_Mi preferus: "du kaj duonon da horoj poste"._
_Dependas de la senco._
_Bone._
_"Lisbono" ŝajnas al mi preferinda._
En egala maniero D-ro Zamenhof donis klarigojn pri la signifo de la
vortoj "_konsideri_", "_propre_" k. a., pri la uzo de la _refleksiva
pronomo_ en specialaj kazoj, esprimis sian preferon por la formoj
"_asociito_" anstataŭ "asociinto", "_transloĝiĝi_" anstataŭ
"transloĝi", "_en estonta tempo_" aŭ "en la estonteco" anstataŭ
"estonte", "_en la direkto_" anstataŭ "en la direkton" k. t. p.
Krom tio D-ro Zamenhof esprimis sian aprobon al la (dekunu) diversaj
prilingvaj konsiloj, kiujn s-ro Sharpe estis doninta en sia libro:
Travivaĵoj de Ro. Ŝo. London 1913, pĝ. 90-93. Do oni rajtas rigardi
ankaŭ tiujn konsilojn kiel Zamenhofajn almenaŭ laŭ ilia enhavo,
tiom pli, ĉar kelkaj el ili estas bazitaj sur la Zamenhofa lingvo-uzo,
kaj kelkaj eĉ nur reatentigas pri tio, kion D-ro Zamenhof mem estis
jam aliloke dirinta. El tiuj Sharpe-aj konsiloj mi citas kiel precipe
rimarkindajn (mallonge): Oni preferu "_renkonte_" kaj "_returne_" al
"renkonten" kaj "returnen"; evitu "_ajn_" post "iu, ia, ..." kaj la
akuzativon post "_ĉe_"; diru "_same kiel_" (ne "ol") kaj "_nenio
krom_" (ne "ol"); ne uzu "_sugestii_" en la senco de "proponi,
rekomendi, konsili".--
Kompreneble D-ro Zamenhof donis lingvajn konsilojn ankaŭ _parole_.
Ekzemple s-ino Marie Hankel (Dresden), kiu ŝipveturis en la societo
de D-ro Zamenhof post la Washington-a kongreso hejmen al Eŭropo,
rakontas[15]: Tre ofte, kiam oni lin iel demandis, li respondis: "_Vi
povas uzi ambaŭ esprimojn, ambaŭ estas ĝustaj_". "_Viaj frazoj
kaj diraĵoj estu ĉiam tre facile kompreneblaj, elektu ĉiam la
plej simplan, la plej klaran esprimon_". "_La lingvo estu facila_",
ĉi tion li ofte ripetis. Unu fojon mi diris, ke oni povas eviti la
tro oftan uzadon de "aj" kaj "oj". "_Kial do_", li diris, "_aj_"
_kaj_ "_oj_" _estas ja belaj_". Alian fojon li diris, ke _oni ne
ĝenu uzi la saman vorton dufoje en la sama frazo_. "_Vi estas tute
libera, vi povas vin esprimi tiel aŭ tiel._ Mi kutime uzas ĉi tiun
formon". Tamen li tre rekomendis legadon de la verkoj "de la aŭtoro
de Esperanto", kiel modeste li diris.--Foje li ankaŭ diris, ke _li_
ĉiam _metas la pli pezan vorton al la fino_: "Mi al li donas la
libron" kaj ne "_Mi donas la libron al li_". _Belsoneco_ ĉiam devas
esti atentata. Al nekutima vorto oni facile alkutimiĝas. Kiam oni
la unuan fojon aŭdas: "familio", "internacia", oni sentas kvazaŭ
vangofrapon, baldaŭ oni alkutimiĝas, nun oni sentus vangofrapon
aŭdante la malon". "Oni ne traduku senvalorajn libretojn".--Demandite
pri taŭga nomo por la "_Mono_-sistemo" (Sistemo de normoj por egalaj
formatoj de presaĵoj), li proponis "_monoa sistemo_". Pri la eblo
proponi ŝanĝojn en nia lingvo, li diris: "_Mi ne povas antaŭvidi la
estontecon, mi ne volas min kateni. Certe mi nenion ŝanĝos sen la
Akademio, la Lingva komitato kaj la Esperantistaro_". Li ĉiam citis
la Esperantistaron kiel samrajtan juĝanton de lingvaj aferoj.--D-ro
Zamenhof tre deziras, ke _oni pli uzu, aĉetu kaj konu la Fundamenton_;
ĉiu Esperantisto posedu ĉi tiun gravan libron.--Laŭ la deziro kaj la
opinio de la Majstro _ĉiu lernolibro havu sur la unuaj paĝoj la 16
regulojn de la Fundamento_, la cetero estu nur komentario de tiuj ĉi
reguloj. Nur la 16 reguloj estu la oficiala parto, la komentario estu
privata laboro.--_Nia lingvo ĉiam devas esti simpla kaj facila._--La
Majstro bone sciis, ke la vorttrezoro devas ĉiam kreski. Li aprobas
la enkondukon de novaj vortoj, se ili estas necesaj. Nur _se jam
taŭga vorto ekzistas, oni ne enkonduku novan esprimon por la sama
aŭ simila ideo_. Iun danĝeron la Majstro ne vidas en la enkonduko
de novaj vortoj. Li opinias, ke malbonaj kaj ne taŭgaj vortoj
baldaŭ malaperos, nur la bonaj restos.--Ankaŭ neologismon oni povas
enkonduki. Tiu "_oni_" kompreneble estas la Akademio kaj la Lingva
Komitato".--
Oni vidas, ke tiuj diroj de D-ro Zamenhof estas interesaj kaj parte
ankaŭ gravaj de Esperantolingva vidpunkto. Estas tre dezirinde,
ke *ĉiuj tiaj lingvaj konsiloj*--parolaj kaj skribaj--estu
