(Laborcxambro de _doktoro Stockmann_. Librobretoj kaj sxrankoj kun
diversaj preparajxoj laux la muroj. En la fono estas elirejo al la
antauxcxambro; antauxe maldekstre estas pordo al la sidcxambro. Sur
la muro dekstre estas du fenestroj, kies vitroj estas frakasitaj.
Meze en la cxambro staras la skribotablo de la doktoro, kovrita de
libroj kaj dokumentoj. La cxambro estas en malordo. Estas
antauxtagmeze.)
(_Doktoro Stockmann_, en negligxo kaj pantofloj kaj kun kaloto,
staras klinite, rastante per pluvsxirmilo sub unu el la sxrankoj;
fine li antauxentiras sxtonon.)
DOKTORO STOCKMANN
(parolas tra la malfermita pordo al la sidcxambro) Katrine, jen mi
trovis ankoraux unu.
SINJORINO STOCKMANN
(ene en la sidcxambro) Ho, vi certe ankoraux trovos plurajn.
DOKTORO STOCKMANN
(metas la sxtonon sur aron da aliaj sur la tablo) Tiujn sxtonojn mi
konservos kiel sanktajxojn. Ejlif kaj Morten vidu ilin cxiun tagon,
kaj kiam ili farigxos plenkreskaj, ili ricevu ilin herede de mi.
(rastas sub librobreto) Cxu sxi -- kiel diable sxi nomigxas, -- sxi,
la servistino, -- cxu sxi ankoraux ne sercxis la vitrajxiston?
SINJORINO STOCKMANN
(envenas) Jes, sed li respondis, ke li ne scias, cxu li povos veni
hodiaux.
DOKTORO STOCKMANN
Vi certe vidos, ke li ne kuragxas.
SINJORINO STOCKMANN
Ne, ankaux Randine opinias, ke li ne kuragxas pro la najbaroj.
(parolas enen en la sidcxambron) Kion vi volas, Randine? Nu tiel.
(iras tien kaj tuj revenas) Jen letero al vi, Tomas.
DOKTORO STOCKMANN
Mi rigardu. (malfermas gxin kaj legas) Nu tiel.
SINJORINO STOCKMANN
De kiu gxi estas?
DOKTORO STOCKMANN
De la domposedanto. Li malluigas nin.
SINJORINO STOCKMANN
Cxu vere? Li, kiu estas tia honesta homo --
DOKTORO STOCKMANN
(rigardas en la leteron) Li ne kuragxas havi nin, li diras.
Malvolonte li tion faras; sed li ne kuragxas ion alian -- pro siaj
kuncivitanoj -- pro la publika opinio -- estas dependanta -- ne
kuragxas ofendi certajn ricxulojn.
SINJORINO STOCKMANN
Jen vidu, Tomas.
DOKTORO STOCKMANN
Ja, ja, mi vidas; ili estas malkuragxuloj, cxiuj, en cxi tiu urbo;
neniu ion kuragxas pro cxiuj aliaj homoj. (jxetas la leteron sur la
tablon) Sed ne gravas por ni, Katrine. Nun ni vojagxos al la nova
mondo, kaj tiam --
SINJORINO STOCKMANN
Jes sed, Tomas, cxu estas bone pripensite, tio cxi pri la vojagxo?
DOKTORO STOCKMANN
Cxu mi restus cxi tie, kie oni primokis min kiel popolmalamikon,
brulstampis min, frakasis miajn fenestrojn! Kaj jen vidu, Katrine;
ili ankaux sxirfendis mian nigran pantalonon.
SINJORINO STOCKMANN
Ho ne; kaj la plej bonan, kiun vi havas!
DOKTORO STOCKMANN
Neniam oni devus surmeti sian plej bonan pantalonon, kiam oni luktas
por libereco kaj vero. Nu, la pantalono ne multe gravas por mi; cxar
gxin vi ja povas kunkudri por mi. Sed estas _tio_, ke la kanajlaro
kaj la amaso kuragxas agresi min, kvazaux ili estus miaj egaluloj, --
estas _tio_ kion mi, je mia morto, ne povas akcepti.
SINJORINO STOCKMANN
Jes, ili estis krudaj kontraux vin cxi tie en la urbo, Tomas; sed cxu
pro _tio_ ni devas forvojagxi el la lando?
DOKTORO STOCKMANN
Cxu vi opinias, ke la plebanoj ne estas same impertinentaj en niaj
aliaj urboj kiel en tiu cxi? Ho jes, kara, estos certe tute la sama.
Nu, egale; lasu la hundacxojn busxacxi; _tio_ ne estas la plej
malbona; la plej malbona estas, ke cxiuj homoj en la tuta lando estas
partisklavoj. Nu, pri _tio_, -- eble ne estas pli bone en la libera
okcidento; ankaux tie ja furiozas la kompakta plimulto kaj la
liberala publika opinio kaj cxiu alia diablajxo. Sed, vidu, la
kondicxoj estas pli granskalaj tie; ili povas mortigi, sed ili ne
torturadas; ili ne pincxas liberan animon per sxrauxbtenilo kiel
hejme cxe ni. Kaj en bezono oni povas ja teni sin flanke. (iras
trans la planko) Se mi nur sciis, kie estas praarbaro aux eta sudmara
insulo por vendo malmultekoste --
SINJORINO STOCKMANN
Jes, sed la knaboj, Tomas?
DOKTORO STOCKMANN
(haltas) Vi estas stranga, Katrine! Cxu vi vere preferus, ke la
knaboj kreskus en tia socio kiel la nia? Hieraux vespere vi vidis ja
mem, ke la duono de la popolo estas furioza; kaj se la alia duono ne
perdis sian prudenton, tio estas cxar ili estas azenoj, kiuj ne havas
iun prudenton por perdi.
SINJORINO STOCKMANN
Sed kara Tomas, vi parolas ja tiel nesingardeme.
