(ALFRED PETZOLD.)
Pritrakti kaj rememorigi la unuajn jarojn de la Esperanto-movado ne
estas malgrava afero, kiel multaj eble unuavide opinias. Ĉar tio
koncernas la evoluon de l' ideo de mondhelplingvo ĝenerale. Krome,
la gravaj faktoj de pasintaj tempoj montru, kiel oni en estonteco
plej-sukcese uzu la energion por plifortikigi la movadon. Ĉiu movado,
tute egale, ĉu grava aŭ ne, bezonas agemulojn entuziasmajn kaj
persistemajn kun nelacigebla volo antaŭenpuŝi la aferon ĝis plena
sukceso. Tial mi ne povas prezenti la sekvantajn liniojn ne citante
nomojn de fervoraj antaŭbatalantoj, ĉar sufiĉe ofte la personoj
estas identaj eĉ kun la organizaĵoj mem. Inter la unuaj pioniroj de
Esperanto en Leipzig estas S-ro Oberstudienrat prof. Schauerhammer,
kiu kun sia kolego Hartmann vizitis--1902--pro franclingvaj studoj
Grenoble. Tiea rektoro de l' Dijon-a universitato, S-ro Boirac,
propagandis Esperanton. Li favorigis ambaŭ sinjorojn por nia afero.
Reveninte hejmen, Hartmann restis favora al Esperanto, tamen li ne
propagandis ĝin publike; li estis okupita per kontraŭalkoholaj
celadoj. Petojn je subteno li respondis per la vortoj: Se mi donus la
malgrandan fingron, vi prenus eble mian tutan manon. Dume Schauerhammer
fariĝis nia adepto kaj publikigis en la unuaj germanaj poresperantaj
broŝuroj sian nomon kiel informanto. Li ankaŭ iniciatis poresperantan
ilustritan artikolon de D-ro Dittrich en la multkonata Leipzig-a
"Illustrirte Zeitung" je la januaro 1903. Tiu ĉi publikigaĵo estis
kvazaŭ semo; dank' al ĝi multaj regajnis konfidon al internacia
lingvo perditan pro pereo de Volapük; aliaj studis Esperanton, ekzemple
S-ro Stadtamtmann Büschel.
Artikolo de l' konata pacifisto Fried, aperinta 1902 en la semajna
ĵurnalo "Die Woche", instigis S-ron veterinaron Trummlitz--tiam
studantan en Stuttgart--lerni Esperanton per meminstruado laŭ libro de
Fried. En Stuttgart li ankaŭ hazarde konatiĝis kun S-ro libristo
Maier-Crossen, kiu jam estis Esperantisto. Ambaŭ reveninte al Leipzig
partoprenis en kafejo Bauer rondon, en kies centro staris S-roj
D-ro Blachstein kaj Mielck.
Verŝajne en la jaroj 1900 aŭ 1901 S-ro D-ro med. Blachstein en la
librejo Lucius, Otto Schill-strato, ekvidis en montra fenestro libreton
de Trompeter pri Esperanto. Li aĉetis ĝin kaj trovis la enhavon
tre praktika. Pro tio li portis ĝin ĉiam en la poŝo kaj lernis
tiamaniere Esperanton. Li rekomendis la aferon--kiel oni rekomendas
bonan teatraĵon--al siaj konatoj, precipe al D-ro Zumpe, sindiko ĉe
Deutsche Bank en Dresden kaj D-ro Planitz en Kamenz tiam studantaj
kun li leĝan sciencon. Ili, kiel ankaŭ multaj aliaj, ne fariĝis
veraj Esperantistoj. Poste D-ro Blachstein en sama librejo aĉetis
la Esperantan broŝuron de Einstein kaj ĝi lin tute konvinkis pri
la valoro de internacia lingvo. Tial, kiam li ludis skaton en kafejo
Bauer, li ankaŭ ĉe tieaj konatoj propagandis Esperanton. Tiuokaze
li konatiĝis kun privatscienculo W. B. Mielck. Ekestis nun okazo
paroli en kaj pri Esperanto; ĉar la nova konato okupis sin jam depost
1887 pri Esperanto. La fundamento por la movado nun estis starigita;
ĉar ambaŭ samideanoj aranĝis rondeton de Esperantemaj personoj kaj
aprobantoj de l' internacia lingvo, inter ili Maier-Crossen, Trummlitz,
D-ro Harrach, Hauptvogel, Büschel, Helebrandt. Jam estis progreso, ke
la semajna rondo kunvenis je rezervita tablo en kafeja salono. Je tiu
tempo D-ro Blachstein faris la unuan publikan paroladon pri Esperanto
antaŭ stenografoj en Rosentalkasino. Prof. Schauerhammer ĉeestis kaj
komunikis siajn Esperantajn spertojn.
Pli poste--1905--D-ro Blachstein en Rosentalkasino por stenografoj
aranĝis seslecionan Esperantan kurson laŭ lernolibreto de Mielck.
