siyá'y dakpin sa Bakoód at ilulan sa isá~g pala~gkin, ay
ninasà n~g kanyá~g m~ga kapanalig na siyá ay agawin sa m~ga kawal,
~guni't nápakalaki a~g kanyá~g kapa~gyarihan sa kanyá~g m~ga tao,
kayá't sukat a~g kanyá~g pagkakasu~gaw sa sasakyán at sabihi~g
«Babalik akó agád sa inyó~g pili~g» ay mapayapa~g na~gagihimpil a~g
talagá~g ma~gagsisiagaw sa kanyá sa kukó niyaó~g m~ga ganid.
Sa imbakan n~g m~ga mu~gkahi sa Katedral, ay naii~gatan pa ha~ggá
~gayón a~g kanyá~g m~ga bu~ga~g isip sa kanyá~g m~ga pasyá, na
pinakapuri n~g lubhá~g marami~g dalubhasa~g kapanahón at aná~g ibá, ay
sa tatló~g binitay niyaó~g Pebrero n~g 1872, ay si P. Gómez a~g pinaká
pahám.
Tu~gkól sa katampalasanan n~g sa kanilá ay pagkakábitay a~g ati~g
Kahan~gaha~ga~g Lumpó ay nagukol sa kanilá n~g gayari~g katagâ: «A~g
baya~g itó na náhimbi~g na dáana~g taó~g at dî man lama~g nagpapamalay
na may buhay, at lubhá~g marami a~g naniwalá~g patáy na ~gâ, ay
sinugatan n~g sugat na pampatáy; at sa pagdamdám n~g sugat na itó ay
nágula~gtá~g, nágisi~g, at natahó~g siyá ay buháy pa palá ay may
karamdaman. Bakit siyá buháy, paanó nabubuhay at sa anó nabubuhay?»
«M~ga súliraní~g hininóg at boó~g kataimtimá~g ginunamgunam na~g dî
natiyak na tugunin, ~guni't a~g m~ga bayan ay dî lumulutas n~g m~ga
súliranín na~g ágaran, at a~g sandalî n~g paglutas ay sumapit, a~g
paghihímagsík ay sumuplí~g; sapagká't a~g binhi~g kanilá~g dinilíg n~g
kanilá~g mahalagá~g dugô ay nahulog sa mabuti~g lupà, a~g marubdób na
pagsambá sa kalayaan ay mulí~g dinamdam n~g bayan natin».
Bila~g para~gál sa Tatló~g Pare~g binitay niyaó~g 1872 a~g m~ga
Katipunan, niyaó~g 1896, sa kanilá~g pagpapákilalanan ay binába~ggît
n~g m~ga tagá ikalawá~g hanáy a~g gayari: «Gom-Bur-Za», banal na
pálita~g salitâ na nagpápani~gas n~g pusò, na nagbabanság n~g m~ga
una~g pantig n~g tatló~g dakila~g pa~galan.
Isá~g Bantayog a~g nitó~g m~ga huli~g kilusán ay itinayô sa bayan n~g
Bakoód, bila~g para~gál sa kanyá~g pa~gala~g dî nalilimot n~g kanyá~g
m~ga kababayan.
Magì~g diwà nawâ n~g bayan nati~g pinagsusu~gîtán n~g palad a~g
tilamsík n~g iyó~g diwá ¡oh dakila~g Martir n~g m~ga usapi~g bayan!
Tátapusin namin a~g ulat na itó sa ilá~g katagâ ni Dr. Rizal sa
«Filibusterismo» na anya:
«A~g pananampalataya sa pagta~ggi~g kayó'y dustaín, ay naglagáy sa
áli~gla~gan n~g kabuhu~gá~g sa inyo'y ibinubuhat.»
«A~g Pámahalaán sa pa~gsisikap na ligirin n~g himalâ a~g inyó~g
usapín, ay nagpápatunay n~g anó ma~g kamalia~g kanilá~g nágawâ sa
usapí~g yaon sa mapa~ganib na sandalî, at a~g boó~g bayana~g
Pilipinas, sa pagti~gkalâ sa inyó~g alaala at pagtawag sa inyó~g
Martir, ay táhasa~g dî naniniwalà na kayo'y may bahid ma~g
kasalanan.»
=ANDRES BONIFACIO=
[Larawan: Andres Bonifacio]
Sino~g anák n~g Pilipinas a~g dî nakákikilala kay Bonifacio?
Si Andrés Bonifacio ay anák n~g paggawâ at dî pinalad na makápagliná~g
n~g munî na gaya n~g m~ga mapalad na iniwi sa duyan n~g kariwasaan.
