I. Toen vatte ~Adimantus~ het woord op, en zeide: ~Socrates!~ wat zult
gij antwoorden, als iemand zegt, dat gij die mannen niet bijzonder
gelukkig maakt, en ze zelven daartoe laat meêwerken, dewijl zij
eigenlijk de meesters van den staat zijn en er toch geen voordeel
van trekken, door zoo als de anderen akkers te hebben, en schoone,
ruime huizen te bouwen, en die met behoorlijk huisraad te voorzien,
en eigene offers aan de goden te wijden, en gasten te ontvangen, en,
zoo als gij daareven zeidet, goud en zilver te bezitten, en wat meer
tot het geluk noodig wordt geoordeeld? Want men zou waarlijk kunnen
zeggen, dat zij niet meer schijnen te zijn dan huurtroepen, die
slechts tot bewaking van den staat zijn aangeworven.--Juist, zeide ik,
die slechts in de kost zijn, maar anders geen loon krijgen, zoodat
zij geen reis op hun eigen kosten kunnen doen, en niets hebben om
aan hoeren te geven, of op andere wijs door te brengen, zoo als zij
plegen te doen, die voor gelukkig gehouden worden.--Juist, dat is ook
een deel der beschuldiging.--En nu vraagt gij, wat wij daarop zullen
antwoorden?--Ja.--Langs denzelfden weg, zeide ik, dien wij tot nog
toe gevolgd hebben, hoop ik te vinden wat wij zeggen moeten. Want wij
zullen zeggen, dat zij welligt juist zóó het gelukkigste zijn zullen;
dat wij echter den staat niet stichten, opdat ééne klasse meer dan de
overige, maar opdat de geheele staat gelukkig zij; want, dat wij in
zulk eenen het gemakkelijkst de regtvaardigheid hoopten te vinden, en
evenzoo in die, welke het slechtst was ingerigt, de onregtvaardigheid,
om vervolgens onze eigenlijke vraag te beantwoorden.--Zoo wij dus
den staat gelukkig willen maken, bedoelen wij niet eenige weinige
uitverkorenen, maar den geheelen staat; en zullen vervolgens op
dezelfde wijs den tegenovergestelden bezien. Want, als wij eens een
mensch schilderden en iemand er bij kwam en ons berispte, omdat wij
het schoonste deel niet met de schoonste verwen hadden gekleurd, daar
wij de oogen, die toch het schoonste zijn, niet met purper, maar met
zwart bestreken hadden; zou onze regtvaardiging slechts behoeven te
bestaan in de woorden: vriend! meen niet, dat wij de oogen zoo mooi
moeten maken, dat zij niets meer van oogen hebben, en verlang datzelfde
niet omtrent de andere ligchaamsdeelen: maar zie liever, of wij het
geheel schoon maken, door aan ieder deel te geven, wat er aan toekomt.
Evenzoo moet gij ons ook nu niet dwingen, aan de wachters zulk een
geluk te geven, waardoor zij alles behalve wachters zouden worden. Want
wij konden ook de boeren wel in gala kleeden en met goud behangen en
hen voor pleizier het land laten bebouwen, en de pottebakkers bij het
vuur laten aanliggen en eten en drinken, met het wiel naast hen, om
als zij lust hadden potten te maken: en al de anderen op dezelfde wijs
gelukkig maken, opdat ieder in den staat gelukkig zou wezen. Zoo iets
moet gij ons echter niet aanprijzen, want als wij uwen raad volgen,
blijft de boer geen boer, noch de pottebakker pottebakker, en geen
ander der beroepen, die te zamen den staat vormen, blijft in stand.
Bij de anderen is dit minder, want al zijn de schoenmakers slecht,
en bedorven, en slechts in schijn schoenmakers, dan is dit voor den
staat nog niet gevaarlijk; maar zoo de bewakers der wetten en van den
staat dit slechts in schijn zijn, dan ziet gij, dat zij den geheelen
staat te gronde rigten; terwijl zij in het tegenovergestelde geval de
hoofdbewerkers van deszelfs bloei en geluk zijn. Zoo wij dus werkelijke
wachters maken willen, dan zorgen wij vooral, dat zij den staat geen
kwaad doen; maar hij die zóó spreekt, en ze tot boeren of tot een
gezelschap van gelukkige feestvierders maakt, moge daarmede meenen wat
hij wil, van een staat heeft hij geen begrip. Dus moeten wij toezien,
of wij de wachters aanstellen met het plan, dat zij zelven zoo gelukkig
mogelijk zijn, of dat wij dit voor den geheelen staat moeten beoogen,
en die helpers en wachters met dwang en overreding daarheen moeten
brengen, dat zij hun eigen werk zoo goed mogelijk verrigten, en al de
anderen desgelijks; opdat, terwijl de geheele staat groeit en bloeit,
iedere stand zoo veel deel aan dat geluk krijge, als volgens zijn aard
mogelijk is.
II. Dat moet ik toestemmen, zeide hij.--En wat zegt gij dan van
hetgeen daarmede zamenhangt?--Wat bedoelt gij?--Zie eens of deze
dingen de andere werklieden bederven en slecht maken?--Welke?--Rijkdom
en armoede.--Hoe zoo?--Dat zal ik zeggen. Gelooft gij, dat een
koperslager, als hij rijk is geworden, nog langer werk van zijn vak
zal willen maken?--Wel neen.--Dus zal hij luier en nalatiger worden,
dan te voren?--Zekerlijk.--En dus als koperslager ook slechter?--Veel
slechter.--En zoo hij aan den anderen kant zich door armoede geen
werktuigen, of wat verder voor zijn vak noodig is, kan aanschaffen,
dan zal hij slechter werk voortbrengen, en zijne zonen, of wie
hij verder onderwijst, tot slechter werklieden maken.--Dat kan
niet anders.--Dus worden door beiden, door rijkdom en armoede, de
werklieden zoowel als hun werk slechter.--Dat blijkt.--Dus hebben wij
nog een paar dingen gevonden, die door de wachters op allerlei wijs
buiten den staat behooren gehouden te worden.--En dat zijn?--Rijkdom
en armoede; daar de eerste weelde, luiheid en zucht naar verandering
te weeg brengt; de tweede insgelijks zucht naar verandering en tevens
laagheid en slechtheid.--Dat is waar.--Doch, ~Socrates~! bezie
echter dit eens. Hoe zal onze staat oorlog kunnen voeren, wanneer
hij geene schatten bezit, vooral zoo hij met een grooten en rijken
staat te doen heeft?--Natuurlijk zal dat tegen éénen moeijelijker
en tegen twee gemakkelijker gaan.--Hoe meent gij dat.--Vooreerst,
als er moet gevochten worden, zullen zij dan niet tegen rijke lieden
optrekken, terwijl zij zelve beoefenaars van den oorlog zijn?--Ja,
dat is zoo.--Maar, ~Adimantus~! zou een bokser, die zijn vak volkomen
meester was, niet gemakkelijk kunnen vechten met twee personen, die
geen boksers, maar rijk en vet waren?--Als zij te gelijk kwamen, zou
dat welligt zoo heel gemakkelijk niet gaan.--Ook niet, zoo hij mogt
gaan loopen[84], en zich telkens omkeerende hem, die het meest onder
zijn bereik was, een slag geven, en zoo hij dit telkens herhaalde, en
dat wel in de brandende zon? zou dan zóó iemand niet vele dergelijken
aan kunnen?--Zóó zou het waarschijnlijk wel gaan.--Maar gelooft gij
niet, dat de rijken altijd nog meer kennis en ondervinding van het
boksen, dan van den oorlog hebben[85]?--Ja, dat geloof ik wel.--Dus
zullen onze geoefende manschappen waarschijnlijk met gemak tegen een
dubbel of driedubbel aantal bestand wezen.--Nu moet ik het toestemmen,
want ik vind, dat gij gelijk hebt.--En zoo zij nu naar den éénen
staat een gezantschap zonden, om, zoo als wij naar waarheid doen
kunnen, te zeggen: wij gebruiken geen goud of zilver, want dit is ons
niet geoorloofd, maar u wel; voeg u daarom bij ons, en verkrijg tot
belooning de bezittingen der anderen: gelooft gij dan wel, dat iemand,
dit hoorende, liever tegen sterke en magere honden zou vechten, dan met
die honden tegen vette en zwakke schapen?--Wel neen. Maar zoo nu die
rijkdommen eens het eigendom zijn van éénen staat, zou die dan toch
niet gevaarlijk zijn voor een armen staat, als den onzen?--Gij zijt wel
goed, daar gij ook aan andere staten, dan dien wij daareven gesticht
hebben, den naam van _staat_ wilt geven.--Hoe moet het dan.--Zij moeten
met een grooteren naam benoemd worden. Want ieder hunner is niet één
staat maar meer dan één, die als in het schaakspel[86] vijandig tegen
elkander over staan. In de kleinste zoogenoemde staten toch zijn er
eigenlijk twee, die der armen en die der rijken, en in ieder van die
zijn er weer verscheidene, die gij verkeerd zoudt doen met als één te
beschouwen, daar gij, door ze als velen te behandelen, en het geld,
de magt en de personen van den éénen aan den anderen te geven, altijd
veel bondgenooten en weinig vijanden zult hebben. En zoolang uw staat
de voorgeschrevene matige levenswijs in acht neemt, zal hij niet in
