[427] _Op. cit._, ultima edizione, sotto la voce _Burghenglish_:
«_Burghenglish, Rastallo vetus est Consuetudo in Burgo veteri, in quo,
si pater relictis pluribus filiis decedat, secundogenitus ei solummodo
succedit in terris et tenementis, quibus saisitus erat in burgo, cum
decessit, vi istius consuetudinis; quam etiam locum habuisse in
familia Hœstratam auctor est Ludovicus Guicciardinus in Descr. Belgii.
Ea autem Lex obtinet in Comitatu et urbe Nottinghamensi, ut habet
Christoforus de S. Germano in Dialogo de Legibus Angliæ cap._ VI: NATU
MINIMUS DOMICILIUM PRINCIPALE HABEBIT, _in Leg. Hoeli Boni ed. Wotton,
pag. 346 Quem usum in pluribus locis viguisse testantur Mittermaier,
princip. Jur. Germanici._
[428] Cfr. la mia _Storia dei viaggiatori Italiani nelle Indie
orientali_. Livorno, 1874.
[429] Cfr. l'inno 85.º del 10.º libro del _R'igveda_.
[430] Cfr. ib. e il lib. 14.º dell'_Atharvaveda_, presso gli _Indische
Studien_ di Weber, V.
[431] Cfr. CHÉRUEL. _Op. cit._
[432] _Op. cit._ — «_Sciendum est_ (così nelle _Leges Scoticæ_, lib.
IV, cap. 31) _quod secundum asisam terræ, quæcumque mulier fuerit,
sive nobilis, sive serva, sive mercenaria, Marcheta sua erit una
juvenca, vet 3 solidi, et rectum servientis 3 denarii. Et si filia
liberi sit, et non domini villæ, Marcheta sua erti una vacca, vel 6
solidi; et rectum servientis 6 denarii. Item Marcheta filiæ Thani vel
Ogetharii, 2 vaccae vel 12 solidi.... Item Marcheta filiæ Comitis, est
Reginae, 12 vaccae.» In quem locum sic Skeneus_ (l'editore delle
_Leges Scoticae_): «_March equum significat prisca Scotorum lingua.
Hinc deducta metaphora ab equitando, Marcheta mulieris, dicitur
virginalis pudicitiæ prima violatio et delibatio, quæ ab Eveno rege,
dominis capitalibus fuit impie permissa, de omnibus novis nuptis,
prima nuptiarum nocte. Sed et pie a Malcolmo III sublata fuit, et in
hoc capite certo vaccarum numero et quasi pretio redimitur._» — «_Nemo_
(così le _Leges Hoeli Boni Regis Valliae cap. 21_) _feminam det viro,
antequam de mercede domino reddenda fidejussorem accipiat. Puella
dicitur esse desertum Regis et ob hoc Regis est de ea amachyr (pretium
virginitatis) habere_» — «_Scribit præterea vir doctissimus Daniel
Pabebrochius ad Vitam S. Foranni Abbatis Walciodorosensis, eam
præstationem pro redemptione primæ noctis nuptiarum a servis glebae
exigi etiamnum a praediorum dominis in Belgii, Frisiae ac Germaniae
aliquot tractibus: ad quam etiam consuetudinem referendum illud
videtur, quod olim Ambianensis Episcopus in suos dioecesanos jus sibi
competere asserebat, videlicet ut iis qui noviter nuptias inierant,
tribus prioribus noctibus post earum celebrationem una non liceret,
nisi certa pecuniæ summa ei persoluta; quod quidem (prohibitum Litter.
Philippi VI anni 1336 et Caroli VI anni 1338) tandem penitus abrogatum
fuit Abbavillensium petitione Aresto Parlamenti Parisiensi 19 Martii
anno 1409; nisi forte id juris sibi arrogarit Episcopus, quod Concilio
Carthaginiensi IV, can. 13 «sponsus et sponsa, cum benedictionem
acceperint eadem nocte pro reverentia ipsius benedictionis in
virginitate permanere» jubeantur — Oblinuit et in Galliis nostris
pessima Marchetae consuetudo sub nomine Cullage vel Culliage, ut in
hac voce observat D. De Lauriére in Gloss. juris Gallici ex Instrum.
