Produced by Louise Hope
[Transcriber’s Note:
This text uses UTF-8 (unicode) file encoding, including a few words of
accented Greek:
λοιμός, λιμός
If any of these characters do not display properly, or if the
apostrophes and quotation marks in this paragraph appear as garbage,
make sure your text reader’s “character set” or “file encoding” is set
to Unicode (UTF-8). You may also need to change the default font. As a
last resort, use the Latin-1 version of the file instead.
The text is taken from the 1912 Cambridge edition of Caius’s _Complete
Works_. The editor’s general introduction says:
In this volume no attempt has been made to produce a facsimile
reprint. Even if such a design had been entertained, the great
variety of form in which the original editions were issued would
have made it impossible to carry out the re-issue with any
uniformity. Obvious misprints have been corrected, but where a
difference in spelling in the same work or on the same page--_e.g._
_baccalarius_, _baccalaureus_--is clearly due to the varying
practice of the writer and not to the printer, the words have been
left as they stood in the original. On the other hand the accents
in the very numerous Greek quotations have been corrected.
Numbers in parentheses (2, 2b, 3...) were printed in the gutter; they
probably represent leaves of the 1570 original. Sidenotes are shown
in brackets.]
* * * * *
* * * *
* * * * *
IOANNIS CAII
BRITANNI
De
RARIORUM ANIMALIUM
Atque
STIRPIUM HISTORIA,
LIBER UNUS.
IOANNIS CAII
BRITANNI
De
_Rariorum animalium atque stirpium historia, libellus_.
_Ad Gesnerum._
Aristotelem, virum omnium sæculorum laude celebratum, cum
animalium historiam scriberet, & principis ope & multorum
opera usum esse, monumentis traditur, quòd nec omnibus
cognoscendis sufficere, nec omnibus locis esse, nec omnium
operas præstare unus ille potuisset. Idem cum scirem tibi
usu venire potuisse honesto opere occupato (Conrade Gesnere
doctissime) adhibebamus diligentiam nostram partim sponte
naturæ nostræ, partim honestissimis literis tuis excitati,
ut quæ istic in nostra Britannia occurrerent, honestum
conatum tuum in utilitatem communem inclinatum promoverent.
Misimus igitur quædam per intervalla temporum, prout se
fortuna nobis obtulerunt. Ea in unum veluti fascem
collegimus, & in ordinem revocavimus: tum quòd universam
rerum naturam ut nos expressimus tu (1b) non prodidisti, sed
detruncatam pro usu tuo: tum quòd quædam intercidisse tibi
(ut Brendini anseris descriptionem) in scriptis tuis
confiteris. Hæc quòd rarioris generis atque argumenti sunt,
tuaque causa scripta, de rariorum animalium atque stirpium
historia ad te inscripsimus. Continet enim quadrupedes
omnes, volucres, pisces, atque stirpes, quæ aliàs ad te
conscripsimus & transmisimus, quæque apud nos in scriptis
asservavimus, & aliquot præter ea alia, in quæ vel ex eo
tempore incidimus, vel quæ ad te non ante misimus. Ex quibus
ea solum prodidimus, quæ rara, & magna ex parte a communi
usu sensuque hominum nostri orbis remota nobis videbantur,
ab omnibus notis & vulgaribus temperantes. Et quoniam de
Britannicis tantum canibus scribere instituimus in libello
nostro de canibus Britannicis ad te, externos canes quos ego
miserim, tanquam alienos ab illo instituto, in hunc libellum
relegavimus. Is, quòd unus solus & Getulus fuit, de eo solo
jam dicemus, exordiumque ab eo capiemus, cætera suo ordine
prosequentes: sic ut primo de quadrupedibus; mox de avibus;
tertio de piscibus; ultimo de stirpibus verba faciamus.
_De Cane Getulo._
[_De quadrupedibus._] Canis Getulus jam anno domini, 1554.
apud nos est in Britannia: corpore coacto, curto & recurvo
naturaliter, etiam cum ingrediatur, pariter & collo brevi
aut nullo; cruribus (2) longioribus quam pro corporis
proportione, cauda brevissima & pene nulla; facie (ut
herinaceo terrestri) acuta atque nigra; oculo item nigro,
dente canino, ex altera oris parte infra supraque geminato,
ex altera simplici; voce canis, gressu simiæ, pilo per
faciem & anteriores partes crurum levi, per reliquum corpus
hirto. Idem per totum corpus intimus seu ad profundum ruffus
est, per tergus extimus & per superficiem Lupinus. Longitudo
illi a capite ad caudam, pedis unius tantum est, & pal.
unius Ro. dempto uno digito. Altitudo, pedis unius & pal.
unius est.
_De Uncia._
Uncia fera est sævissima, canis villatici magnitudine, facie
& aure leonina; corpore, latere promisso, cauda, pede &
ungue felis, aspectu truci; oculo splendore radiante, dente
tam robusto & acuto, ut vel ligna findat; ungue ita pollet,
ut eodem contra nitentes in adversum retineat: colore per
summa corporis pallescentis ochræ, per ima cineris, asperso
undique macula nigra & frequenti, cauda reliquo corpore
aliquanto obscuriori & grandiori macula; quam extremam
movet, ut felis, cum lubet, reliqua immota. Auris intus
pallet sine nigro, foris nigricat sine pallore, si unam
flavam & obscuram maculam è medio eximas. Ea e duplici pelle
(ea videlicet quæ e regione exteriori maxillæ assurgit, &
quæ a (2b) summo capite convenit) in summa aure coeunte
constituta est, facileque in sicco capite (quale domi meæ
habeo) & videri & separari eædem possunt. Reliquum caput
totum est maculosum frequentissima macula nigra (ut est
reliquum corpus) nisi ea parte quæ inter nasum & oculum est,
qua nullæ sunt, nisi utrinque duæ, & eæ parvæ: quemadmodum &
cæteræ omnes in extremis & imis partibus reliquis sunt
minores. Maculæ in summis quidem crurum partibus & in cauda
nigriores sunt & singulares, per latera vero compositæ,
quasi singulæ maculæ ex quatuor fierent. Ordo nullus est in
maculis, nisi in labro superiori, ubi ordines quinque sunt.
