Zesde Les.
De Tijd, de Datum, de Ouderdom.
Ter aanduiding van _den tijd_ heeft het Esperanto verschillende vormen.
De Nederlandsche zin _Het is 3 uur_, vertaalt men: Estas la tria
horo. 't Woordje _het_ wordt niet vertaald, terwijl men het woord
_horo_ gewoonlijk weg laat en dus alleen schrijft: Estas la tria.
Om nu in 't Esperanto te zeggen, dat het 3.15 uur is, kan men de
volgende manieren volgen:
1e. kan men zeggen, dat reeds 15 minuten of een kwartier van het vierde
uur zijn verloopen, dus: Estas kvarono de la kvara, wat woordelijk
beteekent: Het is een vierde van het vierde;
2e. kan men zeggen, dat het is 3 uur en een kwartier, dus: Estas la
tria kaj kvarono;
3e. kan men zeggen, dat het een kwartier over of na het derde uur is,
dus: Estas kvarono post la tria;
4e. kan men zeggen, dat het is 3 kwartier vóór het vierde uur, dus:
Estas tri kvaronoj antaux la kvara.
De manieren onder 1 en 3 worden meestal gebruikt.
Het voorzetsel _om_ vóór het uur wordt vertaald door _je_, bijv.:
om 2 uur = je la dua; om kwart over 2 = je kvarono de la tria.
Het is 2.20 n.m. (namiddag) zou volgens de 4 bovenstaande manieren
vertaald worden:
Estas dudek minutoj de la tria posttagmeze.
Estas la dua kaj dudek minutoj posttagmeze.
Estas dudek minutoj post la dua posttagmeze.
Estas kvardek minutoj antaux la tria posttagmeze.
_Den datum_ kan men op tweeërlei manier aanduiden. Vraagt men bijv.:
_Welke datum is het heden?_ dan kan men dit vertalen door: Kiu dato
estas hodiaux _en_ Kiun daton ni havas hodiaux.
In het eerste geval is _kiu dato_ het _onderwerp_ en in het tweede
geval het _lijdend voorwerp_ van den zin (zie de _n_).
Het antwoord op bovenstaande vraag kan dan zijn bijv.: Hodiaux estas
la kvara de auxgusto, _òf_ Hodiaux ni havas la kvaran de auxgusto.
Tusschen het _getal_ en de _maand_ krijgt men altijd het woordje _de_,
wat als voorzetsel geen _n_ na zich heeft.
_Hoe oud zijt gij?_ wordt vertaald alsof er stond: _Welken leeftijd
hebt gij?_ en wordt dus: Kian agxon vi havas?
Het antwoord kan ook weer op twee manieren gegeven worden, bijv.:
_Ik ben 10 jaar_ wordt vertaald door: Mi havas dek jarojn, wat
woordelijk beteekent: _Ik heb 10 jaren_, of door: Mi estas dekjara,
wat woordelijk beteekent: _Ik ben 10-jarig_.
Achtervoegsels _ajx_ en _ec_.
_Ajx_(o) duidt _concrete zaken_ aan, die de eigenschap _bezitten_
door het grondwoord uitgedrukt.
Concreet is datgene wat door de zintuigen kan worden waargenomen,
bijv.: mola = zacht, molajxo = zachtheid (zachte deel van fruit bijv.);
amiko = vriend, amikajxo = vriendschapsbetuiging.
In 't algemeen kan men dit achtervoegsel omschrijven door het
Nederlandsche _iets dat .... is_, bijv.: bela = schoon, belajxo =
iets dat schoon is; kreski = groeien, kreskajxo = iets dat gegroeid is
(gewas, plant).
_Ec_(o) vormt _abstracte woorden_, die de eigenschap _bedoelen_
door het grondwoord uitgedrukt.
Abstract is datgene, dat niet met de zintuigen kan worden waargenomen,
bijv.: frato = broeder, frateco = broederschap; sana = gezond, saneco
= gezondheid.
De meeste woorden op _ec_ gaan in 't Nederlandsch op _heid_ of _schap_
uit, doch geen enkele heeft een meervoudsvorm.
