«Μεγάλη αγάπη σου βαστώ, παιδί μου και κυρά μου,
Διά το γάλα πώφαγες τρεις χρόνους ‘ς τα βυζιά μου.»
(Ίδε σελ. 165.)
17) Εις τας παλαιάς εκδόσεις τα επί του κειμένου σχόλια ετυπούντο
εν τω περιθωρίω της σελίδος. Ένθεν η παρομοίωσις αύτη της μητρός
της Ιουλιέτας.
18) Κατά τα τότε ειθισμένα οι προσωπιδοφόροι εζήτουν την άδειαν
του οικοδεσπότου πριν εισχωρήσωσιν εις συναναστροφήν τινα.
19) Προ της εφερεύσεως (λέγει Άγγλος σχολιαστής) των κηροπηγίων,
chandeliers, αι αίθουσαι, εν αις ετελούντο εορταί, εφωτίζοντο δι'
υπηρετών κρατούντων εις χείρας λαμπάδας. Δεν εθεωρείτο δε
ταπεινωτικόν το υπούργημα τούτο, ώστε ηδύνατο ο Ρωμαίος να εισέλθη
μετά δαυλού εις χείρας, και να μη εκληφθή ως υπηρέτης.
20) Προτού γενικευθή των ταπήτων η χρήσις εστρώνοντο ψάθαι επί του
εδάφους.
21) Επροσπάθησα και ενταύθα και αλλαχού δι' ισοδυνάμου τινός
λογοπαιγνίου ν' αντικαταστήσω τα εν τω πρωτοτύπω, όπως διατηρηθή,
καθ' όσον τούτο μοι ήτο δυνατόν, το ύφος του κειμένου. Αλλά
συχνάκις ηναγκάσθην να υποχωρήσω ενώπιον της δυσκολίας και να
παραλείψω αυτά. Εννοείται δε ότι λογοπαίγνια δεν μεταφέρονται
επιτυχώς από μιας γλώσσης εις ετέραν. Αλλά και εν τω κειμένω αυτώ,
τα του Σαικσπείρου, είτε λογοπαίγνια είτε αστειότητες, δυσκόλως
εννοούνται άνευ σχολίων και επεξηγήσεων.
22) Πιστεύω ότι δεν θα κατηγορηθώ, διότι μετέφρασα το fairy, (fée
γαλλιστί) διά του Νεράιδα. She is fairies midwife. Κατά λέξιν:
είναι η μαία των Νεράιδων. Αλλά κατ’ Άγγλον σχολιαστήν, τον
Watson, «εκ των Νεράιδων, η Mab είναι η εκτελούσα μαίας καθήκοντα»
το δε κείμενον έπρεπε να έχη ούτω: she is the fairy midwife. Το
κύριον της Μαb έργον ήτο να κλέπτη τα νεογνά την νύκτα,
αντικαθιστώσα αυτά δι άλλων πάλιν νεογνών. Εκτός δε τούτου ήτο
αύτη και του εφιάλτου η προσωποποίησις. Αλλ' ο ποιητής αποκαλεί
αυτήν μαίαν, ως εκ του ιδιάζοντος αυτής προσόντος, καθόσον και τα
υπό του Μερκουτίου αποδιδόμενα εις αυτήν εξετελούντο την νύκτα επί
κοιμωμένων.
23) And sometimes comes she with a tithe pig's tail
tickling a parson's nose as a’ lies asleep,
then dreams he of another benefice.
Παρέλειψα την ουράν του χοίρου, και τα δέκατα και το benefice,
καθ' ο άγνωστα παρ' ημίν, προς ζημίαν βεβαίως του ελληνικού
κλήρου· αντικατέστησα δε ταύτα διά των αντιστοιχούντων
ευτελεστέρων ωφελημάτων των ημετέρων εφημερίων.
24) Επιστεύετο κοινώς, ότι αι μάγισσαι και υπερφυσικά όντα
περιέπλεκον διά νυκτός την χαίτην των ίππων, στάζουσαι επ' αυτών
αναλελυμένον κηρόν από λαμπάδων ανημμένων.
25) Ο Ιταλός μεταφραστής Leoni δικαίως απορεί πώς ν' αναφθώσιν αι
εστίαι του Καπουλέτου κατά την θερμοτέραν του έτους ώραν. Εκ της
διηγήσεως της Παραμάνας γνωρίζομεν τω όντι, ότι τα εν τω δράματι
συμβαίνουσι 15 περίπου ημέρας προ της εορτής _Lammas-tide_, ήτοι
περί τας 15 Ιουλίου.