In primo & superiori duæ discretæ: in secundo sex conjunctæ,
ut linea esse videantur. Hi duo ordines liberi sunt, nec
inter se commisti. In tertio ordine octo conjunctæ sunt, sed
cum quarto, ubi finit, commiscentur. Quartus & quintus in
suo principio (quod ad nasum habent) tenui admodum
discrimine separati, statim se committunt, & una decurrunt
per totum superius labrum, faciuntque non maculam per totum
id, sed latam lineam. In mortuo animali ita se habent
maculæ, propter cutis (puto) contractionem. In vivo, maculæ
istæ in suis quæque ordinibus videntur separatæ. In ipso
medio inter hos utrinque ordines aliæ minores sunt, exactè
per quincuncem dispositæ. Sed in imo labro maculæ, etsi
magnitudinem, non tamen ordinem servant. Nasus nigrescit,
linea per longitudinem perque summam tantum superficiem
inducta (3) leniter. Oculi glauci sunt. Dentes illi
anteriores hinc inde sex sunt, humanis non absimiles, nisi
quòd ex his qui in medio collocantur, minores: qui per
extrema, majores sunt, ut & superiores imis. His, utrinque
dens grandis, acutus, atque longus est, in ima maxilla
cæteris junctus, in superiori tanto spatio disjunctus,
quanto dens inferior capi possit. Hi labris velantur in vivo
animali, sed in mortuo non item, reductis præ siccitate
labris. Grandis ille dens longus est digitos Rom. duos, in
ambitu ad radicem non nisi digitis duobus cum semisse
comprehensus. Denti inest cavitas quædam exilis per totam
longitudinem, quæ tamen non apparet nisi rumpatur dens.
Inferior maxilla durum os est & rigidum, tres dentes habens
magnitudine inæquales, ut & superior quatuor. Cava etiam ea
est intus per longitudinem. Inter magnum dentem &
maxillarium primum inferioris maxillæ, spatium est unius
digiti vacuum, a quo positus statim est primus, cæteris
duobus minor. Huic contiguus alius est grandior: & post hunc
tertius etiam, secundo major. In summa maxilla, in medio
illo spatio (quod digiti unius Rom. esse dixi) inter dentem
grandem & primum maxillarem, dens est exiguus admodum &
informis, demittens se tantum leniter è maxilla, nullo in
inferiore, qui illi respondeat, existente. Dimidiati digiti
post eum spatio, secundus est, cui junctus tertius est, &
post hunc quartus. Inter se ita superiores & (3b) inferiores
maxillares morsu committuntur, ut pectinatim coeant. Duo
priores in inferiori, & secundus & tertius in superiori
maxilla dentes, ejus sunt figuræ, cujus est iris in summo
diademate coronatorum aureorum Regis Angliæ atque Franciæ.
Ejus etiam figuræ tertius est in inferiori, & quartus in
superiori, nisi quòd interior utriusque ala, quæ gulæ
propior est, natura demitur. His conjuncti nulli erant alii
in utraque maxilla. An post intervallum unius digiti, finita
dentium serie, relictum integrum alii erant inserti, nescio.
Illud scio, non nisi post id spatii amputatas maxillas,
quasi studio monstrandi dentes id esset factum, indicioque
nullos superfuisse. Pudendum iis est felis. Mari statim sub
meatu, quo alvi excrementum redditur, positi testiculi duo
sunt parvi, quibus ab ima parte junctus caulis est, non
propendens, sed in suo præputio extuberans tantum leniter.
Vivit ex carne. Fœmina mare crudelior est & minor. Utriusque
sexus una ad nos ex Mauritania est advecta nave. Nascuntur
in Libya. Si quod illis coeundi statum tempus est, hic
mensis Junius est. Nam hoc mas fœminam supervenit: si id
natura fecit ac non lascivia. Leones cicurari possunt, id
quod ex hoc intelligo, quòd in urbe Londino, & in arce
Londinensi leones custodum suorum oscula excipiunt,
contactum admittunt & colludunt. Ipse vidi. Ista animalia
tam ferocia sunt, ut custos, cum primò vellet de loco in
locum movere, cogebatur fuste in caput (4) acto (ut aiunt)
semimortua reddere, atque ita in capsam ligneam ad hoc
factam, & respirationis gratia perforatam reponere, atque
ita de loco in locum tuto transportare. Post horam
reviviscebant tamen hæc, ut cati, non nisi extremis injuriis
obnoxia morti. Itidem fecit custos cum è capsa exemit. Jam
vero novas rationes invenerunt reponendi & eximendi,
trahendo ea in capsam fune, & capsam eis admovendo conto.
Fœminam jamdudum ira sustulit: parvi canis consuetudine
mansuescit mas, adeo ut resupinatus complectatur canem
pedibus & colludat, ita ut nec dente lædat nec ungue.
Vestigia habet Leoninis prorsus similia. Eodem enim die &
unciæ & Leonis vestigia vidi, hujus cum homine, illius cum
parvo cane ludentis. Ungues habet validos, uncos & acutos,
falculosque aversos, quorum mucrones condit in corporis
vaginas ut leo & felis, nec nisi appetendo prætendit. Aiunt
hæc animalia sæpe cum leone contendere. Parvum canem non
lædunt, nisi fames urgeat: magnum vel satiati lacerant.
Iratus, vocem edit irati canis, r. literam geminantis, sed
quàm quivis canis majorem, ex amplo pectore & arteria seu
curculione ductam; qualemque canis villaticus redderet, si
in cupa grandiori inclusus ad iram stimularetur. Quòd
scribunt esse cane longius, id mihi non videtur. Nam sunt
apud nos multi canes villatici, qui longitudine æquent.
Pecuario tamen & major est & longior, ut & villatico
humilior. (4b) Vanum est, quem Uncia vulneravit, eum murium
concursu permictum interire. Nam nos vidimus duos custodes
ab una Uncia vulneratos, nec tamen mures accurrerunt, nec
perminxerunt, neque ex vulnere gravius quid est insecutum,
quam si ex sano cane, aut incisione levi vulnus esset. Quem
ferit, caput petit si possit, idque aut ex insidiis, si
imparem se putet: aut simulata benevolentia, si insidiis non
possit. Ita enim canem villaticum (sic M. Varro & Columella
eum nominant, quem hodie Molossum vocant; cujus generis
præcipui pugnacesque apud nos sunt in Britannia, ut si
uspiam terrarum, adeo ut ne cum urso quidem certare
singulari certamine vereantur; uti in libro nostro de
canibus Britannicis diximus) dudum interfecit intromissum.
Primo enim conspectu, caudæ motu applaudebat: mox se
prosternebat tanquam supplex, tum appropinquabat velut
ludibunda, exporrecto pede uno, ut feles solent cum ludere
gestiunt. Tandem ubi securum putabat canem, ac de vita parum
sollicitum, nacta opportunitatem, impetu insultabat, ac
morsu jugulum petiit, nec nisi mortuum dimisit. A morte,
ungue lacerando pectus aperuit, & cor eduxit, primumque
voravit, crudeli more. Dentes non denudat nisi irata.
[_Pantheræ._] Non absimiles istis mores Pantheris sunt.