*kolektataj kaj konigataj* al la Esperantistaro. Volante helpi la
efektivigon de tia projekto, mi uzas ĉi tiun okazon por peti ĉiujn
samideanojn, kiuj posedas leterojn de D-ro Zamenhof aŭ interparolis
kun li pri lingvaj aferoj, ke ili sendu *ekzaktajn* kopiojn de
liaj manuskriptoj aŭ detalajn raportojn pri liaj diroj al la _Saksa
Esperanto-Instituto_ (Leipzig, Johannisplatz 3) aŭ al _mi_ (Leipzig,
Tauchaer Str. 10).--
Kiom ajn gravaj estas tiuj lingvaj konsiloj donitaj al unuopaj
personoj, ili estas ege superataj per la naŭdek lingvaj respondoj,
kiujn D-ro Zamenhof aperigis en diversaj Esperantogazetoj. Ĝuste
ekkonante, ke liaj konsiloj devas maltrafi sian plej gravan celon:
forigi la dubojn de _ĉiuj_--se ili ne estas komunikataj al ĉiuj--,
li jam en la jaro 1889 komencis _publikigi_ siajn lingvajn informojn
en la tiam sola Esperanto-gazeto "La Esperantisto" (Nürnberg). Por la
Lingvaj Respondoj el tiu komenca epoko de Esperanto estas karakterize,
ke ili grandparte traktas aferojn, pri kiuj hodiaŭ jam neniu iom
progresinta Esperantisto dubus. Tiutempe, kiam mankis al la lingvo ĉiu
tradicio, kreota nur per multjara uzado, oni povis ankoraŭ diskuti
demandojn, kiaj ekzemple: la anstataŭigon de la supersigno (^) per
_h_ aŭ returnita apostrofo (‘), la elparolmanieron de _aŭ_, _aj_,
_oj_ ktp., la aplikokazojn de l' akuzativo, la diferencon inter _kiu_
kaj _kia_. Strangaj teoriuloj povis ankoraŭ elvoki longajn artikolojn
por la defendo de la akcentregulo kaj de la vorto "kaj".--Nun oni,
t. e. la plimultego de la Esperantistoj, havas pli multe da respekto
al la _vivanta_ lingvo, kiu tia, _kia ĝi estas_, pruvis sian
taŭgecon. Multe pli ol tiam ridindigus sin hodiaŭ iu, kiu dirus,
ke li volas ellerni nian lingvon nur kun la kondiĉo, ke oni faru
en ĝi ian ŝanĝon laŭ lia persona bontrovo aŭ nacia ambicio. La
Esperantomovado estas jam delonge sufiĉe forta por povi senbedaŭre
rezigni je tiaj kuriozuloj.--Tamen ankaŭ hodiaŭ ni aŭdas ankoraŭ
en kaj apud niaj vicoj la logantajn vokojn de la reformemuloj. Al
ili D-ro Zamenhof parolis precipe en tiuj unuaj Lingvaj Respondoj
bonegajn vortojn instruajn. Tute aktualaj estas tiuj defendoj de nia
lingvo kontraŭ la ambiciaj aspiroj de tiuj personoj, kiuj "rigardas
nian aferon de punkto de vidado pure persona". En tiuj _polemikaj_
Respondoj, per kiuj li batalas por la fundamentaj principoj de lingvo
internacia, ekfulmas la kaŝita energio de la alie tiel kvieta,
sinretenema scienculo. Akre, klare kaj konvinke li pruvas la absurdecon
de la pseŭdosciencaj kritikoj kaj montras la _ĝustan_ vojon de
_sana_ evoluo.--_Dudeknaŭ_ Lingvajn Respondojn li publikigis en "La
Esperantisto"[16] dum la jaroj 1889 ĝis 1893. [En la jaro 1895 "La
Esperantisto" ĉesis aperi.]
La publikigon de pluaj respondoj al lingvaj demandoj D-ro Zamenhof
komencis en decembro 1906a per "La Revuo" (Paris. Hachette & Cie.),
la sola gazeto, kiun li honoris per konstanta kunlaborado. Tie aperis
laŭnumere kvardekkvin, sed--ĉar du n-roj havas subdividojn--efektive
_kvardekok_ Lingvaj Respondoj. Pri la maniero, laŭ kiu la demandado
kaj respondado okazis, D-ro Zamenhof mem informas nin en n-ro 10.
Li diras: "Multaj personoj turnas sin al mi kun diversaj demandoj.
Respondi al ĉiu aparte estas por mi fizike ne eble. Tial mi petas,
ke ĉiu, kiu opinias, ke respondo pri lia demando povus havi kelkan
intereson ankaŭ por aliaj personoj, volu sendi sian demandon ne al mi,
sed al la redakcio de la "Revuo". La redakcio elektos tiujn demandojn,
kiujn ĝi opinios pli interesaj kaj sendos ilin al mi, kaj tiam mi
en iu el la venontaj numeroj respondos ilin en la 'Revuo'." Sed jam
en la jaro 1908 D-ro Zamenhof interrompis la publikigon de Lingvaj
Respondoj, "kiam li vidis, ke multaj personoj vidas en liaj Respondoj
kvazaŭ ian "oficialan decidon" pri tiu aŭ alia demando, kaj liaj
Respondoj sekve povus malhelpi la tute liberan evoluadon de nia lingvo
aŭ malhelpe entrudiĝi en la kampon, kiu devas aparteni plene al nia
Akademio." [Antaŭparolo al la libro "Lingvaj Respondoj. Aperintaj en
'La Revuo'."]