DOKTORO STOCKMANN
Nu! Cxu ne estas vero, kion mi diras? Cxu ili ne turnas cxiujn
konceptojn supron malsupren? Cxu ili ne faras unu saman kacxon el
justo kaj maljusto? Cxu ili ne nomas mensogon, kion mi scias esti
vero? Sed la plej frenezega estas, ke cxi tie cxirkauxiras
plenkreskaj, liberalecaj homoj en amaso, kaj kredas, ke ili estas
liberpensantoj! Cxu vi iam ion tian auxdis, Katrine!
SINJORINO STOCKMANN
Jes, jes, eble estas stulte, sed --
(Petra envenas de la sidcxambro.)
SINJORINO STOCKMANN
Cxu vi jam nun venas de la lernejo?
PETRA
Jes; mi estas maldungita!
SINJORINO STOCKMANN
Maldungita!
DOKTORO STOCKMANN
Ankaux vi!
PETRA
Sinjorino Busk maldungis min; kaj do mi opiniis plej bone iri tuj.
DOKTORO STOCKMANN
Kaj vi gxuste faris!
SINJORINO STOCKMANN
Kiu kredus, ke sinjorino Busk estas tiel fia homo!
PETRA
Ho ne, patrino, sinjorino Busk ne estas fia; mi vidis klare, kiel tio
cxagrenigis sxin. Sed sxi ne kuragxis, diris sxi; kaj jen mi
maldungigxis.
DOKTORO STOCKMANN
(ridas kaj frotas manojn) Sxi ne kuragxis, ankaux sxi ne! Ho,
belege.
SINJORINO STOCKMANN
Ho ja, post la teruraj tumultoj hieraux vespere, do --
PETRA
Ne estis nur sole _tio_. Auxdu nun, patro!
DOKTORO STOCKMANN
Nu, kaj kio?
PETRA
Sinjorino Busk montris al mi ne malpli ol tri leterojn, kiujn sxi
ricevis cxi-matene --
DOKTORO STOCKMANN
Sen subskribo, cxu?
PETRA
Jes.
DOKTORO STOCKMANN
Jes, cxar ili ne _kuragxas_ riski la nomon, Katrine!
PETRA
Kaj en du el ili skribigxis, ke sinjoro, kiu vizitadas en nia domo,
rakontis en la klubo cxi-nokte, ke mi havas ege liberajn opiniojn pri
diversaj aferoj --
DOKTORO STOCKMANN
Kaj tion vi do ne neis?
PETRA
Kompreneble ne. Sinjorino Busk mem havas konsiderinde liberajn
opiniojn, kiam ni estas solaj du; sed cxar cxi tio pri mi
disvastigxis, sxi ne kuragxis reteni min.
SINJORINO STOCKMANN
Kaj imagu, -- jen unu kiu vizitadas nian domon! Vidu, kion vi rehavas
por via gastameco, Tomas.
DOKTORO STOCKMANN
En tia fiajxo ni ne volas plu vivi. Enpaku kiel eble plej rapide,
Katrine; ni foriru ju pli frue des pli bone.
SINJORINO STOCKMANN
Silentu; sxajnas al mi, ke estas iu en la koridoro. Iru por vidi,
Petra.
PETRA
(malfermas la pordon) Ho, cxu estas vi, sxipestro Horster? Bonvolu
eniri.
HORSTER
(el la antauxcxambro) Bonan tagon. Mi pensis, ke mi devis fari
viziteton por auxdi kiel statas.
DOKTORO STOCKMANN
(premas lian manon) Dankon; tre bonvoleme de vi.
SINJORINO STOCKMANN
Kaj dankon, ke vi trahelpis nin, sxipestro Horster.
PETRA
Sed kiel vi mem trairis hejmen?
HORSTER
Ho jes, iris bone; mi havas ja ioman forton; kaj tiuj homoj pleje
preferas uzi la busxon.
DOKTORO STOCKMANN
Jes, cxu ne estas strange pri tiu fia malkuragxeco? Venu, kaj mi
montru ion al vi! Jen, tie la sxtonoj, kiujn ili jxetis enen al ni.
Rigardu ilin! Ne estas pli ol du suficxe grandaj sxtonoj en la tuta
aro; la resto estas nenio alia ol sxtonetoj, -- nuraj grajnoj. Kaj
tamen ili staris tie ekstere hurlante, kaj jxuris, ke ili volas bati
min pecen; sed ago -- ago -- ne, el tio oni ne multon vidas en nia
urbo!
HORSTER
Estis ja ankaux la plej bona por vi cxi tiun fojon, sinjoro doktoro.
DOKTORO STOCKMANN
Efektive estis. Sed tamen estas cxagrenige; cxar se iam okazos
serioza batalo grava por la tuta lando, vi vidos, ke la publika
opinio preferos forkuri, kaj la kompakta plimulto kuros arbaren kiel
aro da sxafoj, cxu ne sxipestro Horster. Estas _tio_, kio estas tiel
cxagrenige pripensi; vere estas por mi bedauxrinde --. Ho; sed pro
diablo, -- funde tio cxi estas ja nur stultajxo. Se ili diris, ke mi
estas popolmalamiko, lasu min do esti popolmalamiko.
SINJORINO STOCKMANN
Vi neniam farigxos, Tomas.
DOKTORO STOCKMANN
Ne jxuru pri tio, Katrine. Malica vorto povas efiki kiel pinglograto
en la pulmo. Kaj tiu damnita vorto --; mi ne kvitigxos de gxi; gxi
fiksigxis sub la koro; gxi kusxas tie kaj fosas kaj sucxas kiel
acidaj sukoj. Kaj kontraux tio helpas neniu magnezo.
PETRA
Ba; nur ridu pri ili, patro.
HORSTER
La homoj certe sxangxos opiniojn, sinjoro doktoro.
SINJORINO STOCKMANN
Jes, Tomas, pri tio vi povas esti same certa, kiel pri tio ke vi
staras cxi tie.
DOKTORO STOCKMANN
Jes, eble kiam estos tro malfrue. Sed tiam estu por ili laux merite!
Tiam ili povos iri cxi tie en sia fiajxo, kaj pentante ke ili pelis
patrioton en ekzilon. Kiam vi forvelos, sxipestro Horster?