Anák dukhâ at sa kabataan ay naulila sa m~ga magula~g na nagpapalà
kayá't maaga~g nakitalád sa buhay upá~g sa palihán n~g pa~ga~gaila~gàn
ay makayarî n~g isá~g kálolwá~g nápákalakí, isá~g diwa~g dî karaniwan,
at isá~g pa~ghalina~g katutubò na lininá~g at pinamaibabaw sa kanyá~g
pa~gkatao.
Siyá'y tubò sa makasaysaya~g bayan n~g Tundó, Maynilà, at anák ni G.
Santiago Bonifacio at G~g. Catalina Castro. A~g una~g liwanag ay
nákita niyá noo~g iká 30 n~g Nobyembre n~g taó~g 1863.
Ulila palibhasà sa gula~g lama~g na labí~gapat na taón at may apat
pa~g kapatíd na na~gá~gaila~gan n~g kanyá~g pa~ga~galagà ay napilita~g
a~g kabuhayan ay kitain sa alín ma~g paraán at a~g gayón ay kanyá~g
tinuklás sa paghahanap buhay sa isá~g bahay kalakal, kina Fressel &
Co., na kanyá~g pinaglakuan n~g kanyá~g paglili~gkód.
Sa kahirapa~g kanyá~g tinatawíd ay lalo~g tumi~gkád sa kanyá a~g
pagkakátuwás n~g m~ga kalagayan n~g tao, a~g kaibhán n~g baya~g sakop
at n~g nakasasakop; a~g kakayahán n~g m~ga pinalad na na~gagsiduno~g
sa tulo~g n~g salapî, at a~g kaabaán n~g m~ga sawî na dî makaratí~g sa
likmuan ni Minerva sa kakula~gán n~g kaya na makapagliná~g n~g munî;
at sa dapat na ikáligáw n~g landás, ay lalo~g nápanuto at magisá~g
nagsamantalá n~g kanyá~g m~ga labis na panahón sa paggawâ, at magisá~g
ipinagaral; samantala~g nabúbuksán untiuntî a~g kanyá~g baít sa
ta~gláw n~g m~ga dakila~g aral na nátataluntón niyá sa malawak na
kahârian n~g karunu~gan, ay lalò nama~g tumíti~gkád a~g kanyá~g
pagibig sa kula~g palad niyá~g Tinubua~g Lupà.
Isá~g sulat na sumapit sa kamáy ni Gat Bonifacio a~g sa ibá't ibá~g
bagay na sinasabí, ay natatapos sa ganitó.
«Tunay na a~g Baya~g itó (A~g Pilipinas) ay apí~g apí at supil n~g
isá~g Pámunuá~g tagá iba~g lupà; ~guni't mahirap at mapa~ganib na
totoó a~g tayó'y magakalá n~g isá~g pagbaba~gon; baká pa a~g ma~gyari
ay lalò tayo~g mápahamak. Bayaan muna nati~g silá ay magtamasa sa
kaginhawahan».
Sa ibabâ n~g sulat na itó ay tinitikan ni Gat Bonifacio n~g gayari:
«Ku~g a~g paniniíl ay Trono n~g galák
at busabos tayó~g tuntu~ga~g panatag
ku~g a~g tunay na Ley, siníra't hinamak,
Iguho ang Harî ang siyang marapat[1]»
«Ku~g Baya'i balót n~g sapot na itím
a~g buhay ay laa~g inisín sa libí~g
sa tabi~g n~g gabí'i, may másisinag di~g
liwanag n~g bago~g panahó~g dáratí~g»
Sa pagkamánunulat si Gat Bonifacio ay nápabantóg sa m~ga tudlí~g
niyá~g linagdaan n~g «May Pagaasa» at «Agapito Bagumbayan».
Sísipiin namin dito a~g bahagi n~g isá~g tulâ niya na inii~gatan n~g
isa~g mapagmahál sa kanyá~g m~ga lathalà.
=Halaw sa mga Tula ni Gat Bonifacio=
PAGIBIG SA BAYAN
Mayroón pa kaya~g pagsinta~g dakilà
Lalo pa~g mani~gní~g at kaha~gaha~gà
Ta~gî sa pagibig sa sarili~g Lupà?
Walâ na marahil. Tunay na walâ ~gâ.
* * * * *
Na~g mapasila~g ka Lupa~g Tinubuan
A~g lagi~g nais ko~g pinagsasakitan
A~g lahát ko~g awit ó kayá'y tuwâ man
Ta~gi~g Bayan ko a~g pinagúukulan.