schijn, maar in werkelijkheid de grootste wezen, al had hij slechts
duizend voorvechters; want één wezenlijk zoo grooten staat zult gij
niet ligt bij de Grieken of de barbaren vinden, maar wel velen, die
vrij wat grooter schijnen. Of denkt gij er anders over?--Ik niet.--
III. Dus, zou dit de beste maatstaf zijn voor onze overheden, bij
het bepalen van de grootte van den staat en van het grondgebied, dat
zij er voor moeten trachten te verwerven.--Wat?--Dat hij zoolang
mag aan wassen als zijne eenheid er geen gevaar bij loopt; verder
niet.--Juist.--Dus zullen wij de wachters ook daarvoor laten zorgen,
dat de staat niet klein en ook niet schijnbaar groot, maar van
genoegzame grootte en één zij.--Dat is nog al eenvoudig.--En nog
eenvoudiger is hetgeen wij reeds gezegd hebben, dat, indien onder
de wachters een kind van minder aanleg geboren wordt, dit in een
anderen stand moet overgebragt worden, en evenzoo een uitstekend kind
uit een anderen stand naar de wachters. En hiermede bedoelden wij
tevens, dat ook onder de andere burgers ieder aan dat werk moet gezet
worden, waartoe hij het best geschikt is, opdat ieder, alleen zijn vak
uitoefenend, niet velen maar één zij; en alzoo ook de geheele staat
één zij, niet vele.--Ja, dat laatste is nog eenvoudiger.--Och, mijn
beste ~Adimantus~! al onze voorschriften zijn minder zwaar dan zij
schijnen, zij zijn allen eenvoudig; zoo zij dit ééne groote, of liever
juist voldoende maar in het oog houden.--En dat is?--Het onderwijs en
de opvoeding, want als zij goed zijn opgevoed en menschen worden zoo
als het behoort, dan zullen zij dat alles gemakkelijk inzien, en meer
nog dan dit, b. v. ten opzigte van de vrouwen en de kinderen, dat ook
hierin, volgens het spreekwoord, alle goederen onder vrienden moeten
gemeen zijn.--Ja dat zou dan alles wel te regt komen.--En, als die
staatsregeling maar eens goed aan den gang is, dan breidt zij zich
als in een cirkel uit. Want aanhoudend goede opvoeding en onderwijs
maakt de geaardheid goed; en zoo kinderen van een goede geaardheid
zulk een opleiding deelachtig worden, dan worden zij nog beter dan
hunne ouders, zoowel in andere opzigten als met betrekking tot de
voortteling, even als dit bij andere dieren plaats heeft.--Dat is
waarschijnlijk.--Om het dus met korte woorden te zeggen, de overheden
van den staat moeten vooral zorgen, dat er geene nieuwigheden in de
gymnastiek en de muzenkunst worden ingevoerd, maar daartegen met allen
ijver waken; en zorgen, dat de woorden: het nieuwste lied is voor de
menschen gewoonlijk het aangenaamste: niet zóó worden uitgelegd en
geprezen, alsof hier geen nieuw dichtstuk maar een nieuwe zangwijs
bedoeld werd. Want die mag niet geprezen noch aangenomen worden. Het
aannemen toch van nieuwe zangwijzen is gevaarlijk voor het geheel;
want, zoo als ~Damon~ zegt, en ik toestem, nooit worden de wijzen der
muzijk veranderd, zonder dat dit de grootste veranderingen in de wetten
van den staat na zich sleept.--Dat stem ik ook toe, zeide ~Adimantus~.--
IV. Dus, zeide ik, moeten de wachters vooral over de muzenkunst
de wacht houden.--De overtreding komt althans van dien kant ligt
ongemerkt binnen.--Juist, want zij heeft dáár de gedaante van een
spel dat volstrekt geen kwaad doet.--Zij doet dan ook niets anders,
dan dat zij zich langzaam vestigende zoetjes en zachtjes in de
zeden en de oefeningen binnensluipt, vandaar zich met meer kracht
naar de onderlinge verbindtenissen keert, vervolgens de wetten en
staatsinrigtingen losmaakt, en eindelijk alle bijzondere betrekkingen
en den geheelen staat vanéénscheurt.--Ziet gij dat zóó donker in,
zeide ik.--Ja zeker.--Dus, moeten onze knapen, zoo als wij reeds
zeiden, dadelijk door hunne spelen in de vereischte stemming gebragt
worden, want als zij door dezelve de wetten leeren overtreden,
dan kunnen zij onmogelijk tot vereerders van de wet en tot brave
menschen opgroeijen.--Dat spreekt.--En wanneer zij integendeel reeds
bij hunne kinderspelen door de muzenkunst in die stemming gebragt
worden, welke door de wet verlangd wordt; dan blijft hun dezelve bij,
en oefent overal haren invloed uit, en brengt veel gebrekkigs in den
staat eindelijk te regt.--Dat is volkomen waar.--Dus, vinden zij dan
ook al die schijnbare kleinigheden, waarop de wet ook invloed moet
uitoefenen, en die vroeger zoo zeer verwaarloosd werden.--Welke?--Bij
voorbeeld: dat de jongeren, zoo als passend is, in de tegenwoordigheid
der ouderen zwijgen, en ze op de eerste plaats laten aanliggen en
voor hen opstaan, dat de kinderen hunne ouders eeren, dat bij het
dragen van het haar, bij de kleeding, bij het schoeisel enz., de
betamelijkheid wordt in acht genomen, en wat dies meer zij. Vindt
gij dat ook niet?--Ja zeker.--Op dit alles echter wetten te maken
zou dwaas zijn; want het is toch onmogelijk die wetten te laten
nakomen.--Dat gaat niet.--Het schijnt dan ook, ~Adimantus~! dat
iemand de rigting, die hij door zijne opvoeding krijgt, in zijn
verdere leven van zelfs volgt[87]; daar immers het gelijke steeds
het gelijke met zich meêbrengt.--Juist.--En eindelijk komt dan
hieruit, zou ik zeggen, de hoogst mogelijke trap van goed of kwaad te
voorschijn.--Natuurlijk.--Daarom zou ik ook niet eens willen beproeven,
op die dingen wetten te maken.--Daar hebt gij gelijk in.--Verder, bij
de goden! hetgeen den handel betreft, en de onderlinge schikkingen der
kooplieden of de overeenkomsten met arbeiders, en de beleedigingen,
en beschadigingen, en het beschuldigen, en het verkiezen van regters,
en het invorderen of vaststellen van noodzakelijke belastingen op de
markt of in de havens, en wat verder op het handhaven der orde op de
markt, in de havens en in de stad betrekking heeft, zullen wij van
dat alles in de wet durven spreken?--Het is onnoodig, hieromtrent
voor wezenlijk beschaafde menschen voorschriften te geven; want over
het geheel zullen zij ligtelijk vinden, welke bepalingen daaromtrent
moeten gemaakt worden.--Juist, mijn vriend! zoo God slechts geeft,
dat de reeds vastgestelde wetten in wezen blijven.--En zoo dat geen
plaats heeft, zullen zij, met vele dergelijke bepalingen te maken en
die telkens te veranderen, bun leven slijten, in de hoop, eindelijk
het beste te zullen treffen.--Gij zegt, dat dezulken zullen leven als
zieken, die uit gebrek aan veerkracht niet kunnen besluiten om hunne
verkeerde levenswijs te laten varen.--Juist.--Die hebben dan ook eene
fraaije manier van leven. Want zij vorderen niets met al hun innemen,
dan dat zij meer afwisseling in hunne kwaal brengen en die grooter
maken, terwijl zij van ieder nieuw middel beterschap verwachten.--Gij
schetst den toestand van zulke zieken volmaakt naar waarheid.--Maar wat
zegt gij nu hiervan? Vindt gij het ook niet aardig, dat zij niemand
minder kunnen velen, dan hem, die hun zegt, zoo als het is, dat zoolang
zij voortgaan met drinken en smullen en naar de meisjes loopen, geen
innemen, noch branden, noch snijden, noch tooverzangen, noch broeijen,
noch eenig ander middel hun iets kan helpen?--Heel aardig vind ik dat
niet; want boos te worden op iemand, die ons goeden raad geeft, is al
heel onaardig.--Dus zijt gij, naar het schijnt, geen lofredenaar van
zulke personen.--Neen waarlijk niet.--
V. Dus zult gij het zeker ook niet prijzen, wanneer een staat zoo
handelt. Of vindt gij niet, dat hetzelfde plaats heeft in die staten,
welke, hoewel een slechten regeringsvorm hebbende, de burgers op
doodstraf verbieden pogingen aan te wenden tot het veranderen der
geheele staatsregeling; terwijl hij, die hen, zonder daaraan te
raken, het bereidwilligste dient en zich bij hen door vleijerij weet
aangenaam te maken, en hunne begeerte vooruit weet te raden en die
spoedig te vervullen, de mooije man is, en om zijne wijsheid geëerd
wordt[88]?--Dat komt op hetzelfde neer, en ik prijs het volstrekt
niet.--En bewondert gij nu niet den moed en de handigheid van hen,
die zulke staten met bereidwilligheid dienen?--Of ik: behalve zoo
zij zich daardoor laten foppen, en zich waarlijk voor staatkundigen
houden, omdat zij door de menigte geprezen worden.--Hoe zegt gij?