26) Ίδε σημείωσιν (43).
27) Ο Σαικσπείρος και οι πρώτοι της τραγωδίας του θεαταί δεν
εθεώρουν ουδαμώς ανάρμοστα τα εν πλήρει συναναστροφή φιλήματα,
καθόσον ήτο συνήθης χαιρετισμού τρόπος ούτος εν τη τότε Αγγλία.
Ιδού τι περί τούτου γράφει ο ημέτερος Νίκανδρος Νούκιος,
επισκεφθείς την Αγγλίαν είκοσι μόλις έτη προ της του Σαικσπείρου
γεννήσεως: «Απλοϊκώτερον δε προς τας γυναίκας σφίσιν είθισται και
ζηλοτυπίας άνευ. Φιλούσι γαρ ταύτας εν τοις στόμασιν, ασπασμοίς
και αγκαλισμοίς, ουχ οι συνήθεις και οικείοι μόνοι, αλλ' ήδη και
οι μηδέπω εωρακότες· και ουδαμώς σφίσιν αισχρόν τούτο δοκεί.»
(Travels of N. Nucius, London 1846, σελ. 10.)
28) Ήτοι, να εύρης την καρδίαν σου.
29) Παραλείπονται ενταύθα οι δύο στίχοι:
Young Abraham Cupid, he that shot so trim
when King Cophetua loved the beggar-maid.
Το δημοτικόν άσμα, εις ο ανάγονται, επραγματεύετο τας ερωτικάς
περιπετεiας βασιλέως τινός, όστις επαγγελλόμενος περιφρόνησιν προς
το ωραίον φύλον, ερωτεύεται επί τέλους ψωμοζήτριαν και νυμφεύεται
αυτήν, προς ικανοποίησιν του τυφλού της Αφροδίτης υιού.
30) Αντί ελαίας ο Άγγλος ποιητής λέγει μεσπιλέαν, καθόσον τα
μέσπιλα είχον παρ' αυτώ αλληγορικήν τινα σημασίαν, της οποίας η
παράφρασίς μου διατηρεί ασθενή αντήχησιν·
that kind of fruit
as maids call medlars, when they laugh alone.
31) Μη λατρεύσης την Σελήνην, ο έστι, μη αφιερωθής εις την
Άρτεμιν· μη θελήσης να διαμείνης παρθένος ες αεί.
32) Οι γελωτοποιοί έφερον, ως γνωστόν, ποικιλόχρουν ενδυμασίαν.
33) Παραθέτω περιέργειας χάριν την υπό του C. R. Kennedy εις
αρχαίαν ελληνικήν μετάφρασιν του χωρίου τούτου. Εβραβεύθη αύτη εν
τω διαγωνισμώ του της Κανταβριγίας Πανεπιστημίου κατά το έτος 1830
μ. Χ. Προς ενθάρρυνσιν των σπουδαζόντων την ελληνικήν και την
λατινικήν, τελούνται εν τοις αγγλικοίς παιδευτηρίοις διαγωνισμοί
τοιούτοι. Το θέμα της μεταφράσεως ή της συνθέσεως ορίζεται
εκάστοτε υπό των αρχών της σχολής, οι δε διαγωνιζόμενοι είναι
αποκλειστικώς φοιτηταί· δίδεται δε εις βράβευσιν μετάλλιον, ή
πολύτιμόν τι βιβλίον. Εν Κανταβριγία τα βραβεία ταύτα δίδονται εκ
κληροδοτήματος του ιατρού Sir William Browne, προς δε και εκ του
εισοδήματος ποσού τινος, όπερ οι θαυμασταί του ελληνιστού Porson
επί τούτω συνέλεξαν, προς τιμήν του διδασκάλου αυτών. Τα μέχρι του
1837 βραβευθέντα στιχουργήματα εξεδόθησαν υπό τον τίτλον: The
Greek and Latin Prize Poems of the University of Cambridge. Ιδού η
περί ης ο λόγος μετάφρασις:
ΡΩΜΕΩΝ, ΙΟΥΛΙΑ
ΡΩΜ. Ουλαίς γελά τις τραυμάτων άπειρος ων.
Τι χρήμα λεύσσω; τις ποθ' υψόθεν δόμων
αυγή διήξεν; ηλίου μεν αντολαί
φάος τόδ' έστιν, ήλιος δ' Ιουλία.
Αλλ' ει εγείρου καλλιφεγγές ήλιε,
φθονεράν σελήνην φθείρε, και γαρ άλγεσι
τέτηκεν ήδη πάσα και μαραίνεται,
σου της γε δούλης καλλονή νικωμένη.