HORSTER
Hm, -- vere estas pri tio, ke mi venis por paroli kun vi --
DOKTORO STOCKMANN
Nu, cxu estas io pri la sxipo?
HORSTER
Ne; sed ne okazos, ke mi kuniros.
PETRA
Cxu vi do estas maldungita?
HORSTER
(ridetas) Jes, efektive estas tiel.
PETRA
Ankaux vi.
SINJORINO STOCKMANN
Jen vi vidas, Tomas.
DOKTORO STOCKMANN
Kaj tio pro la vero! Aj, se mi estus ion tian pripensinta --
HORSTER
Ne estu afliktita pro tio; mi certe trovos oficon cxe iu aux alia
eksterurba sxipsocieto.
DOKTORO STOCKMANN
Kaj tion de tiu grandkomercisto Vik, -- ricxa homo, sendependa de
cxiuj --! Fi, pro diablo!
HORSTER
Alie li estas suficxe sincera; kaj li mem diris, ke li volus reteni
min, se li nur kuragxus --
DOKTORO STOCKMANN
Sed li ne kuragxis? Ne; tion mi komprenas!
HORSTER
Ne estas facile, li diris, kiam oni apartenas al certa partio --
DOKTORO STOCKMANN
Jen vera vorto de honestulo. Partio estas kvazaux viandmuelilo; gxi
muelas cxiujn kapojn kune al kacxo; kaj tial ili farigxas kacxokapoj
kaj farcxokapoj cxiuj!
SINJORINO STOCKMANN
Sed Tomas do!
PETRA
(al _Horster_) Se vi ne estus nin akompaninta hejmen, eble en tio
cxi ne rezultus.
HORSTER
Pri tio mi ne pentas.
PETRA
(etendas al li la manon) Dankon pro tio.
HORSTER
(al la doktoro) Kaj ankaux _tion_ mi volus diri, ke cxar vi fine
decidis ke vi forvojagxu, mi pensis pri alia solvo --
DOKTORO STOCKMANN
Bone; se ni nur povos rapide forvojagxi --
SINJORINO STOCKMANN
Tsx; cxu iu frapis la pordon?
PETRA
Eble estas onklo.
DOKTORO STOCKMANN
Aha! (krias) Envenu!
SINJORINO STOCKMANN
Kara Tomas, promesu al mi do --
(La magistranto venas de la antauxcxambro.)
LA MAGISTRANTO
(cxe la pordo) Nu, vi estas okupata. Jes, do mi prefere --
DOKTORO STOCKMANN
Ne, ne; envenu.
LA MAGISTRANTO
Sed mi dezirus paroli kun vi ni du solaj.
SINJORINO STOCKMANN
Ni iros en la sidcxambron dume.
HORSTER
Kaj mi revenos poste.
DOKTORO STOCKMANN
Ne; vi eniru kune, sxipestro Horster; mi bezonas plian informon --
HORSTER
Ja, ja, do mi atendas.
(Li sekvas _sinjorinon Stockmann_ kaj _Petra_ en la sidcxambron.)
LA MAGISTRANTO
(silentas, sed ekrigardas al la fenestroj)
DOKTORO STOCKMANN
Vi eble trovas, ke estas iom liberaere cxe ni hodiaux? Surmetu la
kepon.
LA MAGISTRANTO
Dankon, se mi povas. (tion faras) Mi sentas, ke mi kaptis
malvarmumon hieraux; mi frostis --
DOKTORO STOCKMANN
Cxu? Kontrauxe mi trovis, ke estis suficxe varme.
LA MAGISTRANTO
Mi bedauxras, ke ne estis en mia potenco malebligi tiujn noktajn
ekscesojn.
DOKTORO STOCKMANN
Cxu vi volas diri al mi ion ceteran?
LA MAGISTRANTO
(elprenas grandan leteron) Mi havas tiun cxi dokumenton por vi de la
baneja direkcio.
DOKTORO STOCKMANN
Mi estas maldungita, cxu?
LA MAGISTRANTO
Jes, de hodiaux. (metas la leteron sur la tablon) Ni bedauxras; sed
-- sincere dirite -- ni ne kuragxis pro la publika opinio.
DOKTORO STOCKMANN
(ridetas) Ne kuragxis? Tiujn vortojn mi auxdis _pli frue_ hodiaux.
LA MAGISTRANTO
Mi petas, ke vi ekkomprenu vian staton. Estonte vi ne povas atendi
iun ajn praktikon en nia urbo.
DOKTORO STOCKMANN
Al la diablo pri la praktiko! Sed el kio vi tion scias tiel certe?
LA MAGISTRANTO
La asocio de domposedantoj starigis liston, kiun ili portas de domo
al domo. Cxiuj bonanimaj civitanoj estas petataj ne viziti vin; kaj
mi kuragxas garantii, ke neniu domposedanto kuragxas rifuzi sian
subskribon; ili tute simple ne _kuragxas_.
DOKTORO STOCKMANN
Ne, ne; pri tio mi ne dubas. Sed kio do?
LA MAGISTRANTO
Se mi povus doni al vi konsilon, gxi estus, ke vi forlokigxu el nia
urbo por ioma tempo --
DOKTORO STOCKMANN
Jes, mi gxuste iomete pensas forlasi la lokon.
LA MAGISTRANTO
Bone. Kaj post duona jaro aux iom pli, kiam vi sxangxis vian opinion,
kaj vi post matura konsidero povus decidigi vin esprimi bedauxron kaj
konfesi vian eraron --
DOKTORO STOCKMANN
Tiam mi eble povus rericevi mian oficon, vi pensas?
LA MAGISTRANTO
Eble; estas tute ne sensxance.
DOKTORO STOCKMANN
Jes, sed la publika opinio? Vi ja ne kuragxas pro la publika opinio.
LA MAGISTRANTO
La opinio estas ege varia afero. Kaj por diri la veron estas ege
grave por ni havi tian konfeson de vi.