La kurso estis vizitata de eble 20 personoj, el kiuj nur mi restis
kiel Esperantisto kaj--aranĝinte en decembro 1905 kurson kun 8
kolegoj miaj--aliĝis en 1906 al rondo en kafejo Bauer. Tie iom
post iom pliiĝis la deziro laŭplane kaj sisteme ekzerci la uzadon
de Esperanto. Por tiu ĉi celo kunvenis la 1an de junio 1906 en
restoracio Stieglitzens Hof la rondanoj kaj aliaj Esperantistoj nome:
Büschel, Petzold, Mielck, Schulz, Aurig, D-ro Blachstein, Süss,
Reichardt, fratoj Bruno kaj Hugo Hesse, Günther, Ramm. La kunvenintoj
fondis Esperantan grupon nomante ĝin laŭ propono de D-ro Blachstein
"Esperanto-Societo Leibniz" por honori la filozofon Leibniz kiu--laŭ
tiama konvinko--mem okupis sin pri internacia lingvo. Prezidanto de
tiu ĉi societo nun estis S-ro Büschel. Flanke de tiu ĉi agado iris
la klopodoj de l' prezidanto de "Nova Grupo", S-ro Stephan, kiu laŭ
sia propra sciigo estis Esperantisto depost 1902. Jam en la unuaj jaroj
ĉiuj seriozaj Esperantistoj ne daŭre interrilatis kun li. Stephan
fanfarone reklamis Esperanton, plejparte sin nutris de tia laboro
kaj per malbonaj agadoj senkreditigis la Esperantan aferon. La jenaj
linioj el protokollibro de Stephan-a organizaĵo karakterizu la tiaman
situacion: La Saksa Esperantista Ligo--je iniciato de l' prezidanto
S-ro Stephan--estas ŝanĝita en nuna Saksa Turinga Esperantista
Ligo. La tuta gvidado de l' instruado--ankaŭ ĉio kio ajn okazis en
la ligo--estis en la manoj de Stephan. Kiel kasisto kaj sekretario
funkciis S-roj Heimann kaj Hartmann, kiuj tamen nur estis la senvolaj
statistoj de Stephan; ili nenie havis enrigardon, ĉar ĉion faris
Stephan por havigi profitojn en sian propran poŝon.
Eligite (1907) el la Saksa Turinga Ligo, Stephan fondis en sama jaro la
Ligon de Germanaj Esperantistoj (V. D. E.). Pluaj fondaĵoj sub la nomo
"Nova Grupo" ripetiĝis kaj aliaj entreprenoj sekvis. Sed sufiĉe pri
tio.
Tiaj okazintaĵoj malfaciligis al la Esperantistaro la laboron; tion,
kion Stephan disigis, aliaj kiel Trummlitz, D-ro Liesche, Kötz ktp.
provis denove kunigi por ree kreditigi kaj fortikigi nian movadon.
Trummlitz, D-ro Liesche kaj aliaj venis el Stephan-aj organizaĵoj al
societo "Leibniz".
S-ro Kötz estis lerninta Esperanton en Brüssel ĉe la Université
libre en 1900-1902. Tie ĉi instruis prof. Blanjean Esperanton sen
lernolibro nur laŭ Berlitz-metodo. La fanfarona reklamo de Stephan
atentigis Kötz post lia reveno al Leipzig en novembro 1906 pri
Esperanto; li vizitis tial entreprenojn de Stephan, tamen ne aliĝis
al ili. Kaj kiam komence de 1907 prof. Ostwald en Rosentalkasino estis
farinta publikan paroladon pri Esperanto, S-ro Kötz ree venis al
Stephan, ĉar aliaj ŝajne ne laboris por disvastigo de Esperanto.
Tamen la spertoj ankaŭ al li montris, ke daŭra laborado kun Stephan
ne estis ebla; kaj tial S-ro Kötz ĉesis (1907) la rilatojn al
Stephan kaj laboris nur ankoraŭ por iamaj Stephan-aj organizaĵoj,
nome Esperanto-grupo "Zamenhof" (fondita 1906) kaj Saksa Turinga
Ligo (fondita la 8an de nov. 1906 de 4 personoj) kiujn ambaŭ li
prezidis.
Kvankam nun publike propagandis nian lingvon precipe la
Esperanto-grupoj, restis sufiĉa kampo por la individua laboro.
Ekzemple D-ro Liesche varbis en sciencaj rondoj, kaj por rapidigi la
progresadon Esperantan, li en troa idealeco kaj oferemo forlasis sian
kemiistan oficon, por akcepti la redaktadon de Germana Esperantisto en
Berlin!
S-ro D-ro Steche, pri kies agado la antaŭparolo kaj la aldono
enhavas la detalojn, helpis en neforgesebla maniero jam 1907 al
Leipzig-aj Esperantistoj. Okaze de sia afrika vojaĝo li ankaŭ
interesis por Esperanto la germanan ministron de koloniaj aferoj.
En saksa parlamento la advokato S-ro D-ro Zöphel atentigis la
deputatojn kaj la registaron pri la kreskanta valoro de l' movado
de internacia lingvo, antaŭ ol D-ro Steche daŭrigis tion dum la
sekvantaj jaroj.
Por montri bildon pri la laboro de la organizaĵoj Esperantistaj mi
donas kelkajn detalojn el la aktoj de Esperanto-societo "Leibniz".