Etenim tradunt odore earum & contemplatione armenta mire
affici, atque ubi eas persentiscant, properatò convenire,
nec terreri nisi sola oris torvitate. Quam ob causam
Pantheræ statione absconditis capitibus, quæ corporis
reliqua sunt (5) spectanda præbent, ut pecuarios greges
stupidos in obtutu populentur secura vastatione.
_De Lynce seu Leuncia._
Est in arce Londinensi animal carnivorum, agni bimestris
magnitudine, corpore toto, capite, ore, pede, & ungue felis;
sed sua barba atque cauda; illa utrinque dependente, ex
dimidio anteriori nigra, posteriori alba; hac, brevi atque
crassa, ex dimidio superiori ruffa, inferiori nigra. Oculo
flavescente, cilio obscurè albicante. Aure, ut cati, erecta,
pilo intus albo & tenui repleta, foris albo & nigro vestita,
sed ita ut summa pars nigro, media, triangulari fere modo,
candido, & ima nigro vestiatur. Nec est ea contenta suo orbe
finiri, nisi etiam & anterior ejus pars seu extrema margo &
posterior etiam eo modo recurvetur in aversum, quo modo
margines galeri sacerdotis Græcæ apud Venetos ecclesiæ
utrinque ad superiora replicantur. Summis auribus insident
pili aliquot nigri, veluti cristæ. Color animali est in
extima parte ruffus, in intima albus, sed respersus hic
fuscis & fere per quincuncem dispositis, illic sui coloris
obscurioribus maculis, singulari pilo candido & item
frequenti per universum corpus præter cætera conspicuus, ut
est in quibusdam cuniculorum nigris pellibus. Ex utraque
nasi parte maculæ quatuor sunt, ordine recto positæ, in
utroque labro, ut nunc dicemus. In superiori labro, quinque
sunt macularum ordines æquidistantes. In primo (5b) ordine &
summo, quatuor; in secundo, quinque; in tertio, octo; in
quarto, quinque; in quinto, quatuor sunt, & hæ etiam in suo
quæque ordine æquidistantes. In imo labro, septem sunt
tantum insigniores, duobus ordinibus collocatæ. In primo,
quatuor, ad ipsam labri oram; in secundo post eas, tres
aliæ; post has, aliæ minores, sed non ita certa lege
dispositæ ut superiores. In superiori labro, utrinque extant
pili quidam rigidiores atque albi, ut in catis & leonibus.
Nasus illi ruffescit pallide, distinctus a cætera facie
undequaque linea nigra. Extremum nasum per longitudinem alia
linea (ut in Uncia) dividit, sed per summa tantum leviter
ducta, non per ima altius impressa. Pes illi callosus est, &
unguis, ut Feli & Unciæ, in pede abditus, nec nisi appetendo
prætendit ut illæ. Scandit mirum in modum, ita ut ea in re
quid possit, ipsa natura vel in cavea docet. Mobile animal
est, & loco stare nescit, adeo ut nisi fortè fortuna Pici
martii vox ex corbe cujusdam rustici (qui tum leones videndi
causa venerat) quietum reddidisset & attentum, nulla fuisset
spes exquisitioris delineamenti. Eo præsente, quietissimum
erat; illo discedente, nusquam consistebat. Quamobrem
coactus eram, misso post rusticum famulo, vocalem illum
emere, quo præsente, mirabundum tantisper constitit, dum
confecto negotio atque absoluto opere discedendum fuit.
Luzarne nostri vocant, Leunciam ne an Lyncem ex vocum
symphonia dicturi, (6) ambiguum est. Pellis in usu est
magnatum, & pretiis venditur amplioribus. Non excandescit
nisi in injuriosos. Vocem reddit qualem felis, cum succenset
socio cibum prærepturo. Custodi blandum est & mite, nec in
quenquam sævum.
_De Zibetto._
Nuper fortuna mihi Zibettum animal ex Africa obtulit. Id
curiosius ad vivum atque diligentius depictum ad te mitto,
ut non sit ovum ovo similius. Id fele quovis majus est, &
taxo paulo minus, facie acuta ut taxi aut martis, aure
brevi, obtusa, & orbiculari, intus pallida, foris nigra,
nisi in marginibus ubi pallescit. Oculo cœruleo & cœlesti,
crure & pede nigro, explanatoque magis quam feli: ungue item
nigro, nec in pede abdito, nec ita adunco ut feli, dente
magis quàm ungue timendum. Totum est maculosum. Etenim nasus
illi niger est, ima pars maxillæ superioris pallescit, media
nigrescit: inde ad verticem, melino colore est. Inferior
maxilla nigra est tota. Setæ in labro superiori albæ sunt in
pallida cute, ut & paulo supra oculum duæ alias albæ in cute
nigra. Guttur nigrescit. Paulo infra supraque aurem lineæ
tres nigræ oriuntur, quarum prima recta descendit ad guttur:
secunda obliquè defertur ad mediam colli longitudinem:
tertia obliquè item ad armum fere pertinet. Paulo infra id
loci, contrario ductu, aliæ lineæ exorsæ, semicirculari pene
modo ascendunt ad spinam per armum, idque per armi tantum
regionem. Nam cæterum corpus macularum lineas (seu (6b)
ordines) abruptas aut continuas, per corporis longitudinem
dispositas, aut productas habet. Etenim quæ per spinam
tenditur una, longa est & continua, ab armis incipiens;
secunda una item, sed abrupta, ut & tertia. Quarta & quæ
deinceps sunt, maculæ discretæ sunt, sed ita ut in
longitudinem porrigatur earum positio. Cauda illi ex dimidio
priori maculata, ex posteriori nigra ex toto est. Pilus per
faciem, tibiam, atque pedem, mollis est & sessilis; per
reliquum corpus, profundus, rigidus & erectus. Maculæ
penitus descendunt, non per summa tantum incumbunt. Lingua
non scabra, sed lævis est. Sub cauda meatus est, ut cæteris
animalibus, per quem alvi excrementum egerit. Paulo
inferius, civettæ receptaculum est. Pari post spatio
pudendum masculinum est, in corpore abditum. Iratum vocem
edit irati canis, r. literam geminantis. Aliter affectum,
felis, cum adhuc sit juvenis, sed submissam. Longum est
Zibettum à capite ad caudam, pedem unum, palmos tres, &
digitum unum Rom. Crassum sub ventre maxime, qua maximum
est, pedem unum, palmos duos & digitos tres Rom. Mansuetum
animal hoc nostrum est, & tractabile. Vendebatur libris octo
nostratibus, hoc est, coronatis Gallicis viginti quatuor,
aut florenis Rhenensibus quadraginta octo.