DOKTORO STOCKMANN
Jes, por gxi vi lekas viajn lipojn! Sed pro diablo, vi memoras kion
mi antauxe diris al vi pri tiaj vulpo-ruzajxoj!
LA MAGISTRANTO
Tiam via pozicio estis konsiderinde pli favora; vi povis supozi, ke
vi havas la tutan urbon dorse --
DOKTORO STOCKMANN
Jes, kaj nun mi sentas, ke mi havas la tutan urbon sur la nuko --.
(ekflamigxas) Sed ecx ne se mi havus la diablon mem kaj lian
praavinon sur la nuko --! Neniam, -- neniam, mi diras!
LA MAGISTRANTO
Patro de familio ne kuragxas tiel agi, kiel vi faras. Vi ne kuragxas,
Tomas.
DOKTORO STOCKMANN
Mi ne kuragxas, cxu? Estas nur unu sola ago en la mondo, kiun libera
homo ne kuragxas; kaj cxu vi scias, kiu tiu estas?
LA MAGISTRANTO
Ne.
DOKTORO STOCKMANN
Kompreneble; sed _mi_ diru al vi. Libera homo ne kuragxas malpurigi
sin kiel fiulo; li ne kuragxas konduti tiel, ke li devus kracxi sin
mem en la okulojn.
LA MAGISTRANTO
Tio cxi sonas ja treege akceptebla; kaj se ne ekzistus alia klarigo
por via obstineco --; sed tia ja ekzistas --
DOKTORO STOCKMANN
Kion vi aludas per _tio_?
LA MAGISTRANTO
Tion vi certe bonege komprenas. Sed cxar mi estas via frato kaj sagxa
homo, mi konsilas al vi, ne bazi vin tro fide sur esperoj kaj
perspektivoj, kiuj tre facile povus malsukcesi.
DOKTORO STOCKMANN
Sed al kio do _tio_ aludu?
LA MAGISTRANTO
Cxu vi vere volas kredigi al mi, ke vi estas senscia pri la
testamentaj dispozicioj, kiujn faris tanejestro Kiil?
DOKTORO STOCKMANN
Mi scias, ke la iometon, kiun li posedas, estas destinita al fondajxo
por bezonantaj metiistoj. Sed kiel tio rilatas al mi?
LA MAGISTRANTO
Unue ne estas iometoj pri kio temas. Tanejestro Kiil estas suficxe
ricxa homo.
DOKTORO STOCKMANN
Tion mi neniam suspektis --!
LA MAGISTRANTO
Hm, -- vere ne? Vi do ankaux ne scias, ke ne malkonsiderinda parto de
lia kapitalo estas heredota de viaj infanoj, tiel ke vi kaj via
edzino gxuu la rentojn dum via vivodauxro. Cxu li tion ne diris al
vi?
DOKTORO STOCKMANN
Ne; mi jxuras, ke li ne faris. Kontrauxe; li cxiam kolerigxadis pro
tio, ke li pagu tro altan imposton. Sed cxu vi scias tion cxi tiel
certe, Petro?
LA MAGISTRANTO
Mi sciigxis de tute fidinda fonto.
DOKTORO STOCKMANN
Ho, dian dankon, do Katrine estos sekura, -- kaj ankaux la infanoj!
Tion mi ja devas rakonti -- (krias) Katrine, Katrine!
LA MAGISTRANTO
(retenas lin) Tsx, ankoraux nenion diru!
SINJORINO STOCKMANN
(malfermas la pordon) Kio estas?
DOKTORO STOCKMANN
Nenio, kara; nur reen eniru.
(_Sinjorino Stockmann_ fermas.)
DOKTORO STOCKMANN
(pasxadas sur la planko) Sekura! Cxu vere, -- ili do cxiuj estas
sekuraj! Kaj tiaj por la vivodauxro! Ho beniga sento scii, ke oni
estas sekura!
LA MAGISTRANTO
Jes, sed estas ja _tio_, kio vi ne estas. Tanejestro Kiil povas
nuligi la testamenton kiun ajn tagon aux horon lauxdezire.
DOKTORO STOCKMANN
Sed tion li ne faras, mia bona Petro. La melo estas tro gxojega, ke
mi ekkaptas vin kaj viajn sagacajn amikojn.
LA MAGISTRANTO
(ekmiras, kaj rigardas lin esplore) Aha, tio jxetas lumon sur
multon.
DOKTORO STOCKMANN
Kian multon?
LA MAGISTRANTO
La tuto estis kombinita manovro. Tiuj senbridaj, senkonsideraj
atencoj, kiujn vi -- en la nomo de la vero -- direktis kontraux la
estrantajn civitanojn en la urbo --
DOKTORO STOCKMANN
Kiujn; kiujn?
LA MAGISTRANTO
-- estis do nenio alia, ol interkonsentita kompenso por la testamento
de tiu maljuna vengxavida Morten Kiil.
DOKTORO STOCKMANN
(konsternita) Petro, -- vi do estas la plej fia plebano, kiun mi
konas dum mia vivo.
LA MAGISTRANTO
Inter ni estas finite. Via maldungo estas nerevokebla; -- cxar nun ni
havas armilojn kontraux vi. (Li foriras.)
DOKTORO STOCKMANN
Fi, fi, fi! (krias) Katrine! La planko estu lavata post li. Enirigu
sxin kun akvujo, sxin, -- sxin -- kion diable --, sxin, kiu cxiam
havas fulgon sur la nazo --
SINJORINO STOCKMANN
(en la sidcxambro) Tsx, tsx do, Tomas!
PETRA
(ankaux cxe la pordo) Patro, avo venas kaj petas, cxu li povas
paroli kun vi sola.
DOKTORO STOCKMANN
Jes, certe li povas. (cxe la pordo) Envenu, bopatro.
(_Morten Kiil_ envenas. La _doktoro_ fermas la pordon malantaux li.)
DOKTORO STOCKMANN
Nu, kio estas? Eksidu.
MORTEN KIIL
Ne sidi. (cxirkauxrigardas) Aspektas bele cxe vi hodiaux, sinjoro
Stockmann.
