MASTER GYSBERT JAPIKS.
JONKER WATSE FEN CAMMINGHA.
SAMUEL FEN HARINGHOUCK.
Tsjuster. Nei in telmennich forskynt de hérold. Hy bliest en kindiget
oan:
„Yn it jier fen ús Hear 1663. Yn de wente fen master Gysbert Japiks to
Boalsert.”
Hy giet en de foarhing lûkt iepen.
Men sjucht in keamer yn it hûs fen Master Gysbert; oan hwet der stiet
is dúdlik to sjen det de romte beide as wen- en learkeamer brûkt wirdt.
Dêr hearsket in âldfryske skjinnens, dy’t de bliken fen krapte lykwols
net weinimme kin. De mûrre is opset mei stientsjes, op de flier lizze
matten. In greate âlde spine tsjinnet tagelyk as boekekast; tafel en
matten stoellen; tsjin de mûrre efter rjuchts, in âldfryske klok. In
pear skilderijkes fen Wybrand de Geest binne de ienichste forsiering.
Rjuchts foar, in finster, dêr’t it ljocht fen in iere hjerst trochhinne
falt; dêrnêst in skriuwtaffeltsje, dêr’t folle âlde pompieren oer
forsiedde lizze. Efter dit taffeltsje sjucht men master Gysbert, op in
stoel, hwet nei lofts jonker Watse fen Cammingha.
Gysbert Japiks is nou ien-en-sechstich jier âld, mar syn skôging
teikenet heger jierren. Syn antlit stiet bleek en wirch, allinne de
eagen hawwe yette de âlde glâns. De biweging fen syn hannen is ûnwis en
as siikjend; om to lêzen bitsjinnet er him fen in forgreatglês; nou en
den ûnder it praten, tyspelet er hwet om mei in greate goezzefearren
pinne. Syn dracht is dy fen in ienfâldige boargerman, mar keal en
forsliten. Ek de jonker is griis; hy is in earweardige forskining yn
gâns djûrder útris.
DE JONKER.
It is den sa ôfpraet, master Gysbert? Kin ik jou soan yette foar dizze
winter op ’t Amelân forwachtsje?
MASTER GYSBERT, suchtsjend.
Jon Edelheit moat tank hawwe. Hast eangje ik ûntankher to lykjen mei al
myn biswieren... Mar hwet swierst is moat swierst weage. Myn soan kin
net libje mids de forlieding fen de wrâld. Hy scil hjir togroune gean,
en syn âlden scille stjerre yn earmoed.
DE JONKER.
Dêrmei moatte jy gjin noed hawwe, master. Jy hawwe ta gelok inkelde
frjeonen yn Fryslân. Mar meast is it heil fen jou soan det ik op ’t
each haw. De iensumheit fen it eilân koe him bringe ta ynkear.
MASTER GYSBERT.
De sé scil wêze twiske myn soan en ús. Sa biswierlik is de reize fen
Fryslân nei it Amelân, seit men. En wy wirde âld, myn alderljeafste en
ik. Fen ús seis is hy de ienichste dy’t yette oer is. Ik winske him net
fier ôf, as skielk de Heare my roppe scil.
DE JONKER.
Faeks scil er him bettere hawwe foar dy tiid, master Gysbert.
MASTER GYSBERT.
Sa bid ik eltse joune fen myn libben. Ik kin net oars as Jon Edelheits
hoaske oanbiedinge oannimme mei greate tank. En wol myn biswieren slaen
yn jamkste fâlde. Wist ik net, ik praette tsjin in frjeon, ik hie dit
forkroppe yn it eigen herte, mei safolle oars.
DE JONKER.
Gjin greater biwiis fen jins frjeonskip koene jy my jaen, master
Gysbert, as my diele to litten yn dizze biswieren. Sa winskje ik de
foartgong fen ús frjeonskip aller tiden. En nou mei ik net mear freegje
fen jins ûren fen Fryske stúdzje; mynhear fen Haringhouck wachtet al in
setsje op de ein fen ús ûnderhâld. (_Oerein:_) Ik winskje jo de seine
fen omhegen en in goede sounheit, master Gysbert.
MASTER GYSBERT.
Jon Edelheit allyksa. Wol frouwe Rixt myn tsjinstrée groetenis
oerbringe.
De jonker giet; master Gysbert sit wer foar syn tafel en leit yette in
pear pompieren torjuchte. Yn de doar forskynt Samuel fen Haringhouck,
útjouwer to Boalsert. Hy is in fiks en feardich man fen in lyts
fyftich, yn syn praet klear en libben, in tsjûgenis fen Ingelske
saeklikheit (hy is berne Ingelskman) foar de mimerjende Fryskens fen
Master Gysbert oer. Mar hy hat in rûm en wiid herte, en is myld for de
âlde skriuwer, for hwa’t er in frjemde mingeling fen forearing en
meilijen fielt.