_De Strepsicerote._
Strepsicerotis cornua tam graphicè descripsit Plinius, (7)
atque lyris tam appositè comparavit, ut longiore verborum
ambitu opus non sit. Ergo hoc tantum addam; ea esse intus
cava, sed longa pedes Rom. duos, palmos tres, si recto ductu
metiaris: si flexo, pro natura cornuum, pedes tres integros.
Crassa sunt, ubi capiti committuntur, digitos Romanos tres
cum semisse. Describuntur in ambitu palmis Romanis duobus &
dimidio eo ipso in loco. In summo, lævore quodam nigrescunt,
cum in imo fusca magis & rugosa sint. Jam inde a primo ortu
sensim gracilescunt, & tandem in acutum exeunt. Pendunt una
cum facie sicca per longitudinem dimidiata, libras 7. uncias
3. & semissem. Facies, quæ adhuc superest juncta cornibus, &
frontis cervicisque pilus, loquuntur Strepsicerotem animal
esse magnitudine ferè cervina, & pilo ruffo ad instar
cervini. Sed an nare & figura corporis cervina sit, ex facie
nihil habeo certi dicere, cum nares diuturni temporis usu
detritæ sint, & facies eadem de causa hinc inde glabra
sit. Conjiceres tamen ex eo quod superest, eum propius
accedere ad Cervum aut Platycerotem. Hinc pictor cervinas
adjunxit nares Strepsicerotis faciei. Aures tamen habes
Strepsicerotis, exiguas scilicet & breviores, quàm pro
faciei magnitudine. Quod inter radices cornuum vides, pars
colli est. Sunt qui putent ovem Cretensem Strepsicerotem
esse. Equidem aliter sentio: Etenim si ovis Cretensis seu
Judæa, Strepsiceros sit, propter erectorum cornuum versuram,
eadem opera & Monoceros erit Strepsiceros. At non propter
versuram erecti fibri, (7b) sed flexuram indirecti cornu
vocatur Strepsiceros. Ita enim flexa utraque sunt, ut eorum
curvaturæ faciant imaginem lyræ, ut rectè scripsit Plinius.
Quamobrem lyræ imaginem adjunxi, ut inter Strepsicerotem &
ovem Cretensem, non tu solum, sed & omnes qui eam viderint
dijudicent. Talem autem antiquorum lyram fuisse vicissim &
ex hac cornuum curvatura, & ex cœlesti lyra scire licet
(etsi in chartis astronomicis aliter depingatur) si dempto
manubrio, aut pro manubrio supposito animalis capite,
spatium inter cornua corpus esse lyræ animo conceperis.
_De cornibus Cervi Palmati._
Caput hoc videtur mihi ejus animalis esse, quod Julius
Capitolinus in historia sua de tribus Gordianis Cervum
Palmatum ex argumento vocat. Ejus si non est, alicujus ex
genere Platycerotôn fuerit. Verum quòd cornua hæc aut æquant
aut superant & longitudine & crassitudine cervina, &
latitudine excedunt Platycerotis cornua, consonum est corpus
animalis Cervi potius quam Platycerotis simile esse. Vidimus
in cœnobio Killyngworthensi, in Anglia nostra in comitatu
Warwicensi, unde depinximus.
_De Tragelapho seu Hircocervo._
Est in Britannia nostra hoc anno 1561. peregrinum animal &
bisulcum, ex rupibus montanisque locis Mauritaniæ
adventitium, (8) media magnitudine inter Cervum &
Platycerotem: corpore quidem cervi, sed latere firmiori &
promissiori, crureque breviori & crassiori: colore item &
pilo cervi, quo est hibernis horis, ruffo & nigro promiscuè
positis: arunco capri, sed diviso, sed in adversum recurvo;
collo mediocriter quidem longo, sed crasso. Sub eo multus &
longus villus, per omnem penè ejus longitudinem productus,
ad genua ferè pendulus: juba setosa per totam cervicis
longitudinem exporrecta, sed præcipuè per summos armos
tuberis instar longi erecta, colore quàm est reliqui
corporis aliquanto obscuriori: genibus longo & denso pilo ad
posteriora reflexo per transversum, sed callo nullo
contectis, credo ut fallentis saltus, casusve injurias
arceat; ungula priorum pedum exteriori, majori & longiori;
interiore, minori & breviori. Posteriorum contra, interiori
ungula majori & longiori; exteriori, minori & breviori,
quasi utrobique unam capri, alteram cervi diceres: sed
omnibus cavis, & solea seu vestigio carentibus, hoc forsan
naturæ consilio, ut per asperitates locorum, quibus
naturaliter delectetur, firmius figat pedem, dum asperitas
loci ungulam subintret. Fœminarum ungulæ duas aut tres
impressiones habent, per summa læves diligentius contuenti,
quæ maribus desunt, quasi fœminis natura aliquid ad delicias
atque ornamentum adderet. In utroque sexu ungulæ quotannis
decidunt, ut in cervis cornua; volente natura in ungulis
cervum monstrare, (8b) cum in cornibus, quæ caprina magis
sunt, non posset. Aure breviori, quasi capri; oculo,
pudendo, testiculo, & cauda cervi, nisi quòd hæc momenta
longior est. Cornibus arietis sed nigris, sed suo modo in
aversum reflexis. Per eorum longitudinem mediam producitur
linea, duos distinguens rugarum utrinque recurvarum ordines.
A summa sui parte, gibba sunt, ab ima, cava, seu resima,
angulis utrinque obtusis. Longa sunt pedes Rom. duos &
digitum unum; distantia qua latissimè patent, pes unus,
palmi tres, digitus unus, & semis; qua minimè, vix digiti
unius latitudo est. Crassa verò ad radices in ambitu, pes
unus, pal. semis. A digitalis enim, (ut dixi) latitudinis
distantia in principio, sensim se expandunt in latus &
aversum ad pedem unum, pal. 3. digitum unum & semissem. Dein
se revocant introrsum, ita ut summa fastigia non distent
nisi pede uno & palmo uno. Cornuum situm atque flexum
naturalem contemplare in capite absoluto a corpore; figuram
gibbam & resimam in adnato. Longitudo faciei a vertice ad
nares extremos pedis est unius & digit. 3. latitudo ad
frontem, qua parte latissima est facies, palmos duos, &
digitum unum est. Altitudo totius animantis est, pedum trium
& semiss. excepta juba; longitudo totius a vertice ad
caudam, pedum 4. est & dimidii, ac digitorum duorum. Dentes
habet tantum inferiores, & eos sex, nec defectum dentibus
puto. Ruminat ut cætera bisulca. Nares nigri sunt,
(9) a quibus labrum superius dividitur linea nigra
perpendiculari. Mite animal est, petulans & lascivum,
moribusque reliquis similius hirco quàm cervo: præruptis
editisque locis atque tectis gaudens & insultans, unde se
præcipitare in cornua aiunt naturaliter, ut iis fracto prius
casus aut saltus impetu, anteriora genua corpus postea
excipiant. Cursu valet, sed saltu magis. Memoratæ enim
altitudinis loca saltu scandit. Fœminæ maribus multo sunt
minores, cornutæ etiam & villosæ gutture atque collo, sed
non ita magno, longo, & reflexo cornu, nec ita denso & longo
villo, ut mares. Vescitur fœno, pane, furfure triticeo,
avena, & herba. Ego Tragelaphum puto. Vulgus & qui ex
Mauritania advexerunt, ovem Barbaricam vocant, cum tamen
nihil habet commune cum ove. Quidam rursum cervum
Barbaricum, qui rectius sentire mihi videntur, cum ex
dimidio posteriori, similior cervo sit; ex anteriori, magis
capro. Fœtus pariunt singulos.