DOKTORO STOCKMANN
Jes, cxu ne?
MORTEN KIIL
Vere bele ja aspektas; fresxan aeron vi ankaux havas; hodiaux vi
havas suficxe da tiu "moksigena" sxtofo, pri kiu vi parolis hieraux.
Vi certe havas bonegan konsciencon hodiaux, mi pensas.
DOKTORO STOCKMANN
Jes, mi havas.
MORTEN KIIL
Cxu imagu? (frapas sian bruston) Sed cxu vi scias kion _mi_ havas
cxi tie?
DOKTORO STOCKMANN
Espereble ankaux bonan konsciencon.
MORTEN KIIL
Ba! Estas io multe pli bona ol tio.
(Li elprenas dikan posxdokumentujon, malfermas gxin kaj montras aron
da dokumentoj.)
DOKTORO STOCKMANN
(rigardas lin mire) Akcioj en la banejo?
MORTEN KIIL
Ne estis malfacile ekhavi ilin hodiaux.
DOKTORO STOCKMANN
Kaj vi jam acxetis --?
MORTEN KIIL
Tiom por kio mi havis monon.
DOKTORO STOCKMANN
Sed kara bopatro, -- tiel malesperige kiel statas pri la banejo nun!
MORTEN KIIL
Se vi kondutas kiel prudenta homo, vi certe restarigos la banejon.
DOKTORO STOCKMANN
Jes, vi ja mem vidas, ke mi faras, kion mi povas; -- sed --! La homoj
estas ja frenezaj en nia urbo!
MORTEN KIIL
Vi diris hieraux, ke la pleja fiajxo venas de mia tanejo. Se _tio_
estus vero, mia avo, kaj mia patro antaux mi, kaj mi mem dum multaj
jaroj malpurigadus la urbon kvazaux tri murdangxeloj. Cxu vi opinias,
ke mi lasas tiun honton gluigxi sur min?
DOKTORO STOCKMANN
Bedauxrinde, tion vi devas akcepti.
MORTEN KIIL
Dankon ne. Mi defendos mian bonan nomon kaj reputacion. Oni nomas min
"la melo", mi auxdis. Melo, cxu tio ne estas iuspeca porko; sed pri
tio ili neniam en la mondo pravigxu. Mi volas vivi kaj morti kiel
purema homo.
DOKTORO STOCKMANN
Kaj kiel vi volas realigi _tion_?
MORTEN KIIL
_Vi_ purigu min, Stockmann.
DOKTORO STOCKMANN
Mi!
MORTEN KIIL
Cxu vi scias per kiu mono mi acxetis tiujn cxi akciojn? Ne, tion vi
ne povas scii; sed nun mi diru. Estas la mono kiun Katrine kaj Petra
kaj la knabetoj heredos post mi. Jes, cxar mi ja tamen havas iom
sxparitan, komprenu.
DOKTORO STOCKMANN
(ekflamigxas) Kaj tiel vi prenas la monon de Katrine por tiajxo!
MORTEN KIIL
Jes, tiu mono nun investigxis en la banejo. Kaj nun mi volas vidi,
cxu vi tamen estas tiel furioza -- freneza, Stockmann. Se vi dauxre
lasos bestojn kaj tiajn fiajxojn veni el mia tanejo, tio estas la
sama kiel trancxi rimenojn el la hauxto de Katrine, kaj ankaux de
Petra, kaj de la knabetoj; sed _tion_ neniu vera familipatro faras,
-- se li ne estas frenezulo.
DOKTORO STOCKMANN
(pasxas tien kaj reen) Jes, sed mi _estas_ freneza, mi estas
frenezulo!
MORTEN KIIL
Tiomege delira -- freneza vi certe ne estas, kiam la familio estas en
dangxero.
DOKTORO STOCKMANN
(haltas antaux li) Kial vi ne parolis kun mi, antaux ol vi acxetis
tiujn senvalorajxojn!
MORTEN KIIL
Kio estas farita, plej forte efikas.
DOKTORO STOCKMANN
(pasxadas maltrankvile cxirkauxe) Se mi do ne estus tiel certa pri
la afero --! Sed mi estas profunde konvinkita, ke mi pravas.
MORTEN KIIL
(pesas la dokumentujon en la mano) Se vi dauxre frenezadas, tiuj cxi
ne valoros multe.
(Li metas la dokumentujon en la posxon.)
DOKTORO STOCKMANN
Sed pro diablo, la scienco devus do kapabli eltrovi iun ilon por
preventi; iu kontrauxinfekta drogo --
MORTEN KIIL
Vi pensas pri io por mortigi la bestojn, cxu?
DOKTORO STOCKMANN
Jes, aux por neuxtraligi ilin.
MORTEN KIIL
Cxu vi ne povus provi per iom da ratveneno?
DOKTORO STOCKMANN
Ho, babilajxo! -- Sed cxiuj ja diras, ke estas nur imagajxo. Cxu ne
povas esti imagajxo do! Lasu ilin _havi_ sian imagajxon! Cxu ne la
nesciantaj, etkoraj hundacxoj insultis min kiel popolmalamikon; --
kaj ili ecx estis pretaj tiri miajn vestajxojn de mia korpo!
MORTEN KIIL
Kaj cxiujn fenestrojn, kiujn ili frakasis por vi!
DOKTORO STOCKMANN
Jes, kaj la zorgoj pri miaj devoj al la familio! Tion mi devas
priparoli kun Katrine; sxi pli bone scias pri tiuj aferoj.
MORTEN KIIL
Bone; auxskultu nur konsilon de sagxa edzino.
DOKTORO STOCKMANN
(ekkolerigxas kontraux lin) Ke vi povis konduti tiel stultege!
Forriski la monon de Katrine; meti min en tiun cxi teruran
turmentadon! Kiam mi vidas vin, estas kvazaux mi vidus satanon mem
--!
MORTEN KIIL
Se tiel estas, mi devas foriri. Sed antaux ol la dua mi atendas
respondon de vi. _Jes_ aux _ne_. Se vi respondos _ne_, mi transdonos
la akciojn al la bonfara fondajxo, -- kaj tio jam hodiaux.