FEN HARINGHOUCK.
Bêste master Gysbert! rjucht bliid bin ik jo yn sounens wer to sjen!
MASTER GYSBERT.
Wêz wolkomme, frjeone fen Haringhouck. Ik hoopje, jou fiere reize nei
Ingelân lit jo net to ûnfoldien oer ús Fryske sljuchtens.
FEN HARINGHOUCK.
Planút sein, wirdste frjeone, ik bin bliid fen werom to wêzen. Frjemd
is it sa’t jou heitelân sels de bern fen oare kontreijen oanlûkt en ta
eigen makket. Sûnder mis, yn Ingelân is mear tier, mear droktme
binammen. It libben dêr sprekt mei lûder stimme. Mar ienris hjirre
biwend, kin men de myldens fen dit âlde lân min mear misse. Earst en
binammen moat ik jo de rjucht hertlike groetenis oerbringe fen master
Junius to Oxford, frjeone.
MASTER GYSBERT.
Ik tankje master Junius en jo mei ynlike blidens. Ik hoopje, syn hege
wittenskip forsommet it ûnderhâld fen syn Fryske kennisse net.
FEN HARINGHOUCK.
Dêrfor hie er fierstento goed ûnderrjucht by jo, master Gysbert.
Yndied, hy droeg my op, jo to sizzen det er jo dêrfor tige forplichte
bliuwt. Mei greate wille fornaem er fen it plan fen de útjefte fen jins
rymlerije. Jamk scoe it him oanstean as wy him in pear kopijen for de
bibletéken fen Ingelân biskikten.
MASTER GYSBERT.
Bliid bin ik, wirdste frjeone, det men op inkelde plakken ús nommele
Fryske tonge yet eare weardich achtet, mei it ek wêze yn fiere en
frjemde lânnen. Mar oangeande de Rymlerije winske ik my yetris mei jo
to forstean. Op it ynlikst hoopje ik, jy scille jou frjeone net kwea
ôfnimme det er syn bitinken foroare. Lang haw ik hjiroer tocht en
mimere. Mar ik bin kommen ta dit bislút, frjeone fen Haringhouck: de
Rymlerije moat net by myn libben forskine.
FEN HARINGHOUCK.
Mar master Gysbert! it wirk dêr’t jy sa folle by opset hawwe, det sa to
sizzen! jou hiele libben draegt! det in plak for Fryslân winne moat en
scil yn de kinst fen ús tiden!
MASTER GYSBERT.
Ik forseach jins forheardens, frjeone, en ik forstean, ik moat jo
rekkenskip hjiroer jaen. Mei myn hiele hert bin ik dêrta ré. Frjemd is
it det ik my tsjin jo to uterjen kom oer dingen dêr’t ik nea mei ien
fen it eigen folk yet oer praette. Mar it is my as kin ik mei jo, dy’t
gjin Fries binne fen komôf, better prate as mei mannichien fen ús eigen
minsken.
FEN HARINGHOUCK.
Ik rekkenje my dit ta eare, master Gysbert. Mar net gau scille jy my
reden jaen kinne, sterkernôch, om it bislút det jy neamden, to
binlikjen.
MASTER GYSBERT.
Wol harkje, frjeone. Dûrjende jins reize noaze ik yetris de fersen fen
myn Rymlerije troch. Al de fersen, fen de earsten fen myn jonkheit ôf.
Ik sette my dêrta gear as in wirk fen plicht. Mar it is net mûglik
dichten mei plicht to bihanneljen. Hja bigounen fen nijs for my to
libjen. It wier wûnderlik, ik seach hjar brekken en ûnfolsleinens sa
klear. En dochs tsjûgen en songen hja elts mei in eigen lûd. Yn de
dagen fen dizze sêfte hjerst gyng, mei it lûd fen myn fersen, hiel myn
libben wer foar myn eagen foarby.
FEN HARINGHOUCK.
My tinkt, det biwiizget, jins wirk wier goed, it hat in eigen wêzen?
MASTER GYSBERT.
Miskien, frjeone. Mar faeks die de tsjoen fen it oantinken net minder.
Ik haw jounen hawn, det ik de lektuere ôfbrekke moast; myn eagen woene
net mear mei, myn moed wier to fol. Sokke ûngelikense stringen hat it
libben yn myn herte triljen dien. Fen nijs seach ik de oermoed fen myn
jonkheit, de earnst fen myn ripens, de drôvens fen myn âlderdom. De
blide jierren to Wytmarsum, ik hearde hjar wer sjongen en laitsjen. Ik
seach my, krêftich en ryp, oan de side fen myn alderljeafste. Ik seach
ús bern lyts, en great wirden ûnder memme en heite noed; ik seach hjar
forreizgjen ta de better kontreijen, ien for ien. Forjow, det ik
safolle sprek fen mysels. Det alles libbe efter dy dichten op it giele
pompier; it wier as seach ik myn eigen libben dêr foar my. Dêrom bin ik
hwet tear oer myn wirk, frjeone. It is de frucht fen myn libben.
