NOTE:

[427] _Op. cit._, ultima edizione, sotto la voce _Burghenglish_:

«_Burghenglish, Rastallo vetus est Consuetudo in Burgo veteri, in quo,

si pater relictis pluribus filiis decedat, secundogenitus ei solummodo

succedit in terris et tenementis, quibus saisitus erat in burgo, cum

decessit, vi istius consuetudinis; quam etiam locum habuisse in

familia Hœstratam auctor est Ludovicus Guicciardinus in Descr. Belgii.

Ea autem Lex obtinet in Comitatu et urbe Nottinghamensi, ut habet

Christoforus de S. Germano in Dialogo de Legibus Angliæ cap._ VI: NATU

MINIMUS DOMICILIUM PRINCIPALE HABEBIT, _in Leg. Hoeli Boni ed. Wotton,

pag. 346 Quem usum in pluribus locis viguisse testantur Mittermaier,

princip. Jur. Germanici._

[428] Cfr. la mia _Storia dei viaggiatori Italiani nelle Indie

orientali_. Livorno, 1874.

[429] Cfr. l'inno 85.º del 10.º libro del _R'igveda_.

[430] Cfr. ib. e il lib. 14.º dell'_Atharvaveda_, presso gli _Indische

Studien_ di Weber, V.

[431] Cfr. CHÉRUEL. _Op. cit._

[432] _Op. cit._ — «_Sciendum est_ (così nelle _Leges Scoticæ_, lib.

IV, cap. 31) _quod secundum asisam terræ, quæcumque mulier fuerit,

sive nobilis, sive serva, sive mercenaria, Marcheta sua erit una

juvenca, vet 3 solidi, et rectum servientis 3 denarii. Et si filia

liberi sit, et non domini villæ, Marcheta sua erti una vacca, vel 6

solidi; et rectum servientis 6 denarii. Item Marcheta filiæ Thani vel

Ogetharii, 2 vaccae vel 12 solidi.... Item Marcheta filiæ Comitis, est

Reginae, 12 vaccae.» In quem locum sic Skeneus_ (l'editore delle

_Leges Scoticae_): «_March equum significat prisca Scotorum lingua.

Hinc deducta metaphora ab equitando, Marcheta mulieris, dicitur

virginalis pudicitiæ prima violatio et delibatio, quæ ab Eveno rege,

dominis capitalibus fuit impie permissa, de omnibus novis nuptis,

prima nuptiarum nocte. Sed et pie a Malcolmo III sublata fuit, et in

hoc capite certo vaccarum numero et quasi pretio redimitur._» — «_Nemo_

(così le _Leges Hoeli Boni Regis Valliae cap. 21_) _feminam det viro,

antequam de mercede domino reddenda fidejussorem accipiat. Puella

dicitur esse desertum Regis et ob hoc Regis est de ea amachyr (pretium

virginitatis) habere_» — «_Scribit præterea vir doctissimus Daniel

Pabebrochius ad Vitam S. Foranni Abbatis Walciodorosensis, eam

præstationem pro redemptione primæ noctis nuptiarum a servis glebae

exigi etiamnum a praediorum dominis in Belgii, Frisiae ac Germaniae

aliquot tractibus: ad quam etiam consuetudinem referendum illud

videtur, quod olim Ambianensis Episcopus in suos dioecesanos jus sibi

competere asserebat, videlicet ut iis qui noviter nuptias inierant,

tribus prioribus noctibus post earum celebrationem una non liceret,

nisi certa pecuniæ summa ei persoluta; quod quidem (prohibitum Litter.

Philippi VI anni 1336 et Caroli VI anni 1338) tandem penitus abrogatum

fuit Abbavillensium petitione Aresto Parlamenti Parisiensi 19 Martii

anno 1409; nisi forte id juris sibi arrogarit Episcopus, quod Concilio

Carthaginiensi IV, can. 13 «sponsus et sponsa, cum benedictionem

acceperint eadem nocte pro reverentia ipsius benedictionis in

virginitate permanere» jubeantur — Oblinuit et in Galliis nostris

pessima Marchetae consuetudo sub nomine Cullage vel Culliage, ut in

hac voce observat D. De Lauriére in Gloss. juris Gallici ex Instrum.