DOKTORO STOCKMANN
Kaj kion ricevos Katrine?
MORTEN KIIL
Ecx ne grajneton.
(La pordo de la antauxcxambro malfermigxas. _Redaktoro Hovstad_ kaj
_presisto Aslaksen_ aperas.)
MORTEN KIIL
Jen, vidu tiujn du!
DOKTORO STOCKMANN
(fiksrigardas ilin) Cxu vi? Cxu _vi_ denove kuragxas veni cxi tien
al mi!
HOVSTAD
Jes vere ni tion faras.
ASLAKSEN
Komprenu, ni havas ion por priparoli kun vi.
MORTEN KIIL
(flustras) Jes aux ne antaux la dua.
ASLAKSEN
(okulumas al _Hovstad_) Aha!
(_Morten Kiil_ foriras.)
DOKTORO STOCKMANN
Nu, kion vi do volas pri mi? Estu mallonge.
HOVSTAD
Mi bone komprenas, ke vi malsxatas nin pro nia sinteno dum la kunveno
hieraux --
DOKTORO STOCKMANN
Kaj tion vi nomas sinteno? Ho, bela sinteno! Mi nomas tion
sintenacxa, virinacxa --. Pro diablo fi!
HOVSTAD
Nomu tion, kiel al vi placxas; sed ni ne _povis_ ion alian fari.
DOKTORO STOCKMANN
Vi _ne kuragxis_ ion alian, cxu ne?
HOVSTAD
Jes, se vi preferas.
ASLAKSEN
Sed kial vi ne lasis fali vorton antauxe? Nur etan aludon al sinjoro
Hovstad aux mi.
DOKTORO STOCKMANN
Aludo? Pri kio?
ASLAKSEN
Pri tio, kio kasxis sin malantauxe.
DOKTORO STOCKMANN
Mi tute ne komprenas vin.
ASLAKSEN
(kapsignas intime) Ho, je Dio, vi faras, doktoro Stockmann.
HOVSTAD
Ne estas plu necese teni tion sekrete.
DOKTORO STOCKMANN
(rigardas ilin lauxvice) Sed pro diabla hauxto kaj osto --!
ASLAKSEN
Cxu mi rajtas demandi, -- cxu via bopatro ne iras cxirkauxe en la
urbo acxetante cxiujn banejakciojn?
DOKTORO STOCKMANN
Jes, acxetis banejakciojn hodiaux; sed --?
ASLAKSEN
Estus pli sagxe, se vi igus iun alian fari tion, -- iun, kiu ne estas
tiel parence proksima.
HOVSTAD
Kaj vi ne devus ekstari sub propra nomo. Neniu devus ja scii, ke la
atako kontraux la banejo venis de vi. Vi estus devinta konsiligxi kun
mi, doktoro Stockmann.
DOKTORO STOCKMANN
(rigardas kvazaux foren; aspekte io prilumigxas por li, kaj li diras
kvazaux perpleksa) Cxu tiajxo estas imagebla? Cxu tiajxo estas
farebla?
ASLAKSEN
(ridetas) Montrigxas, ke estas farebla. Sed komprenu, ke gxi devas
esti plenumata elegante.
HOVSTAD
Kaj prefere pluraj devas partopreni; cxar estas ja cxiam tiel, ke la
respondeco malgrandigxas por la opulo, kiam li kunlaboras kun aliaj.
DOKTORO STOCKMANN
(sinrege) Mallonge, sinjoroj, -- kion vi do deziras?
ASLAKSEN
Tion sinjoro Hovstad plej bone --
HOVSTAD
Ne, vi parolu, Aslaksen.
ASLAKSEN
Nu ja; estas _tio_, ke nun, kiam ni konas la tutan konekson, ni ja
opinias, ke ni kuragxas meti "La Popolan Mesagxon" je via dispono.
DOKTORO STOCKMANN
_Nun_ vi kuragxas? Sed la publika opinio? Cxu vi ne timas, ke
levigxos sxtormo kontraux nin?
HOVSTAD
Ni devas elteni la sxtormon.
ASLAKSEN
Kaj la doktoro devas esti rapidfara. Tuj kiam via atako havos
rezulton --
DOKTORO STOCKMANN
Tuj kiam mia bopatro kaj mi ekkaptis la akciojn je malalta prezo, vi
aludas --?
HOVSTAD
Certe estas nur sciencaj konsideroj, kiuj instigas vin farigxi la
estro de la banejo.
DOKTORO STOCKMANN
Kompreneble; estis pro sciencaj konsideroj, ke mi igis tiun maljunan
"melon" partopreni en tio cxi. Kaj poste ni lauxsxajne riparos la
akvokondukilon kaj iom fosadas en la plagxo, sen kauxzi al la urba
kaso elspezon ecx ne de duona krono. Cxu vi ne opinias, ke ni
sukcesos? Cxu?
HOVSTAD
Mi opinias, -- kiam vi havas "La Popolan Mesagxon" kun vi.
ASLAKSEN
En libera socio la gazetaro estas potenco, sinjoro doktoro.
DOKTORO STOCKMANN
Jes bone; kaj tio estas ja ankaux la publika opinio; kaj vi, sinjoro
Aslaksen, vi garantias pri la asocio de domposedantoj?
ASLAKSEN
Pri la asocio de domposedantoj same kiel pri la amikoj de modereco.
Fidu tion.
DOKTORO STOCKMANN
Sed, miaj sinjoroj --; nu, mi hontas fari demandon; sed kiun
kompenson --?
HOVSTAD
Prefere ni helpus vin por nenio, kompreneble. Sed "La Popola Mesagxo"
staras sur malfortaj piedoj; gxi ne eldonigxas senprobleme; kaj
cxesigi la gazeton nun, kiam estas tiom, por kio agi en la granda
politiko, mi vere malvolonte farus.
DOKTORO STOCKMANN
Mi komprenas; estus ja cxagrenige por amiko de la popolo kiel vi.