Tamen li aperigis ankoraŭ _dektri_ Lingvajn Respondojn en la "Oficiala
Gazeto" (Paris) dum la jaroj 1911 kaj 1912--inter ili kelkajn tre
gravajn: ekz. pri la landnomoj, la pseŭdosufiksoj kaj la "plena
vortarego".--
Sed ankaŭ la Lingvaj Respondoj aperintaj en la nomitaj gazetoj estus
maltrafintaj sian celon: servi al _ĉiuj_--ĉar malgraŭ la boneco
kaj graveco de "La Revuo" kaj la "Oficiala Gazeto" ilia legantaro
reprezentis nur malgrandan parton de la Esperantistaro--se tiuj
Respondoj ne estus kolektitaj kaj eldonitaj en la oportuna formo de
libroj. Du tiaj libroj aperis:
I. D-ro L. L. Zamenhof. Lingvaj Respondoj. Aperintaj en "La Revuo"
Paris. Librairie Hachette et Cie. 30 paĝoj.[17]
II. Doktoro L. L. Zamenhof. Lingvaj Respondoj. (Nova Serio). Paris.
Esperantista Centra Oficejo. 1913. 36 paĝoj.[17]
La IIa enhavas la Lingvajn Respondojn aperintajn en "La Esperantisto"
kaj en la "Oficiala Gazeto".
Tiuj du libroj treege plifaciligis la studadon de la Lingvaj Respondoj.
Tamen oni devas konstati, ke ili estas multe malpli disvastigitaj ol
ili meritas. Kulpaj pri tio estas eble nesufiĉa diskonigo de ilia
ekzisto, la grandaj malhelpoj al la librokomerco pro la milito kaj
iugrade ankaŭ certaj mankoj de la libroj mem, per kiuj ilia praktika
uzebleco estas malpligrandigata. La unua kulpaĵo estas facile
forigebla, la dua preskaŭ forigita[18], la tria ankoraŭ forigota:
La Lingvaj Respondoj de D-ro Zamenhof estas la klasika _aldonaĵo
al la Fundamento_. Verkite de la sama aŭtoro, ili helpas fidinde
en multaj kazoj, kie la Fundamento ne donas informojn. Tial la tuta
Esperantistaro havas egan intereson pri tio, ke tiu grava verko aperu
en tia formo, kian postulas ĝia enhavo. Kia estu ĉi tiu formo?
Tio dependas de la speciala celo plenumenda[19]. Ĉiukaze ni devas
konstati, ke la formo de la ĝis nun solaj ekzistintaj eldonaĵoj
ne sufiĉe kontentigas la pretendojn de scienco kaj praktiko. Tion
konfesante ni ne estas gvidataj de ia kritikemo--kontraŭe ĉiu
devas danki al la eldonintoj, sen kies laboro ni devus kunserĉi
nian materialon el dekoj da gazetnumeroj--sed ni volas nur montri la
rimedojn por igi la verkon de nia Majstro utila al laŭeble plej vastaj
rondoj.
La unua kaj ĉefa postulo estas, ke _ĉiuj_ lingvaj respondoj de D-ro
Zamenhof estu kunigataj en _unu volumo_, kaj ne nur ĉiuj aperintaj en
gazetoj, sed ankaŭ tiuj lingvaj konsiloj, kiujn li donis en privataj
leteroj aŭ eĉ nur parole. Tiam oni rajtos diri: Jen ĉio, kion D-ro
Zamenhof diris pri specialaj lingvaj demandoj ekster la Fundamento.
Due estas necese, ke la unuopaj Respondoj estu praktike _ordigataj_.
Se ĉiu el ili traktus nur _unu vorton_, la plej praktika ordo estus
la alfabeta. Sed ĉar ili temas pri tre heterogenaj aferoj, la sole
kontentiga aranĝo estas _klasifiko gramatika_. Jen skema ekzemplo de
tia klasifiko taŭga por la Lingvaj Respondoj:
Elparolado
Ortografio kaj Interpunkcio
--------------------------------------------
Signifo de unuopaj radikoj
Vortformado (Kunmetado de radikoj. Afiksoj.)
Kazoj
--------------------------------------------
La artikolo
(Substantivoj)
Pronomoj
Adjektivoj kaj Adverboj
Verboj
Prepozicioj
Konjunkcioj
--------------------------------------------
Stilo.--
Interne de la rubrikoj decidu pri la aranĝo la _enhavo_ de la unuopaj
Respondoj. Parencaj aferoj devas esti metataj unu apud la alian; ekz.
la dusignifa _aro_ [I, 33] devas esti sekvata de la egale dusignifa
_ero_ [I, 24]; la faktoj, ke post verbaj radikoj -_aĵo_ povas esti
-a_ntaĵo_ kaj -_ataĵo_ [I, 11] kaj -_igi_ povas signifi -_antigi_
kaj -_atigi_ [I, 13] estas fenomenoj kvazaŭ paralelaj, kies sinsekva
traktado estas dezirinda.