ann. 1507 cap. de Reditu Baroniæ S. Martini le Gaillard: «Item a le

dit seigneur (le comte d'Eu) audit lieu de Saint Martin droit de

Cullage quand on se marie.» Singulare autem factum hoc de re refert

Boerius Decis. 297 num. 17: «Ego vidi in curia Bituricensi coram

Metropolitano processum appellationis in quo rector seu curatus

parochialis prætendebat ex consuetudine primam habere carnalem sponsae

cognitionem, quae consuetudo fuit annullata, et in emendam

condemnatus. Et pariter dici audivi, et pro certo teneri, nonnullos

Vasconiæ dominos habere facultatem prima nocte nuptiarum suorum

subditorum ponendi unam tibiam nudam ad tatus neogamae cubantis, ant

componendi cum ipsis.» Eamdem hanc consuetudinem extitisse apud

Pedemontanos, quam_ CAZZAGIO _vocabant, testis est_ HISTORIA

SABAUDIÆ. — _Huius moris appendix est quod legitur in Pacto ann. 1318

inter. Joan. de Berbigny dom. de Dercy et habitatores ejusdem villæ ex

Reg. 59 Chartoph. reg. 150: «Se aucuns de mourans en ladite ville de

Dercy, il devoit et estoit tenut à amener sa famme de au giste en la

devant dite ville de Dercy, la nuit que il s'esposoit, et se famme de

Dercy se marioit à aucun de dehors, elle devoit et estoit tenue à

gesir a Dercy la nuit qu'elle esposoit._» Mi sembra finalmente un

resto del _jus primæ noctis_ il tributo di una moneta d'oro che presso

il _Chronicon Poloniæ_ di Boguphalus, il tedesco, figlio del re,

reclama da Walther, il robusto, che porta via Ildegonda (Heldegund) e

da quanti altri passeranno con una vergine.

[433] Cfr. BANDELLO, p. terza, nov. 54.ª

[434] Trento, 1856; il documento, a proposito de' diritti abusivi

assunti dal tiranno Gundebaldo e suoi antecessori, si esprime così:

«_Item quod hangarias et honera ab ipso Patre et Avo suis sibi factis

in totum tollantur et cassentur uti sunt... et fruictiones primæ

noctis de sponsabus._»

[435] Passeggiate nel Canavese.

[436] Così, per esempio, è noto che Federico Barbarossa distrusse

Chieri; il popolo chierese, memore di quel terribile avvenimento, dice

che il nome della città proviene dall'avere il Barbarossa, dopo averla

distrutta, esclamato: non sei più _chi eri_. — La tradizione, conforme

alla storia, fa discendere Annibale dal Cenisio, per Val di Susa,

Giaveno, Avigliana. A Giaveno il rozzo popolo ritiene che Annibale

passando di là abbia detto in latino _jam veni_, onde sia venuto il

nome della città. Tali etimologie provano al tempo stesso la ignoranza

del popolo e la tenacità della sua memoria tradizionale.

[437] «_Posuerunt, ut vidi, bigliam unam in foramine culi per vim

Joanninae De Rege, et ipsam per vim nudam ire et deambulare faciebant

per locum Vischarum ponendo ignem in vulvam ipsius._» I popolani di

Vische alla loro volta «_illustrem Dominum Jacobum nihilomine

suspicantem, dum venaretur armata manu circonvenerunt et multis

illatis vulneribus misere occidunt et quod inauditum est et calamum a

scribendo estrahit ob atrocitatem rei, membrum ejus virile abscindunt

et in os inserunt._»

[438] Il solo che, a mia notizia, abbia discorso un po' lungamente del

_tusinaggio_ è il Durandi (_Della Marca d'Ivrea_. Torino, 1804, p.

118, 119); ma non ha di certo risoluta la questione, che meriterebbe,

ci sembra, di fermare l'attenzione speciale di alcuno tra i più

sapienti investigatori delle nostre storie. Ecco in quali termini il

Durandi si esprime: «Alla relazione _de Bello Canepiciano_, che Pietro

Azario finì di scrivere nel gennaio del 1363, si potrebbero aggiugnere

altri accidenti occorsi di poi, se stesse bene continuar la storia

degli orsi e delle tigri. Ma le popolazioni del Canavese, stanche di

soffrire, fecero alla fine ciò che pur sogliono far i popoli stracchi

e angarieggiati da troppe gravezze: ruppero ogni freno e si

concertarono insieme per resistere ai loro signorotti e spegnerli.

Dinominarono _tusinaggio_ cotesta loro unione o lega e _tusino_ o

_tuchino_ ciascun de' collegati. Intendeano d'indicar con siffatto

nome una sola volontà in tutti di scuotere il giogo e vendicarsi.

Assai uccisioni vi seguirono, e mali gravissimi. Il conte di Savoia

s'interpose più volte tra il popolo e que' nobili e con la generosa

sua moderazione gli riuscì di metterli di accordo, massimamente nel

1385. Ma coloro poi ritornavano ad affliggere il popolo e nei primi

anni del secolo decimoquinto, e n'era freschissima la memoria di

quello, allorchè in un contratto di affrancamento a pro de' terrazzani

d'Agliè de' 20 giugno 1423 si scrivea che «_Tempora dicti tusinaggii

omnes homines Canapitii erant multum dominis rebelles, et dominos suos

tradiderant oblivioni, nec in servitiis eorum dominorum ambulabant,

sed potius in destructionem personarum et bonorum._» «Da più altri

documenti di quella età ho pur raccolto che il mentovato _tusinaggio_

veniva a dire una cospirazione di tutti i popolani contro de'

feudatari dirizzata a liberarsi da mille gravezze e molestie, e a

distrugger quelli ed usurparne i beni, per rifarsi de' mali insino

allora patiti. Ma non è chiaro donde cotal nome derivi...»

Storia comparata degli usi nuziali in Italia e presso gli altri popoli indo-europei Seconda edizione riveduta e ampliata dall'autore · 第 111 / 141 题