_De Bucula Cervina._
Ex Mauritaniæ desertis locis advectum ad nos est animal
bisulco vestigio, magnitudine cervæ, forma & aspectu inter
cervam & juvencam: unde ex argumento voco Moschelaphum, seu
Buculam cervinam. Capite & aure longa atque tenui, tibia &
ungula gracili ut cervæ, ita ut ad celeritatem videatur
factum animal. Cauda pedali longitudine & paulo amplius,
(9b) forma, vaccinæ caudæ quàm simillima; sed brevitate
accedens propius ad cervinam, quasi natura ambigente cervæ
ne esset an vaccæ; per superiora ruffa & lævis, per ima
nigra & hirta. Colore corporis fulvo, seu ruffo undique,
pilo sessili cutique æquato, in fronte stellatim posito, at
sub cornibus per ambitum erecto. Cornibus nigris, in summo
lævibus, cætera rugosis, rugis ex adversa parte, sibi
vicinioribus; ex aversa, ad duplam aut triplam latitudinem a
se diductis. Ea cornua primo suo ortu digitali tantum
latitudine distantia, paulatim se dilatant ad mediam usque
sui longitudinem & paulo ultra, qua parte distant pal. 3.
Rom. & semissem. Tum se reducunt leviter, & recedunt rursus
in aversum, ita ut extrema cornua non distent nisi pal. 2.
digit. 3. & semissis intervallo. Longa quidem sunt ped. 1. &
pal. 1. crassa vero in ambitu ad radices, pal. 3. Caput a
vertice, qua parte linea nigra inter cornua dividitur, ad
extremos nares, longum est ped. 1. pal. 2. & digit. 1.
latum, qua est latissimum, in fronte videlicet paulo supra
oculorum regionem, digit. 7. crassum in ambitu, qua maximum
est, ped. 1. & pal. 3. Dentes habet octonos, ordine caret
superiori, & ruminat. Ubera sunt duo, corpori æquata, quo
constat juvencam esse, nec dum fœtam. Placidissimum animal
est & tractabile, ludibundumque, saltu valens atque cursu.
Quibusvis per famem vescitur, pane, foragine, carne salita,
fœno, herba, & quovis oblato. Usus ejus est in (10)
venatione, caroque dulcis. Contemplare imaginem accuratè
factam, ita ut vivam diceres si spiritus adesset, sed per
maciem depictam triduo ante mortem. Ex quo scire licet
habitiorem fuisse per valetudinem buculam hanc cervinam.
_De Hippelapho, seu Equicervo._
Norvegia in nostram Britanniam animal quoddam transmisit,
sui quidem generis, sed mixtæ formæ. Nam corpore compacto,
crure longo atque gracili, ungula bifida, cauda brevi,
cervum esse diceres; capite & aure Mulum, cornu Dorcadem,
labro superiori propenso alcem ferè, juba equum, nisi quòd
tenuior & erectior ea est quàm equi. Peculiariter habet ab
armis ad caudam per omnem spinæ longitudinem pilum elevatum
leviter, aruncum sub fauce promissum, & in eo palear
pendulum, pilum per armos longiusculum obliquo ascensu,
collum brevius quàm pro corporis modo. Eam ob rem cum vel
herbam carpit, vel panem projectum tollit, vel potum ex vase
aut vado sumit, in genua procumbit. Cornua in hoc genere
mari tantum, non e summo capite erecta, sed e medio ferè
capite ex utroque latere paulo supra oculum enata, & in
latus exporrecta, aspera & tuberosa ut cervis, nusquam
lævia, nisi in summis processuum fastigiis, & qua decurrunt
venæ, ad tegumentum villosum per teneritudinem nutriendum in
longitudinem productæ. Minus tamen aspera sunt a primo
processu ad secundum in anteriori parte, & rugis (10b)
potius quàm tuberculis conspicua. Eadem ad dimidiam sui
longitudinem recta tendunt, inde in sublime sensim
recurvantur. Utrumque processus tantum tres facit, quorum
humiliores bini in adversum spectant, sublimiores singuli
cœlum. Evenire tamen solet, ut vel inopia pabuli, vel
morbo, (ut custodes retulerunt & ipse vidi) sinistrum cornu
duos tantum exigat processus. Longa ea sunt pedem Romanum
unum cum semisse, & digitum unum cum semisse. Crassa ad
radicem palmos Romanes duos integros. Summus unius cornu
processus distat a summo alterius, pedibus Rom. tribus, &
digitis tribus: ut & infimus ab infimo, pedibus duobus.
Metior a fastigiis. Colore sunt & densitate substantiæ
cervinis quàm simillima. Pendunt una cum sicca, dimidiata,
rupta, & spongiosa fronte, libras quinque cum semisse &
unciæ dimidio. Cum libram dico, uncias sedecim intelligo.
Decidunt quotannis ut cervis Aprili mense. Cava enim non
sunt. Frontis spacium inter cornua palmorum duorum Rom.
cum semisse est. Eminens calvæ pars, quæ inter cornua est,
a posteriori parte cava est In ea cavitate cerebrum erat
positum, discenditque ad mediam oculorum regionem. Eam
in sceleto a. & b. literæ indicant. Dens ut cervis, sed
equino major, & in maxillaribus per interiores sulcos, sed
summa sua parte, denticulus acutus assurgit, ne quid eo
cibi inconfectum delabatur. Colore id animal est per
adolescentiam murino aut asinino: per provectam ætatem
fusco, sed magis per (11) extremas totius corporis margines;
pilo lævissimo, cruris maximè, nisi sub ventre, in intimo &
summo crure, imo & supremo collo, pectore, armo atque spina.