Se ni nun de ĉi tiu vidpunkto rigardas la Paris-ajn eldonaĵojn, ni
trovas, ke ilia aranĝo ne respondas al la praktikaj bezonoj: En la
libro I la Respondoj sinsekvas _kronologie_, t. e. laŭ ilia apertempo
en "La Revuo". Kiel ajn interesa estas por psikologia aŭ historia
esploranto la fakto, ke iu unu Respondo aperis _post_ kaj ne antaŭ iu
alia, tamen la _lernvola_ Esperantisto ne tiras el tio ian utilon. Nur
en la ekstreme maloftaj kazoj, kie oni trovas ne tute interkonformajn
traktojn de unu sama demando en diversaj Respondoj, oni povus konkludi,
ke la pli frua Respondo estas korektita aŭ kompletigita per la
posta.[20] Sed precipe en tia kazo estas multe pli oportune vidi; la du
pro sia enhavo kunmetendajn Respondojn unun tuj post la alia ol devi
serĉi la unun en unu, la alian en alia libro.--Koncerne la libron II,
oni ĝojas unuavide trovi en ĝi--metodan klasifikon. Ĉi tiu estas
farita laŭ la principoj de "Decimala klasifiko" kaj montras similajn
superskribojn, kiel la skemo ĉi antaŭe montrita. Sed la sinsekvo de
la rubrikoj estas alia. Mi ja, ekzemple, nepre preferus kunmeti la
adjektivojn kaj la adverbojn, ne nur pro ilia gramatika parenceco, sed
precipe ĉar unu Respondo [II, 22/23] temas pri ambaŭ--sed tio ne
estas tre grava.
Kontraŭe oni trovas tre gravajn kaj apenaŭ kompreneblajn erarojn
en la ordigo de la unuopaj Respondoj sub la rubrikojn. Jen kelkaj
ekzemploj: Sub "_Adjektivo_" ni trovas "Pri akuzativo post
'anstataŭ'," "Ablativo absoluta", "Akuzativo post 'tra'", "Akuzativo
post verbo de movo"; sub "_Nedifinitaj pronomoj_": "Tia, tiela", "Pri
la vortoj kun 'ĉi'" (kiuj estas, se pronomoj, ĉiam demonstrativaj!!);
sub "_Adverboj._ _Adverbaj formoj_": "Pri la uzado de 'ambaŭ'"
("ambaŭ" povas esti pronomo, numeralo, adjektivo aŭ substantivo, sed
certe neniam _adverbo_!!) kaj "Ĉu" (konjunkcio, ne adverbo!!). Tiu
konfuzo erarigas nespertulojn kaj igas iluzia la tutan klasifikon.
La graveco de la Lingvaj Respondoj rezultigas la neceson ofte citi
ilin. Por tiu celo servas la _numerado_. En la libro I ni vidas ĝuste
sinsekvantajn numerojn, do la citado estas facila; ekz. I, 3; I,
37 c); I, 41 b). Oni povus eĉ ellasi la I-on.--Kontraŭe en la libro
II regas stranga kaoso nur "historie" klarigebla: La Respondoj el "La
Revuo" (de kiuj nur la superskriboj estas cititaj) kaj tiuj el la
"Oficiala Gazeto" konservis siajn numerojn (escepte de kelkaj erare
transprenitaj), sed pro la metoda klasifiko ili estas distribuitaj
inter la diversajn rubrikojn. Do la numeroj tute intermiksitaj ne
taŭgas por la citado. La Respondoj el "La Esperantisto" estas eĉ
_sen_numeraj. Restas do nur la eblo, citi laŭ paĝoj, sed ankaŭ tio
estas malfaciligata per tio, ke sur multaj _paĝoj_ estas po pluraj
Respondoj (ekz. paĝ. 7, 8, 17, 21, 23 k. a.).--El tio rezultas, ke
tute _nova_ numerado de _ĉiuj_ Lingvaj Respondoj, konvena al nova
klasifiko, estas necesa, por ebligi facilan kaj klaran citadon.
Ni esperu, ke kiel eble plej baldaŭ la Lingvaj Respondoj aperos en tia
nova ordo, konforma al la supre prezentitaj principoj.
Sed, por atingi la gravan celon "_popularigi_" la Lingvajn Respondojn,
niaj deziroj iras ankoraŭ kelkajn paŝojn trans la originalajn
Respondojn nur nove ordigitajn: Certe estas granda ĝuo por la _sperta_
Esperantisto legi la saĝajn vortojn de nia Majstro same tiaj, kiaj
li mem skribis ilin. Per la profunda admiro kaj amo, kiun ĉiu lin
konanta devas senti al lia eminenta persono, liaj vortoj iĝis kvazaŭ
sanktigitaj. Kion _li_ diris, tion ne parolis iu eminentulo, sed "_nia
Majstro_". Ĉi tiuj du vortoj sufiĉu, por esprimi la komplekson de
la sentoj, kiuj kunigas precipe la malnovajn Esperantistojn kun la
kara mortinto. Sed--ne konsiderante tiujn _personajn_ rilatojn al la
aŭtoro--ni devas konstati, ke la plejgravaĵo en la Lingvaj Respondoj
ne estas ilia vorta teksto, sed ties materio, la esencaĵo de ĉiu
Respondo: la _decido_, la _regulo_. Jen tio, kion la _granda amaso_
de la Esperantistoj bezonas. Ili ne havas tempon kaj ofte ankaŭ ne
sufiĉe da lingvokono, por studi pli-malpli longajn artikolojn. Ili
volas scii: _Tio estas ĝusta!_ aŭ: _Tiu ĉi formo estas preferinda!_
aŭ: _En ĉi tiu kazo oni uzu la unun, en tiu kazo la alian esprimon!_
ktp. Pri la _kialo_ eble kelkaj demandas poste, sed la pli multaj tute
ne. Nek la Fundamento, nek aliaj gramatikoj _motivas_ siajn regulojn.