waarom neemt gij dat die menschen zoo kwalijk? Of houdt gij het voor
mogelijk, dat iemand, die niet kan meten, wanneer velen, die er even
weinig verstand van hebben, staande houden, dat hij vier ellen lang
is, dit niet eindelijk zelf van zich zelven gaat gelooven?--Daar
hebt gij gelijk in.--Maak u dan maar niet boos. Want zulke wetgevers
zijn alleraardigste menschen, die altijd lappen, en meenen tegen de
kwade trouw in de overeenkomsten en de andere gebreken een middel te
zullen vinden, daar zij niet merken, dat zij eigenlijk een moriaan
wasschen.--Ja, dat doen zij waarlijk.--Ik zou echter meenen, dat een
goed wetgever zulk eene wijs van wetten en inrigtingen te maken noch
in een slecht noch in een goed ingerigten staat zou toepassen: in den
eersten niet, omdat het daar nutteloos is en nergens voor dient; in
den laatsten niet, omdat die dingen deels door ieder kunnen gevonden
worden, deels van zelfs uit de eens gegevene rigting volgen.--Wat
rest ons dan nu nog vast te stellen? zeide hij.--Hierop zeide ik: ons
niets, maar ~Apollo~ te Delphi moet nu nog de grootste, schoonste
en belangrijkste bepalingen maken.--Welke?--Die op het stichten van
tempels, en op de offers en andere eerbetooningen aan de goden, geesten
en helden, en op het begraven der lijken en het bevredigen van de
schimmen der afgestorvenen. Van die dingen toch hebben wij zelve geen
kennis, en zullen ons, zoo wij wijs zijn, bij het stichten van onzen
staat tot geen anderen leermeester wenden, dan tot dien onzer vaderen;
deze God toch heeft van oudsher als leermeester van alle menschen
zijnen zetel op het middelpunt der aarde[89].--Dat zegt gij goed, en
zoo moeten wij doen.--
VI. Dus, zoon van ~Aristo~! uw staat is dan voltooid: licht nu eens
bij, en laat uw broeder en ~Polemarchus~ en de anderen ons helpen,
om te zien, of wij vinden kunnen, waar de regtvaardigheid en de
onregtvaardigheid schuilen, en waarin zij van elkander onderscheiden
zijn, en welke van beiden iemand hebben moet, om gelukkig te wezen,
hetzij goden en menschen met hem bekend zijn, of niet.--Wat gij
zegt, zal u niets baten, zeide ~Glauco~, want gij hebt beloofd te
zoeken, daar gij het goddeloos vondt de zaak der regtvaardigheid
niet op allerlei wijs naar uw vermogen te bepleiten[90].--Wat gij
mij herinnert is waar, zeide ik, en zóó moet het dan maar gebeuren;
doch gij moet ook een handje helpen.--Goed, zeide hij, dat willen
wij doen.--Ik heb hoop, zeide ik, het zóó uit te vinden. Ik geloof
dat onze staat, daar hij behoorlijk is ingerigt, volkomen goed
is.--Noodzakelijk.--Dus is hij natuurlijk wijs, en moedig, en
ingetogen, en regtvaardig[91].--Natuurlijk.--Zoo wij dus een deel van
die eigenschappen in hem gevonden hebben, dan is het overige het nog
niet gevondene.--Dat spreekt.--Wanneer wij dus één van vier dingen, die
ergens in waren, zochten, en dat ééne vonden, zouden wij tevreden zijn;
maar zoo wij de drie anderen eerst gemerkt hadden, zou juist daardoor
het gezochte bekend worden; want het zou natuurlijk niets anders zijn
dan het overgeblevene.--Dat is waar.--Dus moeten wij met deze vier
eveneens handelen.--Dat is duidelijk.--
Vooreerst dan meen ik in onzen staat de wijsheid te zien; en ik
merk daaromtrent iets zonderlings.--Wat?--Ik geloof, dat onze
staat werkelijk wijs is: want hij handelt met goed overleg.
Niet waar?--Ja.--En dit goed overleg is eene soort van kennis,
want goed overleg steunt niet op onkunde, maar op kennis.--Dat
spreekt.--Maar nu zijn er vele verschillende soorten van kennis in
den staat.--Zekerlijk.--Moeten wij dan nu den staat wijs en goed
overleggend noemen wegens de kennis der timmerlieden?--Wel neen, want
die kennis strekt zich niet verder uit dan tot het timmeren.--Dus
is een staat nog niet wijs te noemen, al wordt daarin kostelijk
beraadslaagd over de beste manier om hout te bewerken.--Volstrekt
niet.--Of, om bedrevenheid in het geelgieten, of iets dergelijks?--Om
niets van dat alles.--En ook niet om het verstandig bearbeiden van den
grond. Vindt gij wel?--Neen ik.--Maar is er dan bij eenige burgers van
onzen daareven gestichten staat eenige kennis, die geen betrekking
heeft op een of ander deel, maar op den geheelen staat, en op de
beste wijs, waarop hij van binnen moet zijn ingerigt en zich jegens
andere staten moet gedragen?--Wel zeker.--En welke is die kennis en
bij wie wordt zij gevonden?--Het is de kennis der wachters, die vooral
gevonden wordt bij de overheden, die wij volkomene wachters genoemd
hebben.--En hoe noemt gij den staat om die kennis?--Goed overleggend,
en in waarheid wijs.--En wie gelooft gij nu, dat in onzen staat
talrijker zijn zullen, de koperslagers of die volkomene wachters?--De
koperslagers.--En zouden gene ook niet minder talrijk zijn dan al de
overigen, die naar eenige kennis genoemd worden?--Ongetwijfeld.--Dus
zal een staat, die zoo als het hoort is ingerigt, door zijne minst
talrijke klasse van inwoners, en zijn kleinste deel, de overheid en de
kennis die daarin gevonden wordt, geheel wijs wezen; en het schijnt te
blijken, dat zij, die de eigenlijke wijsheid bekomen, uit den aard der
zaak weinig in getal zijn[92].--Wat gij zegt is volkomen waar.--Dus
hebben wij, ik weet niet hoe, één van de vier gevonden en zijne plaats
in den staat vastgesteld.--Ik althans meen, dat dit genoegzaam is
uitgemaakt.--
VII. Edoch de moed en het deel van den staat, waarin hij gevonden
wordt, en daardoor den geheelen staat regt geeft op den naam van
moedig, is juist niet moeijelijk te vinden.--Hoe zoo?--Zou wel iemand,
zoo hij een staat moedig of lafhartig noemde, naar iets anders zien dan
naar dat deel, waaraan de zorg voor den oorlog is opgedragen?--Zeker
niet.--Ik geloof dan ook niet, dat de andere inwoners, door laf of
moedig te zijn, den staat zus of zoo kunnen maken.--Ik ook niet.--Dus
is een staat ook moedig door een zijner deelen, dewijl hij in dat
deel de kracht heeft, die noodig is, om altijd de meening te bewaren,
dat datgene verschrikkelijk is, hetwelk de wetgever bij het onderwijs
als zoodanig leerde beschouwen. Of noemt gij dat geen moed?--Ik vat
nog niet goed, wat gij zegt; zeg het nog eens.--Ik noem den moed
een bewaren zeide ik.--Welk bewaren?--Van de meening, die volgens
de wet door de opvoeding is ingeprent, aangaande hetgeen al of niet
verschrikkelijk is. En ik sprak van altijd bewaren, omdat die meening
bij smart en vermaak en begeerten en verschrikkingen moet bewaard
blijven en niet verloren gaan. Wil ik u eens zeggen, waarmede ik
meen dit te kunnen vergelijken?--Gaarne.--Weet gij dan niet, dat de
wolverwers, wanneer zij wol purper willen verwen, eerst uit wol van
verschillende kleuren alleen de witte uitkiezen, vervolgens die met
niet weinig zorg bereiden, opdat zij zoo veel mogelijk het kleursel
opneme, en haar er dan in doopen? En het op die wijs geverwde wordt
vast van kleur, en het wasschen met of zonder loog kan de kleur er
niet uitkrijgen; maar gij weet, hoe het gaat met hetgeen niet zóó is
behandeld, hetzij het met purper of met andere kleuren zonder die
bereiding geverwd wordt.--Ja, dat verschiet door het wasschen en wordt
leelijk.--Iets dergelijks nu moet gij aannemen, dat ook wij naar ons
vermogen gedaan hebben, toen wij de krijgslieden uitkozen, en die door
muzenkunst en gymnastiek opleidden; want weet, dat wij toen niet anders
bedoelden, dan dat zij, aan ons gehoor gevende, de wetten als eene
verwstof zoo goed mogelijk zouden inzuigen, opdat hunne meening omtrent
het verschrikkelijke en omtrent de andere dingen vast van kleur zou
worden, daar zij in eene door natuur en opvoeding goede geaardheid is
opgenomen, en dus ook niet wordt uitgewasschen door die sterke loog,
het vermaak, die meer vermag dan potasch of salpeter, of door smart,
begeerte, vrees, enz. En zulk eene sterkte en voortdurende bewaring
van de ware en wettige meening omtrent het al of niet verschrikkelijke
heet ik moed, tenzij gij van een ander gevoelen zijt.--Dat ben ik niet,
zeide hij. Want ik geloof, dat gij, wanneer omtrent dezelfde zaken,
zonder opvoeding bij dieren, of slaven een ware meening ontstaat, die
niet bijzonder wettig vindt, en ze als heel wat anders beschouwt dan
den waren moed.--Goed gevat, zeide ik.--Dan heb ik er vrede meê, dat
dit moed is.--Dit is dus uitgemaakt, voor zoover de moed in staatszaken
te pas komt; later zullen wij, zoo gij wilt, dit punt beter behandelen.
