Dumatíng si Basilio sa San Diego ng̃ mg̃a sandalíng inililibot ang
prusisión sa mg̃a lansang̃an ng̃ bayan. Siyá’y nabalam ng̃ iláng oras
sa kaniyáng lakad sapagkâ’t náhuli ng̃ guardia sibil ang kotsero na
nakalimot magtagláy ng̃ sédula personal at dinalá sa kuartel upang
iharáp sa comandante, matapos mabigyán ng̃ iláng halibas ng̃ kulata.
Mulîng napigil ang kalesa upang paraanin muna ang prusisión at ang
kotserong nábugbóg ay nag-alís ng̃ sombrero at nagdasál ng̃ isáng
_Amá namin_ sa pagdaraan ng̃ isáng larawan, ng̃ isáng bantóg na
banál mandín, na nasa andás. Anyông matandâng may mahabàng misáy na
nakaupô sa gilid ng̃ isáng hukay na nasa ilalim ng̃ isáng punòng may
sarìsarìng pinatuyông ibon. Isáng kalán na may isáng palayók, isáng
lusonglusung̃an at isáng kalikut na pandurog ng̃ hitsó ang kaniyáng
mg̃a tang̃ìng kasangkapan, warìng upang ipakilala na ang matandâ ay
naninirahan sa gilid ng̃ libing̃an at doon linulutò ang kaniyáng
pagkain. Iyón ay si Matusalem, ayon sa pananampalataya sa Pilipinas;
ang kaniyáng kasama at marahil ay kapanahóng taga Europa ay si Noel
ng̃unì’t may matalagháy at masayáng anyô, kay sa kay Matusalem.
--Nang kapanahunan ng̃ mg̃a banál--ang hakàhakà sa sarili ng̃
kotsero--marahil ay walâng guardia sibil, sapagkâ’t kung mayroon,
ay hindî silá mabubuhay ng̃ malaon dahil sa pang̃ung̃ulata.
Makaraán ang matandâ ay sumunód ang tatlóng Harìng Mago na
nang̃akasakáy sa mg̃a kabayong tátalóntalón, lalònglalò na ang sa
maitím na harìng Melchor na warìng ibig sagasàin ang kaniyáng mg̃a
kasama.
--Walâ, walâ ng̃âng guardia sibil noon--ang patuloy ng̃ kotsero
na kinaíinggitán sa sarili ang mg̃a maliligayang kapanahunang
iyon,--sapagkâ’t kung mayroon ay nádalá na sa bilanggùan ang maitím
na iyan na naglílilikót sa piling niyáng dalawáng kastilà (si Gaspar
at si Baltazar).
Ng̃unì’t sa dahilang nápuna niyá na ang maitím ay may korona at harì
ding kagaya ng̃ dalawáng kastilà, ay sumaisip niyá ang harì ng̃ mg̃a
tagalog at nagbuntónghining̃á.
--¿Alám pô ba ninyó--ang magalang na tanóng kay Basilio--kung ang
paang kanan ay nakakalág na?
Ipinaulit ni Basilio ang katanung̃an.
--¿Paang kanan nino?
--¡Nang harì!--ang sagót na maraha’t malihim ng̃ kotsero.
--¿Sinong harì?
--Ang harì natin, ang harì ng̃ mg̃a tagalog....
Si Basilio ay ng̃umitî at ikinibít ang balikat.
Mulîng nagbuntonghining̃á ang kotsero. Ang mg̃a tagá bukid ay may
isáng alamát na, ang kaniláng harì umanó na nakúkulong at nakatanikalâ
sa yung̃íb ng̃ San Mateo, ay dárating isáng araw at sila’y palalayàin.
Bawà’t isáng daang taón ay napápatíd ang isá niyáng tanikalâ, kayâ’t
nakakawalâ na ang mg̃a kamáy at paang kaliwâ: walâ nang nátitirá
kundî ang paang kanan. Kung nagpúpumiglás ó gumágaláw ang harìng
itó ay nagigíng sanhî ng̃ paglindól at pang̃ing̃iníg ng̃ lupà;
nápakalakás, kayâ’t ináabután siyá ng̃ isáng butó, na nadudurog
sa kaniyáng pisíl, ng̃ sino mang nakikipagkamáy. Tinatawag siyáng
Bernardo ng̃ mg̃a tagalog, nang hindî maalaman kung bakit, marahil
ay pinagkakamaláng siyá ang Bernardo del Carpio.