Neniu postulas ion alian, ĉar precipe la _lernanto_ estas nur
malhelpata kaj dubigata per lingvoteoria argumentado. Pri la originalaj
Lingvaj Respondoj la afero estis tute alia. D-ro Zamenhof respondis
al unuopaj personoj, kiuj estis pli-malpli _spertaj_ Esperantistoj
kaj ne nur volis ricevi ian pretan decidon, sed volis esti samtempe
_konvinkataj_ pri la _ĝusteco_ de tiu decido. Plue la demandantoj
mem grandparte montris _sian_ opinion kaj apogis ĝin per argumentoj,
kiujn la respondo devis konsideri--aprobante aŭ rifutante. Pro tio la
plimulto de la respondoj havas _leterosimilan, personan karakteron_.
Ili ne estas abstraktaj traktaĵoj pri iuj problemoj, sed informoj
donitaj al iuj certaj privataj personoj. Sendube al tiu cirkonstanco
ni ŝuldas dankon pro specialaj stilaj ĉarmoj de multaj Lingvaj
Respondoj. Kelkaj el ili havas krom sia Esperantoscienca graveco eĉ
rimarkindan valoron kiel literaturaĵoj [II, 10/15; 29/30; 31/33; I, 25
k. a.].--Sed--mi ripetu--ne tion bezonas kaj serĉas la granda amaso de
la Esperantistoj, precipe la lernantoj. Ilia scivolo devas esti rapide
kaj simplavoje kontentigata.
Do oni prezentu al ili kolekton da _koncizaj reguloj_ laŭeble
egalformaj kiel ekstrakton el la detalaj kaj diversformaj Respondoj
originalaj.
Unua provo en tiu direkto estas farita per la libro "Dr. Zamenhofs
Sprachliche Gutachten in deutscher Bearbeitung. Mit Ergänzungen und
Erläuterungen"[21] (Germanlingva ellaboraĵo de la Lingvaj Respondoj
de D-ro Zamenhof. Kun komentario.) En ĝi la originalaj Lingvaj
Respondoj estas "preparitaj" jenamaniere:
1. De ĉiu Respondo estas elprenita ĝia kvintesenco, t. e. la ĉefa
konsilo, la decido de la dubaĵo aŭ la regulo en la Respondo entenita.
Ĉi tiu regulo prezentiĝas en formo laŭeble _konciza_ kaj, kiam la
postuloj de klareco kaj bonstileco tion permesas, en esprimoj egalaj
aŭ similaj al la originalaj. Nur la ekzemploj, kiuj klarigas lingvajn
regulojn pli rapide kaj ofte pli bone ol longaj diskutoj, restis same
tiaj, kiaj ilin donis D-ro Zamenhof. Do malgraŭ ĉiuj ŝanĝoj ne
nur la Zamenhofa enhavo, sed ĝis certa grado ankaŭ la Zamenhofa formo
estas fidele konservitaj.
2. Ne malofte D-ro Zamenhof traktas en pluraj Respondoj unu aferon.
Jen li ripetas okaze de nova demando, kion li pli frue--eble en alia
gazeto--jam estis dirinta per aliaj vortoj, jen li rigardas la saman
aferon de novaj vidpunktoj kaj kompletigas sian pli fruan informon.
Ekzemple pri la _skribado kaj presado de_ 'h' _anstataŭ la supersigno_
li parolas en _kvar_ Respondoj, pri la _uzado de la artikolo_, pri la
_diferenco inter 'kiu, tiu...' kaj 'kia, tia...'_ en po _du_ Lingvaj
Respondoj.
En tiaj kazoj el la diversaj originalaj Respondoj kunprenitaj estas
ekstraktita _unu_ regulo ĉiujn iliajn esencaĵojn ampleksanta.
3. Koncerne la "_tonon_" estas kompreneble, ke la formo de konciza
_regulo_ necesigas certan decidecon, kiun ni plej ofte ne trovas en la
originalaj Respondoj. Estante homo modesta kaj maltrudema kaj volante
ĉiel eviti tuŝon al la kompetenteco de la Lingva Komitato, D-ro
Zamenhof multloke elektis esprimojn, kiaj ekz. "mi opinias, konsilas,
preferas, ŝajnas al mi, ni povas diri, mi persone evitas, estus pli
bone" k. s. Tiajn singardemaĵojn la "reguloj" ne povis konservi.
Ili diras--kun malmultaj esceptoj: Tio _estas_ tia! Ankaŭ per tio
la respondoj estas eligataj el la _persona_ sfero kaj efikas al la
lernantoj simile kiel la kutimaj gramatikaj reguloj, ne allasante dubon
pri sia _objektiva_ ĝusteco.