Want nu zoeken wij niet dit, maar de regtvaardigheid; en daarvoor is,
geloof ik, het gezegde voldoende.--Dat ben ik met u eens.--
VIII. Dus moeten er dan nog twee in den staat gevonden
worden: de ingetogenheid, en het doel van al ons zoeken: de
regtvaardigheid.--Juist.--Maar zouden wij nu de regtvaardigheid niet
kunnen vinden, zonder nog moeite aan de ingetogenheid te besteden?--Ik
weet het niet, en zoo wij dan de ingetogenheid overslaan, verlang
ik het niet eens, maar als gij mijn zin doen wilt, onderzoek deze
dan eerst.--Dat wil ik ook wel doen, zeide ik, als het niet verkeerd
is.--Waarom zou het verkeerd zijn? Onderzoek maar.--Komaan dan! Zoo
als het nu schijnt te staan, gelijkt zij meer dan de vorigen op
eene soort van overeenstemming en harmonie.--Hoe zoo?--Immers, de
ingetogenheid is eene soort van ordelijkheid en van beheersching der
lusten en begeerten, zoo als blijkt uit het gewone zeggen, dat de
ingetogene meester over zich zelven is, en wat meer van dien aard als
kenmerk der ingetogenheid wordt opgegeven. Niet waar?--Ja zeker. Maar
is dat _meester over zich zelven_ niet eigenlijk ongerijmd? want die
meester over zich zelven is, is ook knecht van zich zelven, en daar
hij toch één en dezelfde persoon is, is hij dan meester en knecht te
gelijk.--Dat is zoo.--Edoch deze uitdrukking beteekent, geloof ik,
dat in de ziel van den mensch een beter en een slechter deel is; en
wanneer nu het betere meester is van het slechtere, dan noemt men
dat meester over zich zelven te zijn, en prijst het: maar wanneer,
door slechte opvoeding of slechten omgang, het slechtere deel zóó
toeneemt, dat het betere er door overheerscht wordt, dan berispt men
dit en zegt, dat zóó iemand zich zelven niet meester is.--Dat geloof
ik ook.--Beschouw dan nu onzen nieuwen staat eens, en gij zult er het
eerste vinden; want gij zult moeten toestemmen, dat hij teregt meester
van zich zelven wordt geroemd, zoo dit ten minste beteekent, dat het
betere deel over het slechtere heerschappij voert.--Ik zie, dat gij
waarheid spreekt.--Dit zult gij nog meer inzien, zoo gij het volgende
opmerkt. Menigvuldige en velerlei begeerten en aandoeningen van vermaak
en smart kan men vooral bij kinderen, en vrouwen[93], en slaven, en
bij de meesten en minstwaardigen der zoogenaamd[94] vrije mannen
aantreffen.--Ongetwijfeld.--Maar eenvoudige en matige begeerten, die
door rede en bedaard overleg bestuurd worden, vindt men slechts bij
enkelen, die door aanleg en opleiding uitmunten.--Dat is waar.--En ziet
gij nu datzelfde niet in onzen staat, en dat dáár de begeerten, die
in de onbeschaafde menigte gevonden worden, door de begeerten en het
verstand der beteren worden beheerscht?--Ja.--
IX. Zoo dus eenige staat meester over de lusten en begeerlijkheden
en over zich zelven mag genoemd worden, dan is het
deze.--Ongetwijfeld.--Maar moet hij dan niet om diezelfde reden
ingetogen heeten?--Voorzeker.--Edoch zoo in eenigen staat overheden en
onderdanen eenstemmig denken over de vraag, wie regeren moet, dan is
het in dezen. Vindt gij niet?--Zeker.--In welke klasse van burgers zult
gij dan bij zulk eene stemming de ingetogenheid zoeken? in de overheden
of in de onderdanen?--In beiden.--Dus ziet gij, dat wij daareven goed
geraden hebben, dat de ingetogenheid eene soort van harmonie is.--Hoe
zoo?--Omdat het hier niet is als met den moed en de wijsheid, die in
een deel van den staat wonende hem moedig en wijs maakten, maar zij
in waarheid door den geheelen staat verspreid is, en dus hen, die in
wijsheid, of kracht, of menigte, of rijkdom of iets anders de sterksten
of de zwaksten of tusschen beide zijn, in een vol accoord doet
overeenstemmen; welke overeenstemming van minderen en meerderen over
de vraag, wie in den geheelen staat en in ieder deel van denzelven
regeren moet, wij met regt ingetogenheid kunnen noemen.--Dat ben ik
volkomen met u eens.--
Goed, wij hebben dan, naar het schijnt, drie van de vier in den staat
gevonden, maar wat zou dan nu de vierde eigenschap wezen, door welke
de staat deugdelijk is? deze toch moet noodzakelijk de regtvaardigheid
zijn.--Dat spreekt.--Dus, ~Glauco~! nu moeten wij doen als jagers, die
een bosch afzetten; en naauwkeurig toezien, dat de regtvaardigheid ons
niet ontsnappe, want zij moet hier ergens schuilen. Zie dan eens goed
toe, of gij ze ook eer dan ik vinden kunt, en zeg het mij.--Als dat
eens gebeurde! Doch gij moet nu maar tevreden zijn, zoo ik u volgen,
en het door u aangetoonde zien kan.--Volg dan maar, en laat ons de
goden om zegen bidden.--Dat zal ik doen, ga slechts voor.--Ja, maar
de streek schijnt digt bewassen en duister; en het is moeijelijk het
gezochte te vinden. Wij willen het echter beproeven.--Dat willen wij,
zeide hij[95].--Hierop bedacht ik mij een oogenblik, en riep: hoezee!