* * * * *
Walá~g lalo~g sákit sa isá~g Bayani
Na dî ihahandóg sa Bayan ko~g kasi
Dugô ma't ligaya, duno~g na pamuti
Kahit kamataya~g ikaruruhagi.
* * * * *
Bayan ko ay siyá~g nagbigay n~g buhay;
Tulad sa Iná ko~g ta~gi~g nagyayaman,
Mani~gní~g na sinag tulad n~g sa araw
Na nagpapalusóg sa abâ ko~g lagay.
* * * * *
Masawi't mamatáy si~gisá~g liwanag
Ku~g danasin itó n~g dahil sa Liyág
Ku~g lalo~g malakí a~g tiisi~g hirap
Lalò pa~g ligaya. ¡Oh kaysarapsarap!
[1] Sa tiklop ng papel na sinipian namin ng mga talatang nasaitaas ay
dî na mabasa ay hinalinhan namin ng malalaking titik P ang K.
Nagbasá n~g m~ga aklát na «La Triste Italia», «Historia de la
Revolución Francesa», «Ciencias Políticas» (Karunu~gan sa Pamamahalà)
«Derecho Internacional», «Historia Universal» ni Cesar Cantú, at «Las
Memorias de un Soldado» (M~ga talâ n~g isá~g sundalo). May isá siyá~g
aklatan saganà sa mabubuti~g aklát, ~guni't kinain mandín n~g lahò
na~g siyá'y mamatáy.
Si Mabini at si Rizal ay nagí~g lagî niyá~g kasa~ggunî sa m~ga
kilusá~g náuukol sa Bayan, at sa pagkákita niyá~g a~g «Liga Filipina»
na itinatag ni Gat Rizal, ay lagi~g nabubulabog ay inakalà niyá~g
ihalili roón a~g pinagpala~g «K. K. K.» na siyá~g bumigkis na tulad sa
iisa~g taó sa tana~g pilipino na nagbago~g buhat sa pagkakahimbi~g
upá~g pawiin sa Kapuluan a~g taták n~g kaalipinan.
Una~g bu~ga n~g kanyá~g dî karaniwa~g kisláp n~g diwâ ay a~g
pagtatátag n~g dakila~g «K. K. K.» (Kataástaasán, Kagala~ggala~g,
Katipunan) n~g m~ga anák n~g Bayan. Katipuna~g una~guna~g nagtaním sa
pusò n~g m~ga tagarito n~g isá~g marubdób na pagibig sa Tinubua~g
Lupà. Kapisanan n~g m~ga magiliwi~g anák sa Iná~g Bayan palibhasà a~g
na~gagsisibuò n~g Katipuna~g yaón na itinatag ni Andrés Bonifacio, ay
pawa~g may likás na pagibig sa Tinubua~g Lupà, isá~g kapatira~g
kahilihilî; kayá't minamarapat nami~g sipiin a~g kanyá~g dakila~g arál
upá~g uliranín n~g atí~g m~ga hulí~g sibol a~g simulâ at binhî n~g
m~ga kalayaan nati~g sa ~gayó'y tinatamasà.
M~GA ARAL N~G KATIPUNAN.
«A~g kabuhaya~g hindî ginugugol sa isá~g malakí at banal na
kadahilanan ay kahoy na walá~g lilim kundî damó~g makamandág».
«A~g gawá~g magali~g na nagbubuhat sa pagpipita sa sarili, at hindî sa
talagá~g nasa~g gumawâ n~g kagali~gan, ay hindî kabaitan».
«A~g tunay na kabanalan ay a~g pagkakawa~ggawâ; a~g pa~gibig sa
kapuwà, ay a~g isukat a~g bawa't kilos, gawâ at pa~gu~gusap sa
talaga~g katuwiran».
«Maitím man at maputî a~g kulay n~g balat, a~g lahát n~g tao ay
magkakapantáy; ma~gyayari~g a~g isá'y higtán sa duno~g, sa yaman, sa
gandá; ~guni't dî mahíhigtán sa nagkatao».
«A~g may mahál na kalooban ay iuuna a~g puri kay sa pagpipita sa
sarili; a~g may hamak na kalooban ay iuuna a~g pagpipita sa sarili kay
sa puri».
«Sa taó~g may hiyâ a~g salitá ay panunumpâ».
«Huwag mo~g saya~gin a~g panahón: a~g yama~g nawawalà ay ma~gyayari~g
magbalik; ~guni't a~g panahó~g nagdaán na ay dî na muli pa~g dadaán».