--Pag nakakalág na ang paang kanan--ang bulóng ng̃ kotsero na tinimpî
ang isáng buntónghining̃á--ay ibíbigay ko sa kaniyá ang aking mg̃a
kabayo, paglilingkurán ko siyá at magpapakamatáy na akó ng̃ dahil
sa kaniyá.... Ililigtas niyá kamí sa mg̃a guardia sibil.
At sinundán ng̃ may hapis na ting̃ín ang tatlóng harìng lumálayô na.
Sumúsunód ang dalawáng hanay na batàng malulungkót, mg̃a walâng
katawatawa, na warìng pinilit lamang. Ang ilán ay may daláng huepe
at ang ibá ay kandilà, at ang ibá ay paról na papel na may tukod na
kawayan, at nang̃agtitilìan sa pagdarasál ng̃ rosario, na, warìng
may kaaway. Sumúsunod si San José na nasa marálitâng andás, na ang
anyô ay malungkót at pakumbabâ at ang tungkód ay may bulaklák ng̃
asusena, sa gitnâ ng̃ dalawáng guardia sibil na warì nakáhuli sa
kaniyá: sakâ pá lamang natahô ng̃ kotsero kung bakit gayón ang anyô
ng̃ santó. Dahil sa siya’y nagulumihanan sa pagkakakita sa guardia
sibil ó kayâ’y dahil sa walâ siyáng paggalang sa santóng may gayóng
kaakbáy, ay hindî nagdasál ng̃ kahit isáng _requiem eternam_ man
lamang. Sa likurán ng̃ San José ay sumúsunód ang mg̃a batàng babaing
umiilaw na nang̃akatalukbóng ng̃ panyông nakabuhól sa ilalim ng̃
babà, nagdadasál din ng̃ rosario, ng̃unì’t hindî lamang kasinglakás
ng̃ mg̃a batàng lalaki. Sa gitnâ’y ilán ang may hilahilang mumuntîng
konehong papel, na ang buntót na papel ding ginupít ay nakataás at
naiílawan ng̃ isáng muntîng kandilàng pulá. Dumádaló ang mg̃a batà
na dalá ang mg̃a laruáng iyón upang sumayá ang prusisión. At ang
mg̃a hayúphayupang matatabâ’t mabibilog na warì itlóg ay masasayá
mandín kayâ’t nápapalundág, napapagiwang, nabubuwal at nasusunog;
lalapitan ng̃ may arì upang patayín ang lágabláb, hihip dito, hihip
doon, mapapatáy ang ding̃as sa kápapalò at kung minsán ay umiiyák,
pag nákitang sirâsirâ ang laruán. Malungkót na nápupuná ng̃ kotsero
na umuuntî sa taón taón ang lahì ng̃ mg̃a hayop na papel, na warìng
násasalot ding kagaya ng̃ mg̃a buháy na hayop. Naalaala niyá, siyá,
ang binugbóg na si Sinong, ang kaniyáng dalawáng magagandáng kabayo,
na upang máilayô sa pagkakahawa sa sakít, ay pinaggugulan niyá ng̃
sampûng piso upang benditahin, alinsunod sa hatol ng̃ kura--yaon
ang pinakamabuting panglaban sa episootia na natagpuán ng̃ kura at
ng̃ Pamahalàan--ng̃unì’t gayón man, ay nang̃amatáy din. Datapwâ’y
kinakalamay niyá ang sarili, sapagkâ’t matapos máwisikán ng̃ agua
bendita, matapos ang mg̃a latín ng̃ parì at mg̃a _ceremonias_, ay
nagtagláy ng̃ ugalìng pagmamataás ang mg̃a kabayo, nang̃agmalakí na,
ayaw pasingkáw, at sa dahiláng siyá’y mabuting kristiano ay hindî
niyá mapalò, sapagkâ’t sinabi sa kaniyá ng̃ isáng Hermano tercero
na benditado ang mg̃a kabayong iyón.
Ang panghulí ng̃ prusisión ay ang Birhen, suot “Divina Pastora” na may
sombrerong ayos _frondeuse_ na may malapad na pardilyas at mahahabàng
pakpák ng̃ ibon upang ipakilala ang paglalakbáy sa Jerusalem. At
upang maipahiwatig ang pang̃ang̃anák, ay ipinag-utos ng̃ kura na
patambukin ang tiyan at lagyán ng̃ mg̃a basahan at bulak sa ilalim
ng̃ saya, upang walâng mag-alinlang̃an sa kaniyáng kalagayan. Ang
Birhen ay isáng magandáng larawan, na may anyông hapís, na kagaya
ng̃ lahát ng̃ larawang gawâ ng̃ mg̃a pilipino, ayos na nahihiyâ
dahil sa ginawâ sa kaniyá marahil ng̃ P. Kura. Sa dakong harapán
ay may iláng kantores at sa likurán ay iláng músiko at ang mg̃a
kaukuláng guardia sibil. Gaya ng̃ maaantáy ay hindî kasama ang kura,
matapos ang kaniyáng ginawâ: nang taóng iyón ay masamâ ang loob,
sa dahiláng kinailang̃an niyáng gamitin ang boô niyáng katalinuhan
at pananalitâng pasilòsilò upang ang mg̃a taong bayan ay magbayad
ng̃ tatlóng pûng piso sa bawà’t isáng “misa de aguinaldo” at hindî
dalawang pû na gaya nang dating halagá.