Estu ankoraŭ menciate, ke la libro III ampleksas _ĉiujn_ ĉi supre
nomitajn Respondarojn, kaj ke ĝi estas aranĝita laŭ la supre
prezentitaj ideoj de nova klasifiko kaj numerado. Ke ĝi unue aperis
en _nacia_ lingvo, okazis pro speciala konsidero al la bezonoj de la
multeguloj, kiuj ankoraŭ ne sufiĉe posedas Esperanton, por povi legi
kun utilo tekstojn gramatikajn en nia lingvo.[22] Kiel plej ampleksan
parton la libro III enhavas _komentarion_, kiu estas destinita servi
parte al komencintaj, parte al progresintaj Esperantistoj. Por tiu
celo ĝi prezentas kompletigojn, klarigojn kaj mallongajn traktaĵojn
pri lingvoproblemoj tuŝitaj per la Respondoj. Multaj aplikekzemploj
plifaciligas la komprenon de ĉiu tezo.--
Post priparolado de la genezo, bibliografio kaj aliaj kvazaŭ eksteraj
flankoj restas traktendaj ankoraŭ diversaj ecoj internaj de la Lingvaj
Respondoj.
Jen la demando *pri la _aŭtoritateco_ de la Zamenhofaj
Respondoj*. Ĉu ili estas _oficialaj decidoj_ de leĝdonanto? aŭ
nur _opini_esprimoj de _privata_ persono? D-ro Zamenhof mem respondis
tiun demandon, forte neante la unuan alternativon. Li diras en sia
'Antaŭparolo' al la libro I: "(Miaj) Respondoj havis karakteron pure
privatan, tiel same kiel la respondoj, kiujn en diversaj gazetoj donas
aliaj kompetentaj esperantistoj." kaj: "... mi denove atentigas ..., ke
miaj Respondoj devas esti rigardataj kiel opinioj kaj konsiloj absolute
privataj; fari oficialan decidon pri tiu aŭ alia duba lingva demando
havas la rajton nur nia Akademio, post voĉdona interkonsiliĝo kun la
tuta Lingva Komitato." Tamen--jam en la komenco mi diris tion--D-ro
Zamenhof kiel kreinto de nia lingvo havas pozicion tiom eminentan en
la Esperantistaro, ke ni rajtas rifuzi lian tro modestulan komparon
de siaj Respondoj kun tiuj de "aliaj kompetentaj esperantistoj". Do
ili kvazaŭ staras en la mezo inter oficialaj decidoj kaj konsiloj
de privata persono neniun ligantaj: Mi preferus nomi ilin informoj
donitaj de (aŭtoritata) eksperto, t. e. en la plej alta senco de l'
vorto, kion oni nomas en la germano lingvo per la jurista termino
"_Gutachten_". Eĉ ankaŭ filologie kaj historie la vorto "respondoj"
permesas tian interpreton. Mi memorigas nur pri la "_Responsa
prudentium_", la jur-instruoj de la plej famaj romiaj[23] juristoj,
kiujn ili donis konsultite en specialaj proces-kazoj. Unuatempe tiuj
"_responsa_" ne havis devigan karakteron, la grado de ilia aŭtoritato
dependis de la reputacio de la respondinto. Sed pli malfrue ili
estis aplikataj egale kiel leĝoj kaj iom post iom ricevis plenan
leĝecan aŭtoritaton. Similan evoluon havis kaj havos ankaŭ multaj
Zamenhofaj Respondoj: Origine donite al iuj difinitaj demandintoj kiel
privataj konsiloj, ili estas publikigataj, disvastiĝas, penetras en
la gramatikojn kaj iĝas iom post iom firma posedaĵo de ĉiuj. Tiam
mankas nur, ke ankoraŭ la Akademio kun la Lingva Komitato deklaras
ilin "oficialaj", por doni al ili la formalan sankcion, kiel al
lingvo_leĝoj_. Ĝis tiam ĉiu estas libera en ilia prijuĝado. Al la
lernantoj de Esperanto oni kompreneble ne povas koncesii la rajton de
kritiko. Inter la _spertaj_ Esperantistoj la opinioj estas supozeble
diversaj. Ili dependas de tre subjektiva premiso, nome de tio: kian
rolon la unuopulo atribuas al D-ro Zamenhof en Esperantaj aferoj
ĝenerale. Tiurilate ni havas "dekstran" kaj "maldekstran halon" en nia
Esperantista parlamento. Al la unuj D-ro Zamenhof estas--almenaŭ en
Esperantaj aferoj--io simila, kio fondinto de religio estas al siaj
disciploj. Ili ne toleras apartigon de "persono" kaj "afero", kaj laŭ
ili estas tute neeble, ke la Majstro iel eraras. Proksimaj al ĉi tiuj
estas la tiel nomataj "ĝisostuloj". Ilia fundamenta principo estas tre
klare prezentita en la "Travivaĵoj de Ro. Ŝo." (London 1913, pĝ.
89). Tie ni legas: "Al tiuj, kiuj havas okulojn kaj volas vidi, kiuj
havas orelojn kaj volas aŭdi, mi donos amikan ... konsilon: Penadu,
kiom eble, atingi unuecon kaj egalecon, kiel pri la elparolado, tiel
ankaŭ pri la vortaro kaj esprimmaniero. Estu, kiel mi, Zamenhofaj
ĝisoste kaj ne lasu vin forlogi el via "ĝisosteco" de nezorgaj
verkistoj, kiuj spite de siaj bonaj intencoj, tamen dissemas erarojn.
Legu la verkojn de Zamenhof, la plej sperta esperantisto el ĉiuj,
zorge notu, kion li diras kaj kion li evitas, el du malsamaj vortoj
aŭ esprimoj eltrovu la Zamenhofan kaj flankelasu la duan; ĉion,
kion faras Zamenhof, li faras post zorga meditado, kaj tiel ŝparigas
al vi la penadon vin okupi pri la kialoj. _Blinde sekvu_, karaj
"geĝisostuloj!"