Proceritate est duodeviginti palmorum vulgarium & digitorum
trium. Multo velocius equo est. Fœmina singulos peperit in
Britannia; aiunt tamen geminos parere. Caro illi nigra est,
& fibra crassa atque longa uti bubus; præparata tamen ut
cervina, atque in furno cocta, in cibo cervina est suavior.
Vescitur herba, sed rarius apud nos, eo credo ingenio quo
equi, qui cum panem possunt, fœnum nolunt: Folio, cortice ex
arbore, pane & avena lubentius. Priora vel ad triginta pal.
vulgares excelsa, naturali corporis positura carpit. Si quid
sit eo excelsius quod affectat, erigit se in posteriores
pedes, & prioribus in arborem aut maceriem innixum, ut
solent capræ, vel supra fidem extento ore detruncat; tanta
est animalis proceritas & altitudo. Bibit aquam, bibit &
alam seu beram avidissime pariter & copiosissimè, idque sine
ebrietate. Sunt qui vinum dedere, sed id si prolixius
hauserit, imitatur vitium ebrietatis. Placidissimum animal
est, si cicuretur; alioqui ferox admodum, & humanum genus
persequens, si non aspectu, at odore, quo maximè pollet, &
cane certius. Quamobrem qui per vivaria regia illi
præficiebatur, singulis annis serra dissecabat cornua. Quem
comprehendit, calcibus deturbat, & si eques est, etiam
equum. Quem non ante conspectum odore præsenserit, (11b)
voce prodit propemodum clarè grunnientis suis. Orbum sua
fœmina mulieres valde affectat, & quasi sexum nosset
pudendum denudat. Id habet instar cervini. Ungulam ejus
adversus morbum caducum valere creditur. Hoc animal Norvegia
Elend & Elke nominat, si bene externa vocabula nostri
sonant. Equidem Hippelaphum seu Equicervum cum Aristotele &
Alberto Magno dicerem. Hic enim Muli caput, atque aures
habere dicit equicervum. Ille jubam tenuem a capite ad armos
protensam, aruncum peculiarem a gutture pendulum, & Dorcadis
cornua gestare scribit Hippelaphum. Alcem esse non putem;
cùm Alci nec crura flexa sed rigida, nec cornua his similia,
nec in armis juba sit apud veteres, si bene memini. Minus
Hippardium crediderim, cum præsertim fœmina cornibus careat,
& mari aruncus sit; quæ in Hippardium non cadunt.
Tragelaphum esse dicere vetant & Dorcadis cornua, & Muli
caput. Adjungam veram imaginem, & seorsum capitis Sceleton
unà cum suturis ut erant naturaliter, quo certius, quæ ad
capita pertinent, cernantur omnia.
_De dama Plinii._
Damam Plinii ex caprarum genere esse indicat pilus, aruncus,
figura corporis, atque cornua; nisi quòd his in adversum
adunca, cum cæteris in aversum acta sint. Capræ magnitudine
est, & colore Dorcadis. Plinii & Romanorum (12) esse,
indicio est, quòd Romæ in columna quadam marmorea &
triumphali superstite adhuc, cum anno domini 1543. essemus
Romæ, insculpatur, & cum Pliniana descriptione conveniat.
_De ove Arabica μακροκέρκῳ._
Ovis Arabica paulo major nostra est vulgari, eodem tamen quo
nostra vellere & figura corporis, sed colore paulo
obscuriori. Tantum tibiæ & prima facies ruffescunt modicè.
Cauda longa est cubitos tres. Hinc μακρόκερκον voco. Hanc
naturaliter per terram trahit ovis. At ne attracta teratur
in terram & exulceretur, excogitarunt pastores, caudæ
postellum (ἁμαξίδα Græci dicunt) subdere, & illi caudam
alligare. Vescitur herba, carne, pisce, pane, caseo, &
quibusvis, id docente fame in navi, cum advecta ad nos est
ex Africa in Britanniam. Herodotus in Thalia scribit, non
alibi visum hoc aliudque genus πλατύκερκον (quod hic
subjiciam) quàm in Arabia. Sunt in Arabia (inquit) duo ovium
genera, admiratione digna, neque alibi usquam visa: Alterum,
caudam gerit tricubitali longitudine; alterum, cubitali
latitudine. Eam ob rem πλατύκερκον Arabicam istam nominare
libuit. Aristoteles tamen in Syria progigni scribit hoc
genus ovium latæ caudæ lib. de historia animalium octavo, in
hæc verba: ἐν δὲ τῇ Συρίᾳ τὰ πρόβατα τὰς οὐρὰς ἔχει τὸ
πλάτος πήχεως: & Plinius (12b) Aristotelem imitatus lib.
item octavo, cap. 48. Syriæ cubitales ovium caudæ (inquit)
plurimumque in ea parte lanitii. Mores habet cæterarum
ovium.
_De Ove Arabica πλατυκέρκῳ._
Ex Arabicarum genere ovis hæc est Tartarica, vulgaris quidem
suo orbe atque loco, sed nostro incognita & inusitata,
vulgari nostro arieti, non testiculis & repandis cornibus
solum, sed totius corporis forma quàm simillima, nisi quòd
duplo ferè major nostro est, naresque habeat aquilinas,
posteriorum item pedum ungulas exteriores interioribus multo
longiores, & caudam sine osse, cubitali latitudine, ad
gravitatem (puto) duodecim librarum & amplius, paulo ultra
clunes prominentem, cujus extremæ latitudinis partes ita
attenuantur, ut clunibus ab utroque latere affixæ,
accommodatius adæquentur. Natibus hæc insternitur, nusquam a
corpore absoluta, nisi in ima sua parte, qua excrementum
animalis redditum decidit. Qui locus pugni seu manus
contractæ amplitudinis est, & veluti meatus excrementi
vestibulum. Ita ea cauda facta est, ut natura videatur
reliqui corporis cutem paulo ultra clunes produxisse, ut,
involuta prius illa cute pinguitudine, reducat eam postea ad
nates reliquaque femora contegenda. In summo tegitur illa
vellere piloso, multo, atque denso, ita ut cauda non esse
videatur, nisi contrectes manibus & subleves. Tamen (13)
quicquid prominet ultra regionem clunium, cauda est. Ea
subtus glabra est, & lana omni nuda, nisi quòd in ejus
extremo & medio margine interiori nevus quidam cutaneus, seu
acrochordon lanuginosus, digitali ferè crassitudine sed non
longitudine propendeat, sub aspectum non cadens nisi caudam
latam eleves. Eum custodes caudam putant. Caudæ substantiam
quidam pinguitudinem, quidam carnem glandulosam, ut est
vaccarum huberum, esse autumant. Discrimen discam in morte
animalis. Ovis mas est seu aries, vellere tectus multo,
piloso, profundo & denso, ad genua fere promisso. In colore
per omnia melino obscurè ruffescit, nisi media facie qua
albescit, & utroque corporis latere, media sua parte, qua
grisea est, & in imo ventre, quo pallet. Altitudo animalis
duorum pedum Romanorum est, palmorum trium, & digitorum
duorum; longitudo a vertice ad extremam caudam ped. 4. &
digit. 5. crassitudo per ambitum velleris ped. 5. & palmi
unius est. Facies a vertice ad extremas nares pedis est
unius & digiti unius. Cornuum radices junctæ sunt, positæque
medio loco inter verticem & oculos. Eo sunt colore cornua,
quo cæteris ovibus, per convexum magis quàm cauum rugosa;
longa ped. 1. dim. & digit. 1. Aures fulvescunt ut & tibiæ,
antrorsumque per medium cornuum flexum prospectant. Ruminat,
caretque dentium ordine superiori, ut cæteræ oves,
inferioribus quinque tantum existentibus. Vox item ovis est,
(13b) sed grandior, ut ex amplo pectore. Mansuetum animal
est & tractabile, eisdemque moribus quibus cæteræ oves.