--Nagiging pilibustero kayó--ang sabi.
Lubhâng natutubigan marahil ang kotsero dahil sa mg̃a bagay na
napagkitá sa prusision, sapagkâ’t nang makaraán itó at nang ipag-utos
ni Basilio na magpatuloy, ay hindî nápuná na ang ilaw ng̃ paról ng̃
karomata ay namatáy. Sa isáng dako namán ay hindî rin nápuna ni
Basilio sapagkâ’t nalilibáng sa pagmamasíd sa mg̃a bahay na naiilawan,
sa loob at labás, ng̃ mg̃a paról na papel na maiinam ang ayos at ibá’t
ibá ang kulay, mg̃a bituwing nalilibid ng̃ bilog na may mahahabàng
palabuntót, na pag náhipan ng̃ hang̃in ay naglalagaslasan, at mg̃a
isdâng ang ulo’t buntót ay gumágaláw, na may baso ng̃ ilaw sa loob,
na pawàng nakasabit sa balisbisan ng̃ bahay at siyáng nagbibigáy
nang anyông masayá. Namamasdán ni Basilio na ang mg̃a pag-iilaw ay
umuuntî rin, na ang mg̃a bitwín ay nawawalâ, na nang nakaraang taón
ay kakauntî na ang mg̃a palamutì at palawít, at nang taóng itó ay
lalò pa manding kauntì kay sa nakaraán.... Bahagyâ ng̃ nagkaroon ng̃
músika sa lansang̃an, ang masasayáng galawan sa mg̃a kúsinàan ay
hindî na námamalas sa lahát ng̃ bahay at ang gayón ay sinapantahà
ng̃ bagong tao na alinsunod sa kasamaán ng̃ panahón, ang asukal ay
matumal, ang ani ng̃ palay ay nasirà, nang̃amatáy ang mahigít sa
kalahatì ng̃ mg̃a hayop at ang mg̃a buwís ay tumátaás, nádadagdagán
nang dî maalaman kung bakit at sa anóng dahil, samantalang naglalalò
namán ang pamamasláng ng̃ guardia sibil na siyáng pumápatáy sa
kasayahan ng̃ mg̃a bayan.
Itó pá namán ang kaniyáng iniísip nang máding̃íg ang isáng _¡alto!_
na nagumugong. Kasalukuyang nagdáraán silá sa harapán ng̃ kuartel
at nápuná ng̃ isáng bantáy na patáy ang tangláw ng̃ kalesa at ang
bagay na iyón ay hindî dapat manatili. Sunód-sunód na mura ang
tinanggáp ng̃ kaawàawàng kotsero na nagsabing ang kadahilanan noon
ay ang kahabàan ng̃ prusisión, at sa dahiláng pipiitin at ilalathalà
sa mg̃a pahayagan, sapagkâ’t lumabág sa ipinag-uutos ay lumunsád sa
sasakyán ang ayaw ng̃ basagulo at mahinahong si Basilio at ipinatuloy
ang lakad na pasán ang kaniyáng takbá.
Yaón ang San Diego, ang kaniyáng bayan, na walâ man siyá ni isáng
kamag-anak......
Ang tang̃ìng bahay na nákita niyáng masayá ay ang kay kapitáng Basilio.
Ang mg̃a tandáng at mg̃a inahín ay nag-iiyukan, na sinásaliwán ng̃
mg̃a tunóg ng̃ warì nagtátadtád ng̃ karné sa sangkalan at ng̃ sagitsít
ng̃ mantikà sa kawalì. May handâ sa bahay at umaabot sa lansang̃an
ang maminsan minsáng simoy na may halòng amóy ng̃ ginisá.
Sa entresuelo ay nákita ni Basilio si Sinang, na pandák ding gaya
ng̃ mákilala ng̃ aming mangbabasa, kahit tumabâ at lalò pang bumilog
sapol ng̃ magka-asawa. At siya’y nápamanghâ nang makitang kausap
ni kapitáng Basilio, ng̃ Kura at ng̃ alperes ng̃ guardia sibil ang
mag-aalahás na si Simoun na may salamíng asúl sa matá at kilos malayà
ring gaya ng̃ dati.