ann. 1507 cap. de Reditu Baroniæ S. Martini le Gaillard: «Item a le
dit seigneur (le comte d'Eu) audit lieu de Saint Martin droit de
Cullage quand on se marie.» Singulare autem factum hoc de re refert
Boerius Decis. 297 num. 17: «Ego vidi in curia Bituricensi coram
Metropolitano processum appellationis in quo rector seu curatus
parochialis prætendebat ex consuetudine primam habere carnalem sponsae
cognitionem, quae consuetudo fuit annullata, et in emendam
condemnatus. Et pariter dici audivi, et pro certo teneri, nonnullos
Vasconiæ dominos habere facultatem prima nocte nuptiarum suorum
subditorum ponendi unam tibiam nudam ad tatus neogamae cubantis, ant
componendi cum ipsis.» Eamdem hanc consuetudinem extitisse apud
Pedemontanos, quam_ CAZZAGIO _vocabant, testis est_ HISTORIA
SABAUDIÆ. — _Huius moris appendix est quod legitur in Pacto ann. 1318
inter. Joan. de Berbigny dom. de Dercy et habitatores ejusdem villæ ex
Reg. 59 Chartoph. reg. 150: «Se aucuns de mourans en ladite ville de
Dercy, il devoit et estoit tenut à amener sa famme de au giste en la
devant dite ville de Dercy, la nuit que il s'esposoit, et se famme de
Dercy se marioit à aucun de dehors, elle devoit et estoit tenue à
gesir a Dercy la nuit qu'elle esposoit._» Mi sembra finalmente un
resto del _jus primæ noctis_ il tributo di una moneta d'oro che presso
il _Chronicon Poloniæ_ di Boguphalus, il tedesco, figlio del re,
reclama da Walther, il robusto, che porta via Ildegonda (Heldegund) e
da quanti altri passeranno con una vergine.
[433] Cfr. BANDELLO, p. terza, nov. 54.ª
[434] Trento, 1856; il documento, a proposito de' diritti abusivi
assunti dal tiranno Gundebaldo e suoi antecessori, si esprime così:
«_Item quod hangarias et honera ab ipso Patre et Avo suis sibi factis
in totum tollantur et cassentur uti sunt... et fruictiones primæ
noctis de sponsabus._»
[435] Passeggiate nel Canavese.
[436] Così, per esempio, è noto che Federico Barbarossa distrusse
Chieri; il popolo chierese, memore di quel terribile avvenimento, dice
che il nome della città proviene dall'avere il Barbarossa, dopo averla
distrutta, esclamato: non sei più _chi eri_. — La tradizione, conforme
alla storia, fa discendere Annibale dal Cenisio, per Val di Susa,
Giaveno, Avigliana. A Giaveno il rozzo popolo ritiene che Annibale
passando di là abbia detto in latino _jam veni_, onde sia venuto il
nome della città. Tali etimologie provano al tempo stesso la ignoranza
del popolo e la tenacità della sua memoria tradizionale.
[437] «_Posuerunt, ut vidi, bigliam unam in foramine culi per vim
Joanninae De Rege, et ipsam per vim nudam ire et deambulare faciebant
per locum Vischarum ponendo ignem in vulvam ipsius._» I popolani di
Vische alla loro volta «_illustrem Dominum Jacobum nihilomine
suspicantem, dum venaretur armata manu circonvenerunt et multis
illatis vulneribus misere occidunt et quod inauditum est et calamum a
scribendo estrahit ob atrocitatem rei, membrum ejus virile abscindunt
et in os inserunt._»
[438] Il solo che, a mia notizia, abbia discorso un po' lungamente del
_tusinaggio_ è il Durandi (_Della Marca d'Ivrea_. Torino, 1804, p.
118, 119); ma non ha di certo risoluta la questione, che meriterebbe,
ci sembra, di fermare l'attenzione speciale di alcuno tra i più
sapienti investigatori delle nostre storie. Ecco in quali termini il
Durandi si esprime: «Alla relazione _de Bello Canepiciano_, che Pietro
Azario finì di scrivere nel gennaio del 1363, si potrebbero aggiugnere
altri accidenti occorsi di poi, se stesse bene continuar la storia
degli orsi e delle tigri. Ma le popolazioni del Canavese, stanche di
soffrire, fecero alla fine ciò che pur sogliono far i popoli stracchi
e angarieggiati da troppe gravezze: ruppero ogni freno e si
concertarono insieme per resistere ai loro signorotti e spegnerli.
Dinominarono _tusinaggio_ cotesta loro unione o lega e _tusino_ o
_tuchino_ ciascun de' collegati. Intendeano d'indicar con siffatto
nome una sola volontà in tutti di scuotere il giogo e vendicarsi.
Assai uccisioni vi seguirono, e mali gravissimi. Il conte di Savoia
s'interpose più volte tra il popolo e que' nobili e con la generosa
sua moderazione gli riuscì di metterli di accordo, massimamente nel
1385. Ma coloro poi ritornavano ad affliggere il popolo e nei primi
anni del secolo decimoquinto, e n'era freschissima la memoria di
quello, allorchè in un contratto di affrancamento a pro de' terrazzani
d'Agliè de' 20 giugno 1423 si scrivea che «_Tempora dicti tusinaggii
omnes homines Canapitii erant multum dominis rebelles, et dominos suos
tradiderant oblivioni, nec in servitiis eorum dominorum ambulabant,
sed potius in destructionem personarum et bonorum._» «Da più altri
documenti di quella età ho pur raccolto che il mentovato _tusinaggio_
veniva a dire una cospirazione di tutti i popolani contro de'
feudatari dirizzata a liberarsi da mille gravezze e molestie, e a
distrugger quelli ed usurparne i beni, per rifarsi de' mali insino
allora patiti. Ma non è chiaro donde cotal nome derivi...»