Equidem, ex vero illo ovium Arabicarum genere puto, quod
πλατύκερκον Herodotus dixit, quòd latitudo caudæ tantum sit
sine longitudine, etsi ex Tartaria productum sit.
_De Bonasi cornibus._
Incidi in caput vasti cujusdam animalis (mi Gesnere) cui
nudum os capitis unà cum ossibus, quæ cornua sustinebant,
gravissimi ponderis erant, & justum ferè attollentis onus.
Quorum curvatura ita se promittit, ut non recta deorsum
vergat, sed obliquè antrorsum. Quod quia videri nequit in
facie prospiciente, curavi ut appareret in avertente in
latus. Spacium frontis inter cornua palmorum Romanorum trium
est cum semisse. Longitudo ossium cornuum pedum duorum,
palmorum trium, & digiti semissis est. In ambitu, ubi capiti
junguntur, pedis unius & pal. semissis sunt. Hujus generis
caput aliud Warvici in castello vidi anno domini 1552. quo
loco magni & robusti Guidonis, comitis olim Warvicensis,
arma sunt. Cujus cornuum ossibus si ipsa cornua, quæ dempta
erant, addas, multo fierent longiora, & alia figura atque
curvatura. Eo in loco etiam vertebra colli ejusdem animalis
est, tanta magnitudine, ut non nisi longitudine trium pedum
Romanorum & duorum palmorum cum semisse (14) circundari
possit. Æquè & ad id animal pertinere existimo omoplatam
illam quæ visitur catenis suspensa e porta septentrionali
Coventriæ, cui ut nulla spina est, (si bene memini) ita lata
est ima sua parte pedes tres, digitos duos; longa ped. 4.
palm. 2. Ambitus acetabuli, quod armum excepit, pedum trium
est, & palmi unius. Circundat os integrum, non nisi pedum
undecim, palmi unius longitudo & semissis. In sacello magni
Guidonis comitis Warvicensis, quod positum est non amplius
mille pass. Warvico oppido, suspenditur costa hujus item
animalis (ut ego quidem reor) cujus ambitus, quo loco minima
est, palmorum trium est: Longitudo, sex pedum cum dimidio.
Sicca ea est, & in extima superficie cariosa, pendit tamen
lib. 9. cum semisse. Ex vulgo pars apri esse costam putat,
a Guidone occisi: pars vaccæ, quæ propè Coventriam in fossa
quadam commorabatur, multis infesta. Quam posteriorem
opinionem ad verum propius accedere puto, cum Bonasi forsan
esse possit, aut uri. Multa hujus generis animalia olim
fuisse in nostra Anglia (silvestri olim & nemorosa Insula)
verisimile est, quòd nobis adhuc pueris multus usus erat
hujusmodi animalium cornuum in mensa solennioribus epulis
loco poculorum, ut olim uri cornuum in Germania ad eum usum,
referente Cæsare in commentariis de bello Gallico libro
sexto. Sustinebantur pedibus ex argento tribus, & ab oris
item argento concludebantur, ut ibi. Sic quoque olim qui
cultui studebant, dentibus (14b) marinantium belluarum
insigniebant ensium capulos. Candicabant enim ad eburneam
claritatem. Nam præcipua viris gloria semper fuit in armorum
nitela. Jam vero non nisi auro & argento fulgent hæc.
_De Sciuro Getulo._
Sciurus Getulus coloris est mixti ex rufo & nigro. Eum ab
armis ad caudam per latera & dorsum albæ fuscæque lineæ,
alternatim certis distinctæ intervallis, decentissimè
depingunt. Idem aliquibus fit in colore ex albo & nigro,
respondentibus etiam in cauda lineis; nisi si quando expansa
cauda propter pilorum raritatem eædem dispareant. Venter
illi cœruleum colorem imitatur in albo positum. Paulo minor
is est vulgari Sciuro. Nec aures extantes habet, ut ille;
sed depressas magis & ferè capiti æquas, orbiculares, & per
cutis superficiem deductas in longum. Caput Ranæ ferè est.
Cætera similis vulgari Sciuro. Nam figura corporis eadem,
eadem natura pili, mos idem & vivendi ratio. Cauda se
contegit more cæterorum Sciurorum. Cujus imago ad vivum
depicta est & expressa. Nam e Getulia (quam hodie vocant
Barbariam) a mercatore quodam aliquot vivi ad nos allati
sunt, utriusque quem dixi coloris. Eos ad delicias alimus, &
extra omnem controversiam Sciuri sunt. Nam (ut dixi) &
mores, & magnitudo, & vivendi genus, & vox, & usus caudæ,
(15) & erecta insessio quando est, & cætera respondent.
Tantum socordia differt. Est enim tardum & pigrum animal,
meticulosumque, neque ea vivacitate & agilitate qua nostri
valet aut saltu, vix ausum de mensa aut scamno humili
desilire. Frigoris quoque impatiens est. Quo fit ut sole
locisque gaudeat calidis. Vescitur nucibus, amygdalis, pane
& ficu, ut & carnibus quoque avidissimè. Ego depingendum
curavi extenta cauda, ne corpus adumbraretur, caudaque,
qualis ea esset & colore & figura, ostenderetur.
_De Saguina._
Saguina animal est parvum, soricis magnitudine, aut non
multum supra modum pusilli cuniculi, aut arctomyos junioris
(utriusque magnitudinis unum vidi) colore griseo, barba
fulta & obscurè cinerea, cauda soricis operta pilo, pedibus
Sciuri, facie cephi seu satyri penè, aure orbiculari,
patente & humili, vestita pilo intus nigro, foris candido, &
moribus caudatæ simiæ. Mulieribus nostris in delitiis est.