~Glauco~, ik geloof, dat wij een spoor hebben, en dat zij ons niet
zal ontkomen.--Dat is een goede tijding.--Ja, zeide ik, maar wij zijn
al heel laf.--Hoe zoo?--Van den beginne ligt zij voor onze voeten,
mijn beste! en wij zagen haar niet, en maakten ons even belagchelijk
als menschen, die zoeken, wat zij in de hand hebben; daar wij haar
niet digt bij, maar in de verte zochten, en daardoor niet konden
vinden.--Hoe meent gij?--Wel! wij hebben er reeds lang van gesproken
en gehoord, zonder dat wij het merkten.--Dat is een lange inleiding
voor iemand, die gaarne wil hooren, wat er van de zaak is.--
X. Hoor dan, of ik iets zeg. Want, hetgeen wij bij het stichten van den
staat hebben vastgesteld, is óf de regtvaardigheid zelve, óf behoort
althans tot hare kenmerken[96]. Immers, wij hebben vastgesteld en
herhaalde malen gezegd, zoo als gij u nog wel herinnert: dat ieder
burger één van de in den staat noodige dingen verrigten moet, en wel
dat, waartoe hij van natuur de meeste geschiktheid heeft.--Dat is
waar.--En dat zijn eigen werk te verrigten en anderen met rust te
laten regtvaardigheid is, hebben wij dikwijls van anderen gehoord en
ook dikwijls zelve gezegd.--Ja, dat hebben wij.--Dus houd ik het er
dan voor, mijn vriend! dat de regtvaardigheid in zeker opzigt bestaat
in zijn eigen werk te verrigten. Weet gij, waarom ik dat denk?--Neen,
zeg het maar.--Ik geloof, dat hetgeen behalve de dingen, die wij
beschouwd hebben, de ingetogenheid, den moed, en de wijsheid, in den
staat nog over is, datgene zijn moet, wat aan die allen de kracht
verleende om te ontstaan, en vervolgens, zoo lang zij aanwezig zijn,
den staat tot heil te verstrekken. En nu hebben wij immers gezegd,
dat de regtvaardigheid datgene zijn zou, wat overbleef, zoo wij de
drie andere gevonden hadden.--Dat is dan ook noodig.--Edoch, zoo
wij moesten zeggen, wat onzen staat vooral goed maakt, dan zou het
moeijelijk zijn te beslissen, of het de eensgezindheid van overheden
en onderdanen is; óf het vasthouden der krijgslieden aan de door de
wet voorgeschrevene meening omtrent het al of niet verschrikkelijke;
óf de wijsheid der overheden, die hen tot bewaken in staat stelt;
óf dat hij vooral daarom goed is, dewijl kinderen, vrouwen, slaven,
vrijen, handwerkers, overheden en onderdanen ieder alleen zijn eigen
werk verrigten, zonder anderen lastig te vallen.--Dat is inderdaad
moeijelijk om uit te maken.--Dus wordt de deugdelijkheid van den staat
om strijd bevorderd door zijne wijsheid, ingetogenheid, moed, en
daardoor, dat ieder in denzelven zijn eigen werk doet.--Zekerlijk.--En
zoudt gij nu niet stellen, dat hetgeen om strijd met die anderen
den staat deugdelijk maakt, de regtvaardigheid is?--Ongetwijfeld.
Bezie dan nog eens zóó, of gij het hierover eens zijt.--Moeten de
overheden van onzen staat het spreken van het regt niet in handen
hebben?--Ja.--En zullen zij nu daarbij niet vooral moeten toezien,
dat niemand hebbe wat aan anderen behoort, noch van het zijne
verstoken worde?--Juist.--En wel, omdat dit regtvaardig is?--Ja.--Dus
zou men dan kunnen zeggen, dat het zijne te hebben en te verrigten
regtvaardig is?--Ja.--Zie dan nu eens, of gij mij dit toestemt. Als
een timmerman het werk van een schoenmaker wilde doen, of omgekeerd;
en zij alzoo elkanders gereedschap en beroep overnamen; of als één
hunner beide vakken wilde uitoefenen, en dit met al die beroepen plaats
had; gelooft gij, dat dit den staat veel nadeel zou toebrengen?--Och
neen!--Maar wanneer iemand, die slechts aanleg voor een handwerk of
ambacht heeft, op rijkdom, vele vrienden, of ligchaamskracht trotsch
zijnde, zich onder de krijgslieden begeven wil, of iemand, die slechts
voor krijgsman geschikt is, aan de beraadslagingen der overheid wil
deel nemen, en dus de eene stand het werk en de voorregten van den
anderen najaagt, of wanneer één mensch alles te gelijk wil doen, dan
zult gij denkelijk wel toestemmen, dat die verandering en bemoeizucht
verderfelijk is voor den staat.--Ongetwijfeld.--Dus kunnen wij met
regt zeggen, dat niets nadeeliger is en den staat meer kwaad doet,
dan wanneer die drie standen hunnen werkkring te buiten gaan.--Met
volkomen regt.--En zijn eigen staat zoo veel mogelijk kwaad te doen,
is dat geen onregtvaardigheid?--Natuurlijk.--Hier hebben wij dus de
onregtvaardigheid.
XI. En wij kunnen dan bij gevolg daar tegenover stellen, dat, wanneer
werklieden[97], krijgsvolk en overheden ieder hun eigen werk doen, dit
regtvaardigheid is, en den staat regtvaardig maakt.--Ik houd het voor
uitgemaakt.--Al te stellig moeten wij het evenwel nog niet beweren,
maar zoo wij, ieder mensch afzonderlijk beschouwende, diezelfde
bepaling van de regtvaardigheid vinden, dan zullen wij ze wel als
waar moeten aannemen; en zoo niet, dan zullen wij iets anders zoeken.
Laat ons dan nu onzen weg vervolgen, daar wij meenden met meer gemak
te zullen vinden, wat de regtvaardigheid in een enkel mensch is, zoo
wij haar eerst in een grooter geheel hadden opgespoord. Als zulk een
grooter geheel beschouwden wij den staat, en ondernamen derhalve
er een zoo goed mogelijk te stichten; wel wetende, dat slechts in
een goeden de regtvaardigheid zou te vinden wezen. Wat wij dus dáár
gevonden hebben, moet nu op den enkelen mensch worden overgebragt.
Zoo dat overeenkomt, is alles in orde; maar als wij bij den enkelen
mensch tot een ander besluit komen, dan zullen wij den staat op nieuws
onderzoeken. En wanneer wij dan die twee bij elkaar nemen, en als een
paar vuursteenen tegen elkander aanslaan, zullen wij er waarschijnlijk
de regtvaardigheid als een vonk doen uitspringen, en, zoo wij haar ééns
kennen, haar bij ons zelven versterken.--Gij wijst daar een goeden weg,
en dien moeten wij dan maar op.--
Edoch, wanneer hetzelfde in iets grooters en in iets kleiners
gevonden wordt, zijn die twee dan in dit opzigt gelijk of
ongelijk?--Gelijk.--Dus verschilt een regtvaardig mensch van een
regtvaardigen staat ten opzigte der regtvaardigheid niet, maar is
er aan gelijk.--Ja.--Edoch wij hebben beredeneerd, dat een staat
regtvaardig is, wanneer de drie natuurlijke standen ieder zijn eigen
werk doen; en dat hij om andere bepaalde toestanden en gesteldheden
van diezelfde standen ingetogen, moedig en wijs genoemd wordt.--Dat
is waar.--Dus, mijn vriend! dan moeten wij ook zeggen, dat een
enkel mensch, diezelfde onderdeelen in zijne ziel hebbende, wegens
diezelfde toestanden en gesteldheden, ook op dezelfde benamingen als
de staat aanspraak heeft.--Natuurlijk.--Mijn waarde, wij zijn daar
in een leelijke vraag vervallen, te weten: of de ziel drie zulke
onderdeelen heeft of niet.--Ik vind die vraag nog zoo leelijk niet.
Want, ~Socrates~! is het dan geen waar spreekwoord, dat het schoone
moeielijk is?--Welligt hebt gij gelijk. Weet echter, ~Glauco~!