«Ipagta~ggól mo a~g ináapí at kabakahin a~g umáapí».
«A~g taó~g matalino ay a~g may pagii~gat sa bawa't sásabihin, at
mátuto~g ipaglihim a~g dapat na ipaglihim».
«Sa daá~g matiník n~g kabuhayan, a~g lalaki ay siyá~g patnugot n~g
m~ga anák; ku~g a~g umaakay ay patu~go sa kasamaán, a~g inaakay ay sa
kasamaán din».
«A~g babai ay huwag mo~g tigná~g isá~g líba~gan lama~g kundî isá~g
katuwa~g at karamay sa m~ga kahirapan nitó~g kabuhayan; gamitan mo n~g
boó~g pagpipitagan a~g kanyá~g kahinaan, at alalahanin a~g iná na
pinagbuhatan at nagiwi sa iyó~g kasa~ggulan».
«A~g di mo ibig gawín sa iyó~g asawa, anák at kapatid ay huwag mo~g
gágawín sa asawa, anák at kapatid n~g ibá».
«A~g kamahalan n~g tao ay walâ sa pagkáhari, walâ sa pagpapata~gos n~g
ilo~g at puti n~g mukhà, walà sa pagkápari na kahalili (raw) n~g Dios,
walâ sa mataás na kalagayan sa balat n~g lupà; wagás at tunay na mahál
na tao, kahit lakí~g gubat at walá~g nabábatid kundî a~g sarili~g
wikà, yaó~g may mágandá~g asal, may isá~g pa~gu~gusap, may da~gal at
puri, dî umáapí, yaó~g maruno~g magdamdám at maruno~g lumi~gap sa
Baya~g Tinubuan».
Lumaganap n~g gayón na lamá~g a~g m~ga dakila~g aral n~g Katipunan sa
lahát halos n~g nasasakupan n~g Walo~g Lalawiga~g Tagalog; at kahit na
nakasapit sa kaalamán n~g Mara~gál na henerál n~g Hukbó~g kastilà na
si Don Ramón Blanco, palibhasà ay isá~g dalubhasà~g Pámunuán na dî
kaayon sa kagahasaan ay dî napadalá sa m~ga buló~g na paghihímagsík
n~g kanyá~g m~ga nasasakupan. A~g una~g balita~g itó na boó~g
katahimika~g lumaganap sa matataás na kagawaran n~g Pámunuá~g
Pá~glahát nitó~g Kapuluaán, ay na~gyari niyaó~g iká 9 n~g Agosto n~g
taó~g 1896 sa sumbó~g n~g Kura sa Tundó na Fr. Mariano Gil, at
sapagká't dî pinansín at di pinahalagahán n~g Mara~gál na si Henerál
Blanco, ay nagkaroón n~g m~ga lihim na kilusán at pakanâ na nagpasapit
sa Pámahalaán sa Madrid n~g pa~gagaila~ga~g magpadalá rito n~g isá~g
«walá~g paulikulik» na Henerál, upá~g máiligtás a~g kapa~gyarihan n~g
Espanya sa isá~g dî maiiwasa~g Hímagsíkan. At si Henerál Polavieja, ay
kagyát dumati~g upá~g humalili sa dati~g Henerál Don Ramón Blanco.
Una~g bina~gsakán n~g kalupitán n~g bago~g Henerál ay si G. Pío
Valenzuela at Aguedo del Rosario at sa isá~g maigsi~g bugsô n~g
kapusukán n~g pikit matá~g panúnupád n~g kaba~gisa~g walá~g kahulilip,
ay mahigit sa tatló~g daá~g magitan n~g pagpapadakip n~g walá~g anó
ma~g abogabóg sa bawa't mátamaán n~g malas n~g kanilá~g m~ga tiktík na
gumágaláw sa lilim n~g kapa~gyarihan n~g m~ga kaaway n~g ati~g
paglayà.
Halos araw araw ay may binábaríl na kula~g palad, at kabila~g sa m~ga
itó, a~g na~gyari niyaó~g iká 30 n~g Disyembre n~g taó~g 1896, a~g
lalo~g kálakílakiha~g upasalà sa Baya~g Pilipinas, a~g kálakílakiha~g
kabuhu~gán, na sa pa~galan n~g Espanya ay ginanáp n~g banyaga~g
Pámunuán dito sa Kapuluan na pagpapabaríl sa lalo~g pinaká dakila~g
Tagalog, sa Bayani n~g m~ga Bayani, na si Gat José Rizal at Mercado.