(ekscitigxas) Sed mi estas malamiko de la popolo, mi! (kuras
cxirkauxe en la cxambro) Kie mi havas mian bastonon? Pro diablo, kie
estas la bastono?
HOVSTAD
Kion tio signifu?
ASLAKSEN
Vi do ne volas --?
DOKTORO STOCKMANN
(haltas) Kaj se mi nun donu al vi ecx ne nuran oeron de miaj multaj
akcioj? Memoru ke la moneroj ne facile glitas el la posxoj de ni
ricxuloj.
HOVSTAD
Ho, _vi_ devas memori, ke tiu afero pri la akcioj povas esti
prezentata dumaniere.
DOKTORO STOCKMANN
Jes, tion vi certe kapablas; se mi ne kontribuos por helpi "La
Popolan Mesagxon", vi certe ekhavos malbelan opinion pri tiu afero;
vi persekutos min, mi opinias, -- cxasos min, -- provos gorgxmordi
min, kiel la hundo gorgxmordas la leporon!
HOVSTAD
Tio estas laux natura legxo; cxiu besto volas trovi nutrajxon.
ASLAKSEN
Oni ja devas preni la nutrajxon, kie oni gxin trovas.
DOKTORO STOCKMANN
Do sercxu ion en la kloakdefluilo; (cxirkauxkuras en la cxambro) --
cxar morto kaj plago, vi nun spertu, kiu estas la plej forta besto el
ni tri. (trovas la pluvsxirmilon kaj frape svingas gxin) Hej, jen
--!
HOVSTAD
Vi do ne volas atenci nin!
ASLAKSEN
Atentu pri tiu pluvsxirmilo!
DOKTORO STOCKMANN
Tra la fenestro, sinjoro Hovstad!
HOVSTAD
(cxe la pordo de la antauxcxambro) Cxu vi estas tute freneza!
DOKTORO STOCKMANN
Tra la fenestro, sinjoro Aslaksen! Saltu, mi diras! Same bone frue
kiel poste.
ASLAKSEN
(kuras cxirkaux la skribotablon) Modereco, sinjoro doktoro; mi ne
estas forta viro; mi ne multe eltenas -- (krias) Helpu, helpu!
(_Sinjorino Stockmann_, _Petra_ kaj _Horster_ venas de la
sidcxambro.)
SINJORINO STOCKMANN
Sed Dio pardonu, Tomas, kio estas!
DOKTORO STOCKMANN
(frapsvingas la pluvsxirmilon) Saltu eksteren, mi diras! En la
defluilon!
HOVSTAD
Atako kontraux senkulpan homon! Mi nomas vin atestanto, sxipestro
Horster (Li rapidas tra la antauxcxambro)
ASLAKSEN
(konfuzita) Se oni nur konus la lokajn rilatojn -- (forglitas tra
la sidcxambro)
SINJORINO STOCKMANN
(retenas la doktoron) Sed regu vin do, Tomas!
DOKTORO STOCKMANN
(jxetas la pluvsxirmilon) Honto al mi ke ili ja tamen forsavis sin.
SINJORINO STOCKMANN
Sed kion ili volis pri vi?
DOKTORO STOCKMANN
Tion vi sciu poste; nun mi devas pripensi aliajn aferojn. (iras al
la tablo kaj skribas sur vizitkarton) Jen, Katrine; kion vi legas
tie?
SINJORINO STOCKMANN
Tri grandajn _Ne_; kion tio signifas?
DOKTORO STOCKMANN
Tion vi sciu poste. (transdonas la karton) _Jen_, Petra; kure sendu
la fulgitinon al la "melo" kun gxi plej eble rapide. Rapidu!
(_Petra_ eliras kun la karto tra la antauxcxambro.)
DOKTORO STOCKMANN
Aj; se mi ne hodiaux havis viziton de cxiuj satanaj sendintoj, mi ne
scias de kiuj plu. Sed nun mi akrigu mian plumon kontraux ilin, ke
gxi farigxu aleno; mi trempos gxin en venenon kaj galon; mi jxetos
mian inkujon rekte en ilian kapacxojn!
SINJORINO STOCKMANN
Jes, sed ni ja forvojagxos, Tomas.
(_Petra_ revenas.)
DOKTORO STOCKMANN
Nu?
PETRA
Farite.
DOKTORO STOCKMANN
Bone. -- Forvojagxos, vi diras? Ne, morto kaj plago cxu ni faru; ni
restos, kie ni estas, Katrine!
PETRA
Ni restos!
SINJORINO STOCKMANN
En cxi tiu urbo?
DOKTORO STOCKMANN
Jes, gxuste cxi tie; cxi tie estas la batalejo; cxi tie mi luktos;
cxi tie mi volas venki! Kiam vi estos kunkudrinta mian pantalonon, mi
eliros en la urbon por lui domon; ni devas ja havi tegmenton super ni
dum la vintro.
HORSTER
Tion vi ricevos cxe mi.
DOKTORO STOCKMANN
Cxu vere?
HORSTER
Jes, bonvolu; mi havas suficxe da cxambroj, kaj preskaux neniam estas
hejme.
SINJORINO STOCKMANN
Ho, kiel bonvole de vi. Horster.
PETRA
Dankon!
DOKTORO STOCKMANN
(premas lian manon) Dankon, dankon! Jen tiu zorgo estas for. Kaj nun
mi komencos serioze jam en tiu cxi tago. Ho, estas senfino da aferoj
por elfosi, Katrine! Sed estas bone, ke mi nun havas liberan tempon
je mia dispono; jes, jen vidu; vi sciu, ke mi estas maldungita de la
banejo --
SINJORINO STOCKMANN
(suspiras) Ho jes, tion mi ja atendis.
DOKTORO STOCKMANN
-- kaj poste ili volas forpreni de mi mian praktikon. Sed lasu ilin
fari! La malricxulojn mi tamen retenas -- tiujn, kiuj nenion pagas;
kaj, bona Dio, estas ja ili, kiuj pleje min bezonas. Sed, morto kaj
plago, auxskulti min ili devos; mi predikos por ili cxiutempe, kiel
estas ie skribita.