dat naar mijne meening eene zaak als deze, op den weg dien wij nu
volgen, nooit met zekerheid kan gevonden worden, daar de weg, die
daarheen voert, vrij wat omslagtiger en langer is; maar toch zouden
wij er misschien genoeg van kunnen vinden voor de behoefte van onze
tegenwoordige redenering[98].--Dat is al wel, althans ik ben er nu
mede tevreden.--Ik eigenlijk ook.--Komaan dan, begin maar!--Wij moeten
dan toestemmen, dat ieder onzer dezelfde neigingen en hoofdrigtingen in
zijnen geest heeft, als die welke in den staat zijn; want hoe zouden
zij anders in den staat komen? Want het zou dwaas zijn te meenen, dat
de driftigheid niet uit de enkele menschen in den staat gekomen is,
terwijl toch velen, vooral de Thraciers, Scythen en andere volken
van die streken, juist als driftig bekend staan; en hetzelfde geldt
van de leergierigheid, die vooral in ons land gevonden wordt, en
van de winzucht, die zich vooral bij de Phoeniciers en Aegyptenaren
vertoont.--Dat stem ik toe.--Dus kunnen wij het dan als zeker
vaststellen, dat in een enkel mensch dezelfde hoofdneigingen zijn als
in den staat, en het is niet moeijelijk dit in te zien.--Neen waarlijk
niet.--
XII. De eigenlijke moeijelijkheid is dan, of wij met één en hetzelfde,
of met drie verschillende vermogens alles verrigten; dat is, of wij
met het eene leeren, met het tweede driftig worden, met het derde naar
zinnelijke genoegens haken; of dat wij bij ieder dier verrigtingen
onze geheele ziel inspannen. Dit goed te beredeneren is niet
gemakkelijk.--Zeker niet.--Wij willen dan dit punt op de volgende wijs
pogen te onderzoeken.--Hoe?--Het is duidelijk, dat één en hetzelfde
wezen, in hetzelfde opzigt en ten aanzien van dezelfde zaak, niet te
gelijk in twee elkander uitsluitende betrekkingen kan komen; zoodat,
wanneer wij hier zulke tegenstrijdige verschijnselen waarnemen,
daaruit zal blijken, dat wij niet met één en hetzelfde, maar met meer
dan één te doen hebben.--Juist.--Hoor dan nu eens, wat ik zeg.--Zeg
op.--Kan hetzelfde, in hetzelfde opzigt, te gelijk stil staan en zich
bewegen?--Onmogelijk.--Wij moeten dit echter nog naauwkeuriger bezien,
om later niet in de war te raken. Want zoo een mensch stil stond, doch
zijn hoofd en handen bewoog, dan zouden wij, geloof ik, eigenlijk niet
kunnen zeggen, dat hij te gelijk in rust en in beweging was, maar wel,
dat een deel zijns ligchaams in rust was, en een deel in beweging;
niet waar?--Ja.--En zoo nu verder de tegenwerping gemaakt werd, dat
een draaijende tol, wiens punt op dezelfde plaats blijft, toch geheel
in beweging en tevens in rust is, en dat ditzelfde van alle ligchamen
geldt, die om een onbeweeglijke middellijn rondwentelen, dan zouden
wij dit niet toegeven, daar niet hetzelfde deel dier ligchamen in rust
en in beweging is; maar wij zouden zeggen, dat men hier middellijn en
omtrek moet onderscheiden, en dat, voor zoover zij niet ombuigen, de
middellijn blijft staan, doch de omtrek daarentegen in beweging is;
maar, zoo zij zich tevens voor- of achterwaarts, regts of links buigen,
dat zij dan in geen een opzigt in rust zijn.--Dat is juist.--Dus zullen
wij ons door geene zoodanige tegenwerpingen laten misleiden; noch ons
gaan inbeelden, dat ooit één en hetzelfde, te gelijk, in hetzelfde
opzigt en ten aanzien van dezelfde zaak in twee elkander uitsluitende
betrekkingen kan komen.--Daar is geen nood voor.--Laat ons dan, om de
moeite te sparen van al die tegenwerpingen na te gaan en te weêrleggen,
dit maar vaststellen en er op voortbouwen, onder belofte, dat, zoo ons
ooit het tegendeel blijkt, wij al, wat daaruit is afgeleid, zullen
intrekken.--Dat moeten wij maar doen.--
XIII. Beschouwt gij nu het vergunnen en weigeren, het trachten naar
iets en het zich daarvan onthouden, het aantrekken en het afstooten
niet als elkander uitsluitende betrekkingen?--Wel zeker.--Rekent
gij dan nu dorsten, hongeren en de andere begeerten, en willen
en verlangen niet tot deze soort van begrippen? Zult gij niet
zeggen, dat de ziel van iemand, die begeert, tracht naar hetgeen
zij begeert, of wordt aangetrokken door hetgeen zij wil, dat haar
te beurt valle; of ook, voor zoover zij iets bekomen wil, dat als
’t ware in antwoord op een aan haar gerigte vraag aan zich zelve
vergunt, daar zij er naar streeft, dat het plaats hebbe.--Ja.--En
het niet willen, niet verlangen, niet begeeren, en rekent gij die
niet tot het afstooten, afkeerig zijn, met één woord, tot het
tegenovergestelde?--Natuurlijk.--Daar dit zoo is, willen wij als eerste
soort de begeerte vaststellen, en honger en dorst als hare krachtigste
onderdeelen beschouwen.--Best.--En de honger is begeerte naar spijs,
de dorst naar drank?--Ja.--Maar begeert de dorst op zich zelve nog
iets anders, b. v. is zij begeerte naar warm of koud, veel of weinig,
met één woord, naar eene bepaalde soort van drinken? Of zou niet veel
meer, als er hitte bij den dorst komt, daardoor de begeerte naar koud
drinken ontstaan, en omgekeerd; en evenzoo, als er veelheid bij den
dorst komt, begeerte naar veel drinken, en omgekeerd? Kortom is de
dorst zelve uit zijnen aard wel iets anders, dan de begeerte naar
drinken, zonder meer; en de honger evenzoo naar spijs?--Zoo is het,
de begeerte zelve haakt eenvoudig naar haar voorwerp, maar het haken
naar eene bepaalde soort van dat voorwerp hangt af van bijkomende
omstandigheden.--Wij moeten ons dan niet laten wegslepen door de
tegenwerping, dat niemand eenvoudig naar drinken verlangt, maar naar
goed drinken; noch eenvoudig naar spijs, maar naar goede spijs; want
dat allen naar het goede verlangen, en dus de dorst ook begeerte is
naar goed drinken; en dat het evenzoo met de andere begeerte gesteld
is.--Die tegenwerping is toch zoo gek niet.--Edoch, zeide ik, als bij
betrekkingsbegrippen het eene lid eenvoudig is, dan is het andere dit
ook; maar als het eerste eene bepaalde wijziging ondergaat, dan heeft
die in het andere insgelijks plaats.--Dat begrijp ik niet.--Begrijpt
gij niet, dat het grootere uit zijnen aard grooter is dan iets
anders?--Ja.--Immers dan hetgeen kleiner is?--Ja.--En het veel grootere
is dit met betrekking tot het veel kleinere?--Juist.--En wat grooter
was tot hetgeen kleiner was, en wat grooter zal zijn tot hetgeen
kleiner zal zijn?--Natuurlijk.--En zoo staat ook het meerdere tot het
mindere, het dubbele tot het halve, het zwaardere tot het ligtere, het
snellere tot het tragere, het warme tot het koude, enz.--Zekerlijk.--En
is het nu niet evenzoo met de kennis? Heeft niet de kennis op zich
zelve eenvoudig betrekking op het gekende, zonder meer, terwijl de eene
of andere bepaalde kennis ook tot het een of andere bepaalde voorwerp
van kennis betrekking heeft? b. v. wordt niet de kennis van het maken
van huizen van alle andere kennis onderscheiden door den naam van
bouwkunde?--Zekerlijk.--En is dit niet, omdat zij zelve bepaald is, en
tot een bepaald voorwerp betrekking heeft? en is het niet evenzoo met
alle andere kundigheden?--Ja.--
XIV. Nu zult gij wel begrijpen, zeide ik, welke de zin is der woorden:
als bij betrekkingsbegrippen het eene lid eenvoudig is, dan is het
andere dit ook; maar als het eerste eene bepaalde wijziging ondergaat,
dan heeft die in het andere insgelijks plaats. En dit meen ik nu niet
zóó, als of met beide leden volmaakt hetzelfde gebeurde, zoodat de
kennis van het gezonde zelve gezond, die van het zieke zelve ziek
was, en evenzoo die van het kwade kwaad, en van het goede goed; maar
dat, wanneer wij niet van het gekende in het algemeen spreken, maar
van een bepaald voorwerp van kennis; b. v. van het gezonde en zieke,
daardoor de kennis zelve noodzakelijk van eene bepaalde hoedanigheid
wordt, b. v. in dit geval geneeskunst.--Dat begrijp ik, en zóó geloof
ik, dat het is.--Maar heeft nu niet evenzoo de dorst betrekking op
een bepaald voorwerp, en is hij niet dorst naar iets?--Wel zeker,