FEN HARINGHOUCK.
Yn wierheit, master Gysbert, sa is it. Hwa yn Fryslân scil it oars
forstean?
MASTER GYSBERT.
Jou frage sljuchtet de wei for it oare, frjeone fen Haringhouck. Ik
hoopje net det it skriuwers-idelens lykje mei, hwet ik as sljuchte
wierheit forstean. Safolle spot haw ik heard yn Fryslân, safolle slim
en drôf misbigryp. Ik mien net to sizzen, det hja sûnder fieling binne
for dichting en kinst. Mar hja achtsje hjar eigen sprake net, mei de
âlde Fryske tonge driuwe hja follertiden de spot. In makker fen Fryske
rymkes, lyk as hja it neame, is net folle tel yn Fryslân. Djip treft en
wounet my it domme praet oer de rouwens fen ús sprake. Tinkt jo, ik
sjuch dit to swart?
FEN HARINGHOUCK.
Ik woe, det ik it sizze koe, master Gysbert. Mar it is mar al to wier.
For in Ingelskman is it swier to forstean ho’t dit folk syn tael sa
forsmite kin. It is dochs sa klear, it is hjar eigen, it is de tael
dy’t de Skepper fen ierde en himel hjar joech. Jan Jans Starter, in
frjemd, moast komme, om it earste Fryske liet to sjongen. It is
ûnbigryplik.
MASTER GYSBERT.
Sa is it, for elts dy’t suver tinkt. Bytiden tink ik: in frjemde tsjoen
leit oer Fryslân hinne. Yn it herte fen Fryslân libje wy, en it liket
gjin Fryslân to wêzen. Wier ik jong, frjeone, ik telde dit net swier.
Mar nou stean ik oan de ein fen de wei. En hjir is de Rymlerije dy’t
det alles ynhat. Jow ik hjar yn it ljocht, it scil my wêze eft it
djûrste fen myn libben ûnder kâlde frjemden komt. To nei scoe it my
gean, moast ik fen nijs spot en wanforstean fornimme. (_Effen
stiltme_.) Jy binne foldien, frjeone fen Haringhouck?
FEN HARINGHOUCK.
Sa bin ik. Mar....
MASTER GYSBERT, glimkjend.
Ik forstean hwet jy winskje scoene to sizzen. As de Heare my ropt,
scille jy frij hawwe myn dichten to printsjen. Scoene jy der biswier yn
sjen, ik naem it jo net kwea ôf. Jy scille de foarste wêze, dy’t it lûd
fen in Frysk sjonger hearre litte scil yn Fryslân.
FEN HARINGHOUCK.
Ik bitsjûgje, gjin soarch scil my dêrfor to great wêze, master Gysbert.
Men heart fen efteren it spyljen fen in oargel.
MASTER GYSBERT.
Tank frjeone. Nou bispilet myn alderljeafste it oargel, ta noeging for
it jounmiel. Dogge ús de wille en jimmetsje mei ús, frjeone fen
Haringhouck, sljucht en rjucht as ús jounspize is.
FEN HARINGHOUCK.
Sok in hoaske noeginge mei ik net ôfslaen, master Gysbert.
Sêft en wijend spilet it oargel fierder. It lêste jounljocht falt troch
it finster, en spraet syn gloede oer de grize sjonger. Fen Haringhouck
kin net litte nei him to sjen, en der komt in fromme earbiedenis yn syn
eagen. As it oargel ophâldt, seit er yette:
FEN HARINGHOUCK.
Ien wird mocht ik yet sizze, master Gysbert.
MASTER GYSBERT.
Hokker, frjeone?
FEN HARINGHOUCK.
It kaem yn my op, wylst ik jo dêr sa sitten seach, yn it jounljocht,
oan de ein fen de wei, lyk as jy it neame. Ik wit net hwet it is. Mar
wûnderlik is de macht fen de geast. Ik haw in fielen, eft jou wirk yet
libje scil yn Fryslân as de greaten fen ús dagen allang ta moude
forgien binne, ja as de spot en ûnforskilligens oer de eigen tonge,
lang hearre scil ta it forline.
MASTER GYSBERT.
Det it de himel sa haegje mei! Ik tankje jo for dit wird fen
bitrouwen.—En nou, frjeone, lit ús gean ta it jounmiel. (_Hja geane_.)
De foarhing slút.