SINJORINO STOCKMANN
Sed, kara Tomas, cxu vi ne vidis kiom utilas prediki.
DOKTORO STOCKMANN
Vi vere estas komika, Katrine. Cxu mi lasu min frapigxi el la
batalejo de tiu publika opinio kaj de la kompakta plimulto kaj tiaj
satanajxoj? Ne dankon, kara! Kaj kion mi volas, tio estas ja tiel
simpla kaj klara kaj rekta. Mi nur volas marteladi en la kapojn de la
hundacxoj, ke la liberaluloj estas la plej insidaj malamikoj de
liberaj homoj, -- ke la partiprogramoj tordas la kolojn de junaj
vivopovaj veroj, -- ke konsideroj pri oportuneco turnas supron
malsupren moralon kaj justecon, tiel ke fine farigxos neelteneble
vivi cxi tie. Jes, cxu ne sxajnas al vi, sxipestro Horster, ke mi
devas kapabli igi la homojn kompreni _tion_?
HORSTER
Povas esti; mi ne komprenas tiajn aferojn.
DOKTORO STOCKMANN
Nun vi auxskultu! Estas la partiestroj, kiujn ni devas ekstermi. Cxar
komprenu, ke partiestro estas kvazaux lupo, -- li estas kvazaux
glutavida lupacxo; -- li bezonas tioman nombron da brutetoj cxiun
jaron, por ekzisti. Rigardu nun Hovstad kaj Aslaksen! Kiom da
brutetoj _ili_ konsumas; aux ili vundmordas ilin kaj dissxiras ilin,
tiel, ke ili neniam plu farigxos aliaj ol domposedantoj kaj
abonantoj de "La Popola Mesagxo"! (eksidas duone sur la tablon) Ho,
venu cxi tien, kara Katrine, -- vidu, kiel bele la suno brilas enen
cxe ni hodiaux. Kaj tiu benata printempa aero, kiu enfluas cxe mi.
SINJORINO STOCKMANN
Jes, se ni nur povus vivi el sunbrilo kaj printempa aero, Tomas.
DOKTORO STOCKMANN
Nu, aldone vi devas pene sxpari, -- kaj ni certe traluktos. _Tio_
estas mia plej malgranda zorgo. Ne, tio kio pli grava estas, estas
_tio_, ke mi ne konas iun tian liberan kaj noblan viron, kiu post mi
kuragxos preni sur sin mian taskon.
PETRA
Ho, ne pensu pri tio, patro; vi havas la tempon antaux vi. -- Sed jen
jam la knaboj.
(_Ejlif_ kaj _Morten_ envenas tra la sidcxambro.)
SINJORINO STOCKMANN
Cxu vi ricevis forpermeson hodiaux?
MORTEN
Ne; sed ni luktis kun la aliaj dum la pauxzo --
EJLIF
Ne estas vero; estis la aliaj, kiuj luktis kun ni.
MORTEN
Jes, kaj sinjoro Rorlund diris, ke ni pli bone restu hejme kelkajn
tagojn.
DOKTORO STOCKMANN
(klakas per la fingroj kaj eksaltas de la tablo) Jen mi vidas! Jen
mi vidas, mi jxuru! Vi neniam plu metu viajn piedojn en la lernejon!
LA KNABOJ
Ne en la lernejon!
SINJORINO STOCKMANN
Sed ne, Tomas --
DOKTORO STOCKMANN
Neniam, mi diras! Mi volas mem instrui vin; -- ja, tio signifas, ke
vi ecx nenion lernu --
MORTEN
Hura!
DOKTORO STOCKMANN
-- sed mi volas fari el vi liberajn, noblajn homojn. Auxdu, pri tio
vi devas helpi min, Petra.
PETRA
Jes, patro, fidu min je tio.
DOKTORO STOCKMANN
Kaj la lernejo, gxi estu en la salono, kie ili moknomis min
popolmalamiko. Sed ni bezonas plurajn; mi devas havi almenaux dek du
knabojn por komenci.
SINJORINO STOCKMANN
Ilin vi certe ne trovos en tiu cxi urbo.
DOKTORO STOCKMANN
Ni vidos. (al la knaboj) Cxu vi ne konas iujn stratbubojn, -- iujn
vere bubacxajn --?
MORTEN
Jes, patro, el tiuj mi konas multajn!
DOKTORO STOCKMANN
Jen bone; havigu kelkajn por mi. Unu solan fojon mi volas
eksperimenti pri la hundacxoj; ofte sidas strangaj kapoj sur ili.
MORTEN
Sed kion ni do faru, kiam ni jam estos liberaj kaj noblaj homoj?
DOKTORO STOCKMANN
Tiam vi forpelu cxiujn lupacxojn al la fora okcidento, knaboj!
(_Ejlif_ aspektas iom dubema; _Morten_ saltetas kaj krias hura.)
SINJORINO STOCKMANN
Aj, se nur tiuj lupacxoj ne forpelos vin, Tomas.
DOKTORO STOCKMANN
Cxu vi tute frenezigxas, Katrine! _Forpeli min_? Nun, kiam mi estas
la plej forta viro en la urbo!
SINJORINO STOCKMANN
La plej forta -- _nun_?
DOKTORO STOCKMANN
Jes, tian grandan vorton mi kuragxas esprimi, ke _nun_ mi estas unu
el la plej fortaj viroj en la tuta mondo.
MORTEN
Ho ne do!
DOKTORO STOCKMANN
(mallauxtigas la vocxon) Tsx; ankoraux ne tion priparolu; sed mi
faris grandan malkovron.
SINJORINO STOCKMANN
Nun denove?
DOKTORO STOCKMANN
Certe, jes certe! (kolektas ilin cxirkaux sin kaj diras konfideme)
La afero estas tia, komprenu, ke la plej forta viro en la mondo,
estas tiu, kiu staras tute sola.
SINJORINO STOCKMANN
(ridetas skuante la kapon) Ho, vi Tomas --!
PETRA
(fidoplene, kaptas liajn manojn) Patro!