Μη νυν φθονούση τήδε δουλεύσης έτι·
και παρθένειον ην σ' επαμπίσχει στολήν,
χλωρά γαρ έστι και σαθρά, μόνοι δε νιν
μωροί φορούσιν, ως τάχιστ’ έκδυέ συ.
Δέσποιν' εμή πέφηνε, καρδίας εμής
τα φίλταθ'· ως τόδ' ώφελε ξυνειδέναι.
Φωνεί τι, φωνεί, κουδέν είφ' όμως. Τι μην;
Όσσων με σαίνει φθέγμ', εγώ δ' αμείψομαι.
Τι δήτ’ αναιδής είμ'; Εμ' ου προσεννέπει,
εν ουρανώ γαρ οία καλλιστεύεται
άστρω τιν' ασχολούντε της νεάνιδος
λίσσεσθον όμματ’, εστ’ αν ικνήσθον πάλιν,
εν τοίσιν αυτών εγκαταυγάζειν κύκλοις.
Τι δ' ει μετοικισθέντ’ εν αιθέρος πτυχαίς
τα μεν γένοιτο, τω δε παρθένου κάρα;
Προς δη φαεννήν παρθένου παρηίδα
μαυροίτ’ αν άστρα, λαμπάς ως παρ' ήλιον,
μετάρσιός τ’ οφθαλμός αιθέρος διά
πέμποι σέλας τηλαυγές, ορνίθων μέλη
εώα κινών, ως σκότου πεφευγότος.
Ίδ' ως παρειάν εις χέρ' αγκλίνασ' έχει·
είθ' ην εκείνης δεξιάς χειρίς έπι,
όπως εκείνης ηπτόμην παρηίδος.
ΙΟΥΛ. Ω μοι.
ΡΩΜ. Εφθέγξατ’· ω θεός φαιδίμη φθέγξαι πάλιν.
Ούτω γαρ ούτω διαπρέπεις ύπερθέ μου
άγαλμα νυκτίσεμνον, οι' απ' ουρανού
πτηνός βροτοίσιν άγγελος φαντάζεται,
οι δ' υπτιάζουσ' όμματ’ εκπαγλούμενοι,
και τούμπαλιν κλίνουσι, και βραδυστόλων
νεφελών εφιππεύοντα δέρκονται θεόν
πτεροίσι ναυστολούντα κόλπον αιθέρος.
ΙΟΎΛ. Ω Ρωμέων, τι δήτα Ρωμέων έφυς;
πατέρα τ’ αναίνου κώνομ'· ει δε μη θέλεις,
όμνυ φιλήτωρ τήςδε πιστώς εμμενείν,
καγώ δόμων τε και γένους εξίσταμαι.
34) Οι όροι της ξιφομαχίας διετήρουν τας ιταλικάς αυτών ονομασίας
εν Αγγλία.
35) Επροσπάθησα δι αντιστοιχουσών τίνων εκφράσεων να διατηρήσω και
ενταύθα μέρος του διαλόγου τούτου, το σύνολον του οποίου είναι
αμετάφραστον ως εκ της αλληλουχίας των αγγλικών λογοπαιγνίων.
36) Κατά τα τότε ειθισμένα ο Πέτρος προηγείται της παραμάνας. Ούτω
κατά την παιδικήν μου ηλικίαν πολλάκις είδον εις τας οδούς της
Κωνσταντινουπόλεως τους υπηρέτας βαδίζοντας προ των Αρμενίων
Κυριών αυτών, όπως ταις ανοίγωσι τον δρόμον.
37) Κατά τον Dryden, ο Σαικσπείρος έλεγεν, ότι εβιάσθη να θανατώση
εν τω μέσω του δράματος τον Μερκούτιον, διότι άλλως εκινδύνευε να
θανατωθή αύτος υπό του Μερκουτίου. Αμφισβητείται το ακριβές της
παραδόσεως ταύτης· αλλ' ο φόνος ούτος ανακουφίζει βεβαίως τον
μεταφραστήν.
38) Ούτω και Ρήγας εξορίζει τον Ερωτόκριτον:
Ο υιός σου μην πατήση πλειο ‘ς τους τόπους οπ' ορίζω·
τέσσαρες 'μέραις κι' όχι πλειο του δίδω να μισέψη,
τόπους μακρούς κι' αδιάβατους ας 'πάγη να γυρέψη,
και μην πατήση ώστε που ζω ‘ς τα μέρη τα 'δικά μου,
αλλιώς του δίδω θάνατον, κ.τ.λ
(Ίδε σελ.193)