Leer van buiten:
tempo tijd
momento oogenblik
horo uur
minuto minuut
sekundo seconde
tago dag
nokto nacht
mateno morgen (ochtend)
vespero avond
semajno week
lundo Maandag
mardo Dinsdag
merkredo Woensdag
jxauxdo Donderdag
vendredo Vrijdag
sabato Zaterdag
dimancxo Zondag
monato maand
januaro Januari
februaro Februari
marto Maart
aprilo April
majo Mei
junio Juni
julio Juli
auxgusto Augustus
septembro September
oktobro October
novembro November
decembro December
jaro jaar
sezono jaargetijde
printempo lente
somero zomer
auxtuno herfst
vintro winter
dato datum
agxo ouderdom, leeftijd
matura rijp
pura zuiver
agrabla aangenaam
grava belangrijk, ernstig
fortika vast, stevig
forta kloek, sterk, machtig
labori werken
dormi slapen
ami beminnen, houden van
rigardi kijken
plori weenen
malvarmumi een verkoudheid vatten
kosti kosten
kompari vergelijken
morgaux morgen (dag)
hieraux gisteren
frue vroeg
foje eens, keer
jam reeds
Vertaling:
Tage, nokte, tagmezo, saneco, malsaneco, eterneco, novajxo, matureco,
malpura, malpurajxo, centjaro, blankajxo, vereco, infaneco, parenceco,
amikajxo, boneco, beleco, bovajxo, kokajxo, estajxo.
Vertaal in Esperanto:
Mannelijkheid, vriendschap, iets schoons, gewas (iets dat groeit),
geschrift, gezang, hoeveelste, kinderachtigheid, jonkheid, oudheid,
slechtheid, koude, ontevredenheid, zwakheid, vlugheid, ongerust,
zuiverheid, oppervlakte (wat van boven is), omstreken, broederschap,
vroolijkheid, gerustheid, binnenste (wat waar te nemen is).
Vertaling:
La semajno havas 7 tagojn. Mia fratino havas 19 jarojn (aux Mia
fratino estas 19 jara). Hodiaux estas merkredo. 100 jaroj estas
centjaro aux jarcento. Kiun daton ni havas hodiaux? Kiu tago estos
morgaux? Hodiaux ni havas la dekan (tagon) de la monato. Unu monato
estas dekduono de jaro. Unu tago estas tricent sesdek kvinono de
jaro. Kioma horo estas nun? Estas la dua; kvarono de la tria; kvarono
post la dua; duono de la tria; tri kvaronoj de la tria; tri kvaronoj
post la sesa; kvarono antaux la sepa. Kian agxon vi havas? Bonan
tagon, bonan vesperon. Januaro estas la unua monato de la jaro kaj
decembro la dekdua. Nokte la policanoj en Parizo iras duope. Somere
je la tagmezo estas ofte tre varma. La kiso estas amikajxo. Mi amas
la cxirkauxajxojn de tiu urbo. Ni komparas la belecon de la printempo
kun tiu de la auxtuno.
Vertaal in Esperanto:
Een dag is het zevende deel van een week. Hoe laat (om welk uur) komt
(venos) uw zuster? Den 13en Augustus kom (venos) ik bij u en blijf
(restos) 3 dagen. Den hoeveelsten is het vandaag? (vertaal als: Welken
datum hebben wij vandaag?) Hoe oud is uw broeder? Hij is 16 jaar. De
vriendschapsbetuigingen van dien man zijn onwaar. De jonkheid is
altijd gelukkig en vroolijk. De rustigheid van de omstreken van deze
stad is zeer aangenaam in den zomer. De oppervlakte van dien steen
is wit. Des daags moeten wij werken, 's nachts kunnen wij slapen. 's
Zomers is het weder dikwijls zeer warm, in den winter zeer koud. Het
is vandaag te koud voor (laux) het seizoen. In den zomer zijn de
boomen groen. De 31e December is de laatste dag van het jaar. Een
uur heeft 60 minuten en een minuut heeft 60 seconden.
_Opmerking_: Waar wij den tegenw. tijd van een werkwoord gebruiken,
terwijl we over een handeling of werking in de toekomst spreken,
gebruikt men in 't Esperanto den toek. tijd, bijv: Ik kom morgen =
Mi venos morgaux.