--Yarì na, ginoong Simoun,--ang sabi ni kapitáng Basilio--tutung̃o
kamí sa Tiani upang tingnán ang inyóng mg̃a hiyás.
--Akó ma’y paparoon din--anáng alperes--sapagkâ’t kailang̃an ko ang
isáng tanikalâ sa relos, ng̃unì’t mayroon akóng maraming gawàin....
Kung iibigin sana ni kapitáng Basilio na siyá na ang mamanihalà....
Malugód na sumang-ayon si kapitáng Basilio at sa dahiláng ibig niyáng
mákasundô ang militar upang huwag siyáng magambalà, sa paggambalà sa
kaniyáng mg̃a tao, ay ayaw tanggapín ang halagáng pinagpipilitang
dukutin ng̃ alperes sa bulsá.
--¡Iyon na ang aking pamaskó!
--¡Hindî ko mapapayagan, kapitán, hindî ko mapapayagan!
--¡Siyá, siyá! ¡Sakâ na tayo magtuós sa hulí!--ang sabing mapagparayà
ni kapitáng Basilio.
Ang Kura man ay nang̃ang̃ailang̃an din ng̃ hikaw at ipinagbilin sa
kapitán na ipakibilí na siyá.
--Ang ibig ko ay yaóng mabuti. Sakâ na tayo magtuós.
--Huwag kayóng mag-alaala P. Kura,--ang sabi niyá, na ibig díng
mákasundô ang nasa dako ng̃ simbahan.
Isáng patibay na masamâ ng̃ kura ay ikagagambalà niyá ng̃ malakí at
ibayo pá ang magugugol: ang hikaw na iyón ay isáng sápilitáng handóg.
Samantala namá’y pinupuri ni Simoun ang kaniyáng mg̃a hiyás.
--¡Nakágugulat ang taong itó!,--ang sabi sa sarili ni Basilio--sa
lahát ng̃ pook ay nakapang̃ang̃alakal.... At kung paniniwalàan natin
ang _ilán_, ay biníbilí niyá sa iláng ginoo, sa muntîng halagá, ang
mg̃a ipinagbilí din niyáng hiyás upang ipang-alay.... ¡Ang lahát ay
nakapang̃ang̃alakal sa Sangkapulùang itó; kamí lamang ang tang̃ìng
hindî!
At nagpatuloy sa kaniyáng bahay, sa bahay ni kapitáng Tiago, na
tinátahanán ng̃ isáng katiwalà. Ináantay siyá, upang balitàan, ng̃
katiwalà na may malakíng paggalang sa kaniyá mulâ noong mákita
siyáng bumúbusbós na warìng inahíng manók lamang ang iníiwàan. Ang
dalawáng manggagawà ay nápipiít, ang isá’y mátatápon sana sa malayòng
bayan.... namatáy ang iláng kalabáw.
--¡Ang dati rin, matatandâng balità!--ang may yamót na putol ni
Basilio--¡Kailan pá man ay ganyán ang pasalubong ninyó sa akin!
Ang binatà’y hindî ganid, ng̃unì’t sa dahiláng madalás siyang
mákagalitan ni kapitáng Tiago, ay iginagantí namán niyá sa kaniyáng
mg̃a napag-uutusan. Ang matandâ’y nag-apuháp ng̃ bagong balità.
--¡Namatáy ang isá nating mangsasaka, ang matandâng bantáy sa gubat,
at hindî pumayag ang kura na málibíng ng̃ libíng mahirap, sapagkâ’t
mayaman daw ang pang̃inoon!
--¿At sa anó namatáy?
--¡Sa katandaán na!
--¡Ba, namatáy sa katandaán? Kung namatáy ng̃ dahil sa isáng sakít
man lamang sana!
Ang ibig ni Basilio ay may sakít, dahil sa kaniyáng hang̃ád na
makagawâ ng̃ “autopsia”.
--¿Walâ na bagá kayóng maibabalità sa aking bagong bagay? Nawawalán
tulóy akó ng̃ gana sa pagkain dahil sa pagbabalità ng̃ mg̃a bagay
na gaya rin ng̃ dati. ¿May balità bagá kayóng ukol sa Sapang?
Isinalaysáy ng̃ matandâ ang pagkakabihag kay kabisang Tales. Si
Basilio ay napahintông nágmumunimuní at hindî umimík. Hindî na
nakakain.