La malaj ekstremuloj inter la Esperantistoj[24] rigardas la decidigan
rolon de D-ro Zamenhof finita, kiam la lingvo de li kreita iĝis
kvazaŭ memflugpova. Laŭ ili jam en la momento de ĝia enmondigo aŭ
iom poste--eble ĉe la oficialigo de la "Fundamento" (1905)--ĝia
aŭtoro demetis ĉiun personan rajton pri sia kreaĵo kaj rezignis pri
ĉia influo al ĝia evoluigo. Kion ajn li verkis, konsilis, korektis,
aprobis ktp. krom la "Fundamento", estas nur verkoj _privataj_, kiujn
oni povas rigardi kiel modelajn, sed ne kiel devigajn. Al ĉi tiu
partio "maldekstra" apartenis--D-ro Zamenhof mem; la lasta frazo
estas citaĵo laŭ lia 'Antaŭparolo' al la Fundamento.[25]
Laŭ mia opinio *la plej bona vojo estas en la mezo*. Ni nek
alpensu al D-ro Zamenhof superhomajn kapablojn, nek rigardu lin kiel
seninfluan personon privatan. Li estis homo, do li povis erari, sed
li estis homo tiom eminenta, ke ni povas fidi liajn vortojn pli ol
tiujn de aliuloj. Do unu el la plej fortaj argumentoj por la ĝusteco
de io en nia lingvo estu kaj restu: "Tion diris, konsilis aŭ ĉiam
uzis _la Majstro_!" Aliflanke ni per tio ne fordonu la rajton pensi
ankaŭ nedepende, ni ne ligu nin, sekvi _blinde_ al _ĉio_, kion D-ro
Zamenhof opiniis bona. Ni konservu al ni la liberecon, kie ajn ni _post
zorga pripensado_ venis al alia rezulto ol li, povi esprimi tion kaj
tiel doni stimulon al nova funda esplorado de la duba demando, ĝis
kiam ĝin definitive solvas unu de niaj plej altaj aŭtoritatoj, la
oficiala aŭ la neoficiala: la Akademio aŭ la Esperantistaro. Certe
tiaj kazoj estas treege maloftaj kaj koncernas nur relative negravajn
aferojn[26]. Se efektive en tia kazo unu de niaj plej altaj instancoj
iam decidus alie ol D-ro Zamenhof kaj nekonforme al la lingvokutimo
per li iniciatita, tio certe ne estus kontraŭa al la intencoj, kiujn
li havis donante sian neniel devigan Respondon.
Unu el liaj ĉefprincipoj ja estis: Ni ne katenu nin senbezone aŭ
tro frue! Kelkfoje li esprimis tiun penson en la Lingvaj Respondoj.
Same kiel dum lia vojaĝo, laŭ la raporto de s-ino Hankel, li ofte
diris al la demandintoj: "Ambaŭ esprimoj estas ĝustaj", tiel li
ankaŭ en la Lingvaj Respondoj inklinas eviti decidon inter du ebloj.
Eĉ kiam li mem nepre preferas la unun alternativon, li tamen tial ne
ĉiam kondamnas la alian.[27] Li demandas: "En tiaj okazoj, kie kelka
libereco alportos al ni nenian malutilon, kial ni devus senbezone nin
malliberigi?" [I, 38; III, IV]. Laŭ tio li permesas la uzadon de
diversaj samsignifaj formoj, "se ili nur ne estas kontraŭ la leĝoj
de nia lingvo aŭ kontraŭ la logiko aŭ komprenebleco" [I, 11; III,
II]. Ankaŭ ĉi tiu "kadro" estas ankoraŭ sufiĉe vasta. Por ke en
ĝi ne povu ekzistiĝi malutila stato de senreguleco, li atentigas
(en speciala kazo) al la lasta kontrolilo: "Se iam la libereco ...
fariĝos por ni tro ĝenanta, kaj la vivo mem ne decidos iom post
iom ..., tiam ni proponos al la _Lingva Komitato_, ke ĝi donu al ni
... ekskluzivigan decidon" [I, 41 a); III, V]. Tamen li timas pli la
malutilajn sekvojn de "ne sufiĉe maturaj dekretoj" ol la "embarason de
riĉeco", kiun povas kaŭzi la toleremo [II, 17; III, III].
Ĵus ni citis frazon el Lingva Respondo, en kiu D-ro Zamenhof
nomas kiel gravajn abstraktajn aŭtoritatojn por la decidado, ĉu io
estas ĝusta aŭ ne, la _leĝojn_[28] _de nia lingvo_, la _logikon_
kaj la _kompreneblecon_. Se ni ankoraŭ aldonas la tiel nomatan
"_lingvosenton_", _la Esperantan lingvokutimon_ kaj la _ĝeneralajn
lingvoleĝojn_[29] tiam ni nomis la ĉefajn mezurilojn uzendajn ĉe la
esploro de lingva problemo. Iliaj roloj ĉe tio ne estas tute egalaj
kaj kelkfoje okazas, ke, sekvante la unun, oni ricevas rezulton, kiu
pli-malpli ofendas la alian. Kiam la argumentoj 'por' kaj 'kontraŭ'
estas same fortaj, oni devas aŭ rezigni pri ĉiu solvo, deklarante
permesitaj ambaŭ eblojn, aŭ decidiĝi, al kiu oni donu la preferon.