zeide hij, naar drinken.--En heeft niet eene bepaalde soort van dorst
op eene bepaalde soort van drinken betrekking, maar de dorst op zich
zelve eenvoudig op drinken, zonder meer; niet op veel noch op weinig,
niet op goed noch op slecht, noch op eenige andere bepaalde soort,
maar eenvoudig op drinken?--Ongetwijfeld.--De ziel van den dorstigen
verlangt dus, voor zoover hij dorst heeft, niets anders dan drinken,
en dat is het, waarnaar zij streeft.--Natuurlijk.--Wanneer dan nu
iets haar van het drinken afhoudt, dan moet dat iets anders zijn
dan hetgeen in haar dorst heeft en als een dier naar het drinken
doet streven, want een en hetzelfde doet toch niet twee elkander
uitsluitende verrigtingen te gelijk.--Dat kan niet.--Dit gaat evenmin,
als men van een boogschutter kan zeggen, dat zijne handen den boog te
gelijk naar achteren en naar voren trekken, daar eigenlijk de eene
hand hem naar achteren, de andere naar voren trekt.--Juist, zeide
hij.--Maar weten wij nu niet, dat somtijds menschen, die dorst hebben,
toch niet willen drinken?--Wel zeker, dat gebeurt dikwijls.--En wat
moeten wij nu daarvan zeggen? Immers, dat in hunne ziel iets is, dat
hen tot drinken aanspoort, en iets, dat hen daarvan terughoudt, en
van het aansporende verschillend zijnde, dit beheerscht?--Ik vind
van ja.--En ontstaat nu dat terughoudende niet meest uit redenering,
maar het aansporende en voortdrijvende uit een onaangenaam gevoel van
behoefte?--Dat schijnt zoo.--Dus hebben wij regt, om vast te stellen,
dat hier twee verschillende dingen voorkomen, en mogen dat, waardoor
de ziel redeneert _rede_ noemen, en dat, waardoor zij verliefd is[99],
en hongert, en dorst, en andere dergelijke dingen zonder de rede
najaagt, en naar bevrediging van behoefte en naar vermaak streeft,
begeerte.--Hiertoe geloof ik, dat wij volkomen regt hebben.--Deze
twee verschillende dingen kunnen wij dus als in onze ziel aanwezig
beschouwen. Maar de toorn en hetgeen, waarmede wij vertoornd worden, is
dat een derde of hoort het bij één der beide eerstgenoemde?--Misschien,
hoort het bij het tweede, bij de begeerte.--Maar ik heb eens van
geloofwaardige menschen gehoord, dat ~Leon~ de zoon van ~Aglaeon~ van
den Piréus langs de buitenzijde van den noordelijken muur gaande, en
merkende, dat er lijken op het galgeveld lagen, grooten lust kreeg om
die te bezien, maar tevens op zich zelven boos werd en er zich zocht af
te brengen, en zich er tegen verzettende zijn gelaat bedekte, tot dat
hij door de begeerte overmeesterd met wijd opengespalkte oogen naar de
lijken toeliep, roepende: komaan ellendelingen! verzadig u dan maar aan
dat mooije schouwspel.--Dat heb ik ook wel gehoord.--Hieruit blijkt dan
toch, dat de toorn soms in strijd is met de begeerte, als met iets, dat
geheel van hem onderscheiden is.--Dat blijkt er uit.--
XV. En merken wij ook niet dikwijls, dat iemand, wanneer de begeerte
hem aanzet, om tegen zijne rede te handelen, zich zelven uitscheldt, en
over dat aanzetten boos wordt, en dat aldus, als die twee met elkander
oorlog voeren, de toorn aan de rede te hulp komt? Aan den anderen kant
echter geloof ik, dat gij noch bij u zelven noch bij anderen ooit
gemerkt hebt, dat de toorn met de begeerte gemeene zaak maakte, wanneer
de rede het inwilligen van de begeerte verbood.--Nooit.--Verder;
wanneer iemand weet, dat hij kwaad doet, kan hij dan niet, naarmate
hij van natuur beter is, minder boos worden, al lijdt hij honger en
koude en meer dergelijke dingen, door toedoen van hem, die naar zijn
oordeel het regt heeft hem dit te berokkenen; en is het dan niet, als
of zijn toorn niet wil opgewekt worden?--Zekerlijk.--En wanneer iemand
van oordeel is, dat hem onregt wordt aangedaan, kookt en bruischt dan
zijn toorn niet, en strijdt die dan niet voor hetgeen regt schijnt,
zonder zich aan honger of koude of ongemak te storen, of zich van
hetgeen regt schijnt te laten afbrengen, voordat hij voldaan is of
heeft uitgewoed, of als een hond door den herder door zijn eigen
rede is teruggeroepen en tot bedaren gebragt?--Het is juist zoo, en
eveneens maakten wij in onzen staat de krijgslieden als honden aan de
overheden, die als herders den staat besturen, onderdanig.--Gij begint
reeds goed te merken, waar ik heen wil. Bedenk echter eerst nog even
het volgende.--Wat?--Dat wij nu geheel anders over den toorn denken dan
daareven. Want toen meenden wij hem tot de begeerte te moeten rekenen,
maar nu zeggen wij, dat het ver daarvan af is, maar dat hij veeleer bij
inwendigen strijd der ziel de rede bijstaat.--Dat is zoo.--Maar is hij
dan nu van de rede onderscheiden, of een onderdeel van dezelve; heeft
nu de ziel geen drie, maar twee onderdeelen, de rede en de begeerte?
Of gelijk de staat bestond uit de geldwinners, de krijgslieden en de
overheden, is evenzoo de toorn het derde onderdeel van de ziel, dat uit
zijnen aard de bondgenoot is der rede, zoo het ten minste niet door
slechte opvoeding is bedorven?--Ik houd hem voor een derde.--Ik ook,
wanneer wij ten minste kunnen bewijzen dat hij evenzeer van de rede
als van de begeerte moet onderscheiden worden.--Dat is zoo moeielijk
niet, want men kan het immers aan de kinderen zien, die terstond na
hunne geboorte vol van toorn zijn, maar óf nooit óf althans meestal
zeer laat hunne rede ontwikkelen.--Goed gezegd. En hetgeen hij zegt
blijkt, ook uit de beesten. Wij kunnen hier ook verwijzen op de reeds
aangehaalde plaats van ~Homerus~:
«hij sloeg op zijn borst en zeide tot zijn hart»
want daar laat ~Homerus~ uitdrukkelijk den onverstandigen toorn door de
rede, die inziet, wat beter is, tot bedaren brengen[100].--Dat ben ik
volmaakt met u eens.--
XVI. Hiermede zijn wij dan eindelijk klaar gekomen, en wij kunnen
het als uitgemaakt beschouwen, dat er evenveel en gelijksoortige
onderdeelen in den staat en in ieders ziel gevonden worden.--Dat is
waar.--Dus moeten wij dan ook toestemmen, dat de wijsheid in den
enkelen mensch op dezelfde wijs en dezelfde plaats als in den staat
wordt gevonden?--Natuurlijk.--En ditzelfde zal dan wel met den moed
en met alle andere deugden plaats hebben.--Zekerlijk.--Wij moeten dan
ook zeggen, ~Glauco~! dat een mensch op dezelfde wijs regtvaardig
is als een staat.--Dat is onvermijdelijk.--Edoch wij zijn nog niet
vergeten, dat de staat regtvaardig was, doordien ieder zijner drie
onderdeelen zijn eigen werk verrigtte.--Ik weet het ten minste nog
goed.--Dus moeten wij ook besluiten, dat ieder onzer, wanneer ieder
onderdeel zijner ziel zijn eigen werk doet, regtvaardig zijn zal,
en zijne bestemming zal vervullen.--Dat volgt.--Edoch de rede moet
heerschen, daar zij om hare wijsheid regt heeft op het bestuur over
de geheele ziel, en de toorn moet haar ondergeschikte medehelper
wezen.--Ongetwijfeld.--En hebben wij nu niet gezegd, dat de vereeniging
van muzenkunst en gymnastiek deze twee eensgezind zal maken, deels
door schoone lessen en oefeningen inspannende en versterkende, deels
door vriendelijke verpleging met harmonie en maat verzachtende en
bedarende?--Zekerlijk.--En wanneer nu deze twee aldus zijn opgevoed
en hun eigen werk hebben leeren verrigten, dan moeten zij de begeerte
beheerschen, die het grootste deel van ieders ziel inneemt en van
natuur allerinhaligst is; en zij moeten zorgen, dat die niet, door
volop van het ligchamelijk vermaak te genieten, groot en sterk worde,
en in plaats van haar werk te doen, hare natuurlijke gebieders aan zich
poge te onderwerpen en alzoo het geheele leven ten onderste boven te
keeren.--Zekerlijk.--En zouden die twee de vijanden van buiten niet het
best van ziel en ligchaam afweren, wanneer de eene raad geeft en de
andere krijg voerende in onderworpenheid aan de overheid met moed dien
raad opvolgt?--Ongetwijfeld.--En wij noemen, geloof ik, een tegelijk
dán moedig, wanneer dat deel zijner ziel, waarin de toorn zetelt, in