A~g Himagsíkan ay lumaganap na~g gayón na lamá~g sa lahát n~g puso~g
may bahagyá~g hinanakít sa Pámahalaá~g nápakabigát na at dî na ibig na
talimahin, at buhat sa Hiyáw n~g Layà sa Balintawák niyaó~g iká 20 n~g
Agosto n~g taó~g 1896, ha~gga~g Abril n~g taó~g 1897 ay itinaguyód
n~g «amá» n~g Katipunan a~g Híma~gsíka~g nápasimulán n~g walâ sa
panahón sa kapusukán n~g m~ga masasamá~g Pámunuán n~g kastilà rito sa
Pilipinas.
At lumaganap a~g lakás n~g m~ga Katipunan sa lahát n~g dako, subalit
sa Kawit, a~g lakás ni Aguinaldo ay kaha~gáha~gà.
Dî kawasà ay kinilala si Aguinaldo na Pa~gulo~g Hukbó, sanhî n~g
ipinagkahatî n~g m~ga «katipunan» sa dalawá~g malakí~g pa~gkát, na:
Aguinaldista at Bonifacista.
Na~g panahó~g yaón si Bonifacio ay nása Kawit, ~guni't sa pagilag sa
m~ga dî maiiwasa~g pagbubu~gguan n~g dalawá~g pa~gkat ay linisan ni
Bonifacio a~g Kawit at tutu~go sana sa Batangas, ~guni't sa Limbó~g,
isá~g Nayó~g sakop n~g Indá~g, ay kanyá~g násagupà a~g m~ga kawal ni
Pawa, at a~g inilaga~g pagbubu~ggô ay sumapit; si Bonifacio ay
nasugatan at a~g kanyá~g dalawá~g kapatíd, si Ciriaco at si Procopio
ay na~gasawí~g nápatáy.
Binihag si Bonifacio n~g kanyá~g m~ga kaaway at ihinaráp sa Húkuma~g
digmâ na naglagdâ sa kanyá n~g hatol na kamatayan, ~guni't hindî
isinagawâ ni Aguinaldo, at bagkús pinatawad, ~guni't itinagubili~g
siyá'y papanawin.
Dinuyan si Bonifacio upá~g ihatíd sa poók na kanyá~g pagdúrusahan,
~guni't siyá'y ibinulíd n~g na~gaguuso~g, sa isá~g ba~gi~g malalim sa
Marigondon, na kanya~g kinálibi~gán n~g buháy. Itó'y na~gyari niyaó~g
iká 26 n~g Abril n~g taó~g 1897.
Kalunoslunos na wakás na itinalagá n~g kalupitán sa amá n~g dakila~g
kilusá~g tu~go sa paglayà.
A~g araw na itó ay ipinagluluksà ha~ggá ~gayón n~g m~ga tunay na
«Katipunan» a~g kai~ggitan ay nagtagumpáy, a~g isá~g pulutó~g na kawal
n~g ati~g di~g Hukbó~g naghíhímagsík ay nagpatunay minsan pa n~g isá~g
dî na mababawi~g kamálian at a~g buhay ni Gat Andrés Bonifacio ay
linapasta~gan n~g walâ sa panahón, tinampalasan n~g isá~g kahatulá~g
nápakalupít na ta~gi~g a~g kasaysayan a~g makatúturól n~g táhasan ku~g
sino a~g dapat managót n~g gayó~g nakalulunós na wakás. Ani Bonifacio
sa kanyá~g m~ga salaysay: «Hindî tayo dapat matakot kan~gino man kundî
sa kasaysayan.»
Talagá~g a~g isá~g baya~g bago~g umúunlád sa pagtata~ggól n~g kanyá~g
katuwira~g naáapí ay nagháhandóg n~g lalo~g dakila~g buhay. Sa
kalupitan ni Polavieja ay pinatigís a~g dugô n~g diwà n~g Hímagsíkan:
Si Gat José Rizal y Mercado; at sa kabilisán n~g isá~g hatol na ágaran
ay pinadanak a~g mahalagá~g dugô ni Gat Andrés Bonifacio, na siyá~g
tunay na bisig n~g Hímagsíkan natin.
Na~g si Gat Andrés Bonifacio ay isakdál sa kasalana~g «Taksíl sa
Tinubua~g Lupà» ay boó~g lu~gkót na nagsabi n~g ganitó:
«Taksíl akó pagkatapos na kayó~g lahát ay akí~g matipon at maiparuto
sa landasi~g itó na patu~go sa isá~g ganáp na kalayaan? Taksíl akó?
... ¡Salamat!»