Vivit uvis passis, pane, ficubus, pomis atque pyris.
_De Cercopitheco vario._
Habemus istic apud nos ex Mauritania Cercopithecum quendam,
quem vocamus Barbaricum, seu mamonetum varium, colore dorsi
& lateris viridi, frequenti hinc inde inserto pilo griseo
seu melino. Ventre, mento & barba (quam habet (15b) lunatam)
candidis, facie & tibiis nigris, naso albo: cætera, aliis
Cercopithecis similem. Ex minore genere Cercopithecorum est,
magnitudine videlicet cuniculi minoris. Descripsisse satis
est, cum figura corporis cæteraque lineamenta cæteris
Cercopithecis nulla in re differant.
_De Chamæleonte._
Chamæleon animal est quadrupes, macrum & gibbosum, capite
galeato, corpore & cauda lacertæ majoris, cervice penè
nulla, costis plus minus sedecim, obliquo ductu ventri
junctis ut piscibus; prioribus cruribus brachiis humanis,
posterioribus cruribus hominis parum lacertosi & figura &
flexu quam simillimis; pedibus manus hominis ad carpum usque
divisas singulariter imitantibus; sed ita, ut in prioribus
pedibus, auricularem & medicum digitum a cæteris dividi, in
posterioribus, auricularem medicum & medium ab aliis
separari intelligas. Cum enim digiti tantum 5. sunt, in
prioribus pedibus interius digit. 3. sunt, exterius 2. In
posterioribus contra, interius 2, exterius 3. existunt. Os
illi hiatus est magnus, ab acuto in latum se diffundens,
dentium locis osse perpetuo, & eo leviter serrato, tantaque
labra, quantis possit illud contegi. In ore lingua est
acuta, cujus ima pars os est, summa laxum & apertum
marsupium primo aspectu. At si educas, corpus longum esse
videtur ad instar pyramidis, palmi unius Romani longitudine.
Ea jaculata, & magna celeritate (16) vibrata, ad muscas
capiendas utitur: cumque reducit, ita in se redit ea, ut
latior ejus pars angustiorem perpetuò excipiat, & præter
basim (in qua reliquum jam ejus corpus totum veluti in
patente marsupio recumbit) nihil conspiciatur. Intestina
habet piscium more in spiras simplices convoluta, &
excrementum in eis molle atque nigrum. Unde scire licet non
rore, non aere solum vivere. Meatus excrementi eo loci
corporis positus est, quo clunibus cauda jungitur. Ventri
hepar inest, crocei plane coloris. In summo pectore duo
erant corpuscula carnea colore sanguineo, sed exigua, ut
tubercula. Eorum alterum cordis figuram repræsentabat:
alterum pulmones esse non videbantur nec substantiæ ratione
nec figura. Quid autem essent, non intelligo. Oculorum loci
cavi sunt, & per summa atque extima veluti suggrundiis per
oras serratis defensi. In eis oculi eadem cute contecti
sunt, qua reliquum corpus: nec divisa ea parte cutis est in
palpebras, ut in aliis animantibus, sed circumducta totis
penè, ut palla gemmis, nisi qua per exiguum foramen e medio
prospiciunt. Id autem officii præstat illis cutis, quod in
aliis animantibus musculi. Ea enim ducit ac reducit in hanc
aut illam partem quo velit aspectu internum oculum. Neque
enim ut alia animalia motu musculorum immotis palpebris
oculum movent, ita & hoc immoto illo tegumento. Per ejus
foramen pupilla nigra cernitur, & circa eam aureus circulus
resplendens penitius (16b) conspicitur, maximè cum cœlum
suspicit. Ab extremo oculi tegumenti orbe ad pupillæ
foramen, sex lineæ croceæ æquis intervallis in ortu
distinctæ ita ducuntur & coarctantur sensim, ut meridianæ
illæ lineæ ab æquatore ad polum alterum ductæ. Galeam spinæ
jungit assurgens cuticula, & ex utroque galeæ latere cutanea
duo corpora brevem cervicem contegunt. Cutis aspera est, &
veluti minimis unionibus undique consita, maximè per summam
spinam & imum ventrem. Utrobique enim veluti filum quoddam
unionum per mediam corporis longitudinem, quàm cæteris
partibus majorum, ducitur; per summa, a capite ad caudam;
per ventrem imum, ab extrema maxilla inferiori ad caudam.
Cauda teres est, a summo gracilescens ad extremum, æqua cum
toto corpore longitudine, si caput demas, tota veluti ex
unionum circulis constituta. Longitudo universi nostri
Chamæleontis erat justi pedis Romani. Latitudo, a summa
spina ad imum mediumque ventrem, duorum digitorum Romanorum
& unius quarti. Recentis adhuc atque vivi animalis corpus
succulentum est & æquabile, nisi costarum regione, & galeata
parte, quæ leviter extuberant, e contra quàm in siccis
sceletis, ubi omnia inæqualia sunt. Color vivis est, qui rei
cui est proximus, in quem se novit naturaliter commutare.
Hinc proverbium Chamæleonte mutabilior. Etsi sunt qui dicant
se observasse duos tantum referre colores, alio lucente
sole, alio per opacum. (17) At mortui jam color totus
pallidus est, sed magis per ima & intima, conspersus per
summa & extima (maxime in spina & cauda) aureis maculis,
crebris & majoribus seu oblongis orbiculis, ita spinæ
incumbentibus, ut sacci asinis, sed per intervalla: per ima
& intima, cœruleis magis & minoribus veluti punctis, sub
faucibus quàm alibi crebrioribus, & veluti per quincuncem
dispositis. Innocens animal est & tardum, placidum &
tractabile. Tarditatem gressus celeritate vibratæ linguæ
pensavit in vitam. Hoc præ cæteris habet proprium, ut cum
sole occidat atque oriatur, ita ut quam corporis posituram
occidens sol reliquerit, eandem oriens excipiat, sive de
ramo, altero tantum pede, pendeat, aut in ventrem humi
pronus incumbat, aut alicui rei duobus pedibus, reliquis
sublatis, innitatur, aut alia quacunque forma. Interea
temporis mortuus planè videtur omnibus. Hiatus illi æternus,
sine ullius usus ministerio. Hæc nos observavimus in vivo &
mortuo, quem domi nostræ diu aluimus.
Hactenus de quadrupedibus: nunc de avibus pauca illa
proferemus, quæ ad te (Gesnere) dedimus.
_De Haliaeto._