smart en vreugde getrouw blijft aan het oordeel der rede over het
al of niet verschrikkelijke.--Juist.--En wij noemen hem wijs wegens
dat kleine deel, dat in hem het gebied voert en oordeel velt, en in
zich de kennis heeft van hetgeen voor ieder deel en voor hen allen te
zamen nuttig is.--Voorzeker.--En noemen wij hem niet evenzoo ingetogen
wegens de vriendschap, en overeenstemming van die drie deelen, wanneer
én het regerende én de onderworpene het eens zijn, dat de rede moet
heerschen, en de laatsten zich bij gevolg niet aan die heerschappij
zoeken te onttrekken.--Ja, én in een staat én in een enkel mensch is
de ingetogenheid niets anders dan dit.--Maar zóó zal het dan ook
wel met hetgeen wij eigenlijk zoeken, met de regtvaardigheid gesteld
zijn.--Noodzakelijk.--Wij merken derhalve, dat de regtvaardigheid niets
anders is, dan hetgeen zij in den staat bleek te wezen?--Ik geloof
van ja.--En als er nu nog eenige twijfel in ons overbleef, zouden
wij die op de volgende wijs met geweld kunnen wegmaken.--Hoe?--Bij
voorbeeld, zoo wij over zulk een staat, of een zóó opgevoed mensch de
vraag stelden, of hij toevertrouwde gelden zou ontvreemden; gelooft
gij dan, dat iemand meenen zou, dat hij dit meer zou doen, dan anderen
die anders gezind waren?--Wel neen, zeker niet.--En zou zulk een zich
ook niet van heiligschennis, diefstal en verraad zoo ten aanzien
van enkelen, als van staten onthouden?--Ongetwijfeld.--En hij zou
ook nimmer een eed of eenige overeenkomst overtreden.--Nimmer.--En
overspel, en verwaarloozing van ouders, en ongodsdienstigheid worden in
ieder ander meer dan in hem gevonden.--Dat spreekt.--En is de oorzaak
van dat alles niet, dat zoowel het heerschende als de gehoorzamende
deelen zijner ziel ieder zijn eigen werk doen?--Juist, dat is de ware
oorzaak.--En zou de regtvaardigheid nu wel iets anders zijn, dan
hetgeen enkelen en geheele staten zoodanig doet handelen.--Zekerlijk
niet.--
XVII. Dus is dan nu ons voorgevoel volkomen vervuld[101], en het
schijnt, dat wij, als door de leiding eener godheid, reeds toen wij
onzen staat begonnen te stichten op den regten weg zijn gekomen, om
een uitgedrukt beeld van de regtvaardigheid te vinden.--Dat zou ik ook
zeggen.--En die heilzame eigenschap van onzen staat, waardoor hij een
afbeeldsel der regtvaardigheid geven kon, bestond daarin, dat dien de
natuur tot schoenmaker bestemd had, ook schoenmaker was, en niets
anders verrigtte, en dat ditzelfde met de timmerlieden en met alle
andere beroepen plaats greep.--Juist.--Dus heeft dan ook eigenlijk
de regtvaardigheid geen betrekking op handelingen naar buiten, maar
is meer op het inwendige gerigt, en verhindert ieder deel van de
ziel te doen wat hem niet toekomt, en zich in de zaken der andere
onbehoorlijk te mengen; maar noopt den mensch in waarheid zich zelven
in orde te brengen en te beheerschen, en aldus vrede met zich zelven
te bekomen, door die drie deelen behoorlijk zamen te voegen, als waren
het drie grondtoonen ééner harmonie, de laagste, de hoogste, en de
middelste; en als er nog wat anders tusschen komt, dat zijn eigen
plaats te geven, en aldus uit al die deelen een behoorlijk zamengevoegd
geheel te vormen; en dan in elk geval ten opzigte van geldwinnen, van
verzorging des ligchaams, van staatkunde of van overeenkomsten met
enkelen steeds zulke handelingen voor regtvaardig en goed te houden,
welke dien toestand der ziel bewaren en bevestigen, en de ware wijsheid
te zoeken in de kennis van hetgeen hiertoe noodig is, maar alle
handelingen of meeningen, die denzelven vernietigen, als onregtvaardig
en dwaas te beschouwen.--Gij zegt volkomen de waarheid, ~Socrates~!
zeide hij.--Wanneer wij dus nu beweren, den regtvaardigen mensch,
en den regtvaardigen staat, en wat de regtvaardigheid in beiden is,
gevonden te hebben, dan zullen wij ons niet erg meer vergissen.--Zeker
niet.--Dus willen wij dat maar vaststellen.--Ja.--
XVIII. Daar dit dus is afgehandeld, moeten wij nu de onregtvaardigheid
beschouwen.--Natuurlijk.--Dus moet deze noodzakelijk bestaan in een
oneenigheid van deze drie deelen, en eene bemoeizucht en verkeerde
werkzaamheid, en een opstand van eenig deel tegen de geheele ziel,
ten einde haar tegen het regt te beheerschen, in plaats van, zooals
betamelijk was, zich aan het van natuur tot heerschen bestemde te
onderwerpen. Zulk eene verwarring en afdwaling verdient, geloof ik,
den naam van onregtvaardigheid, onmatigheid, lafhartigheid, dwaasheid,
in ’t kort van ondeugd.--Toegestemd.--En wat nu onregtvaardig
handelen en onregt doen; en aan den anderen kant, wat regtvaardig
handelen eigenlijk is, dat alles is nu duidelijk, zoo wij maar de
regtvaardigheid en de onregtvaardigheid kennen.--Hoe zoo?--Wel! dat
staat nu tot de ziel volkomen in dezelfde verhouding, als het ongezonde
en het gezonde tot het ligchaam.--Hoe dat?--Het gezonde brengt immers
gezondheid teweeg, en het ongezonde ziekte?--Ja.--En brengt nu het
regtvaardig handelen geen regtvaardigheid teweeg, en het onregtvaardig
handelen onregtvaardigheid?--Natuurlijk.--En gezondheid in het
ligchaam teweeg te brengen is toch wel niets anders dan te maken,
dat de deelen des ligchaams, overeenkomstig met de natuur, elkander
beheerschen en gehoorzamen, terwijl het veroorzaken van ziekte gelijk
staat met hierin eene tegennatuurlijke verhouding te brengen.--Dat is
waar.--Edoch het veroorzaken van regtvaardigheid is te maken, dat de
deelen der ziel overeenkomstig met de natuur elkander beheerschen en
gehoorzamen, en het veroorzaken van onregtvaardigheid staat gelijk met
hierin eene tegennatuurlijke verhouding te brengen.--Juist.--Deugd is
dus gezondheid, schoonheid en welstand der ziel; maar ondeugd ziekte,
leelijkheid en ongesteldheid.--Ja.--En leiden nu goede oefeningen
niet tot het verkrijgen van deugd, slechte tot het tegendeel?--Dat is
onvermijdelijk.--
Nu moet, geloof ik, nog onderzocht worden: wat nuttiger is, regtvaardig
te handelen en de deugd te beoefenen en regtvaardig te zijn, hetzij dit
verborgen is of niet; of onregtvaardig te handelen en onregtvaardig te
zijn, zonder door het ondergaan van straf verbeterd te worden.--Maar
~Socrates~! ik vind het eigenlijk gek, na hetgeen wij gevonden hebben
nog te onderzoeken: of wél, als het ligchaam bedorven is, het leven,
zelfs bij overvloed van spijs en drank, rijkdom en magt, alle waarde
mist; maar er toch misschien echt levensgenot bestaan kan, wanneer de
eigenlijke bron des levens beroerd en bedorven is, en men doet, wat men
wil, behalve datgene, waardoor men van onregtvaardigheid kan verlost
worden en regtvaardigheid en deugd kan verkrijgen.--Eigenlijk hebt
gij gelijk. Echter moeten wij, nu het ons vergund is, dit duidelijk
in te zien, niet werkeloos blijven.--Dat is waar.--Komaan! zie dan
eerst eens, hoe veel soorten van ondeugd er wel schijnen te bestaan,
want het is de moeite waard, dit te beschouwen.--Zeg maar op, ik
ben bereid u te volgen.--Welnu, van het verheven standpunt, waarop
wij nu zijn gekomen, komt het mij voor, dat er slechts ééne soort
van deugd is, maar oneindig vele van ondeugd, waaronder echter vier
soorten meer bijzonder opmerking verdienen.--Hoe meent gij dat?--Het
schijnt, dat er evenveel verschillende gesteldheden van ziel als van
staatsregeling bestaan.--Hoeveel dan?--Vijf in den staat, en vijf in de
ziel.--Welke.--Vooreerst die ééne gesteldheid van staatsregeling, welke
wij besproken hebben, welke op tweeërlei wijs kan benoemd worden. Want
als onder de overheden één man uitstekend is, is het eene koninklijke
regering, en als er meer zijn, eene regering der edelen.--Dat is
waar.--Dit nu is ééne soort, zeide ik; want bij eene opvoeding en
opleiding als de beschrevene zou het geen noemenswaardig onderscheid in
de inrigting van den staat maken, of hij door meerderen of door éénen
geregeerd werd.--Dat geloof ik ook niet.--