Tiaj konfliktoj okazas precipe inter la leĝoj de la logiko kaj la
ĝisnuna lingvokutimo aŭ--kio signifas ofte la samon--inter la
postuloj de _teorio_ kaj _praktiko_. Por tiaj kazoj de dubo D-ro
Zamenhof donas al ni valorajn konsilojn en la Lingvaj Respondoj. Jen
kelkaj citaĵoj iom mallongigitaj: "Kiam la logiko ne donas al ni
respondon tute klaran kaj senduban, kiu ne ofendus nian lingvan senton,
ni devas peni konformigi nin al la ekzistantaj _kutimoj_" (t. e. de
la _naciaj_ lingvoj) [II, 26/27; III, VII]. Sed aliloke li diras, ke
Esperanto ne povas sekvi la "naturan leĝon" de la "malregulaĵoj
kaj malfacilaĵoj" de la naciaj lingvoj [II, 13; III, X].--Pri
_lingvokutimo_ kaj _logiko_: "En Esperanto ĉio, kio estas uzata de la
plimulto de bonaj verkistoj, devas esti rigardata kiel bona, se ĝi
eĉ ne estas absolute logika" [I, 3; III, XII]. Tiam li parolas pri
"la utileco de longa ekzerciĝado", kaj la danĝeroj de troaj postuloj
rilate al "absoluta logiko" [I, 3; III, XII]. "Komuna ĝisnuna uzado
devas ludi pli gravan rolon ol seke teoria logikeco" [II, 20; III,
XIII]. Aliflanke "en Esperanto la "_nekutimeco_" ne prezentas gravan
kaŭzon por neuzado" [I, 22; III, XIV]. Dum li nomas en unu Respondo
"senfrukta kaj danĝera" la sekvadon de nur _teoriaj_ principoj sen
demandado pri la _praktika_ signifo [II, 10; III, XV], li diras en
alia, ke "la _teoria_ vidpunkto en Esperanto ofte ne povas esti
severe observata, sed _neniam_ povas esti rigardata kiel "_erara_"."
[II, 9; III, XVII]. Oni do vidas, ke li, malinklina al ĉia dogmemo
aŭ pedanteco, difinas juste kaj racie la regolimojn de la principoj
malamikaj.--
Ni jam diris, kiel energie D-ro Zamenhof procedis en la malnovaj
Lingvaj Respondoj kontraŭ la _ŝanĝ_- kaj _reform_-emuloj. Precipe
kontraŭ tiuj ambiciuloj kaj pseŭdopatriotoj, kiuj volas subigi
Esperanton al sia _persona_ aŭ _nacia gusto_, direktiĝas lia
defend-atako [II, 29/30, 31/33; III, XVIII-XXI]. "Amo kaj zorgo por nia
afero", jen la motivoj, kiuj igas lin tiel forte batali "kontraŭ ĉia
sennecesa reformo" [II, 30; III, XIX].
Tamen li tute ne estas kontraŭprogresema. Klare li montras la vojon
de prudenta _evoluo_ por nia lingvo, la vojon al ĝia plibonigo kaj
plivastigo. Ĝi estas la ĝenerale konata vojo de la "arĥaismoj
kaj neologismoj", kia li priskribis ĝin en la 'Antaŭparolo' al la
Fundamento kaj en siaj IVa kaj VIa kongresparoladoj.
Ankaŭ pri la _iniciatrajto_ de la unuopa Esperantisto li donas klarajn
informojn. [I, 37 post c), 45; III, XXIII.]
Ĉi tiuokaze li esprimas ankaŭ sian opinion pri la _tasko de niaj_
plej altaj _lingvaj institucioj_. Pro ilia aktualeco mi citas jenajn
partojn el tiu Respondo: "Pro la bono de nia afero la Lingva Komitato
devas esti tre singarda kaj akcepti nur tion, kion ĝi trovas tute
_sendanĝera_, efektive _grava_ kaj sendube _utila_". "La Lingvo
komitato havas la rajton permesi en la lingvo ĉion, kion ĝi trovos
necesa .... Sed mi opinias, ke la vera celo de la Lingva komitato tute
ne konsistas en ia facilanima eksperimentado _sen grava neceseco_; ju
malpli ni okupos niajn kapojn per diversaj "plibonigoj", kaj ju pli ni
simple _propagandos_ kaj _riĉigos_ la lingvon, des pli bone estos".--
Ne estis eble en la limoj de ĉi tiu artikolo eltiri kaj priparoli
_ĉiujn_ bonegajn _konsilojn de ĝenerala signifo_ disŝutitajn inter
la multajn Lingvajn Respondojn. Mi elektis la pli gravajn laŭ mia
opinio.
Pri la _specialaj decidoj_ aŭ _reguloj_ entenitaj en la Respondoj
sufiĉu malmultaj vortoj. La pli granda parto de ili estas konforma al
la nuna ĝenerala lingvokutimo de bonaj aŭtoroj. Tamen restas ankoraŭ
sufiĉo por surprizi la Esperantiston ne jam konantan la Lingvajn
Respondojn. Eble estas nove al kelkiu, ke D-ro Zamenhof instruas:
"Anstataŭ _sidiĝu_ estas pli bone diri _sidigu vin_ aŭ _eksidu_"
[I, 13; III, 37]; per _ge_- oni _povas_ nomi eĉ ankaŭ iun plus lian
tutan familion (ekz. _getajloroj_[30]) [I, 6; III, 38]; en specialaj
kazoj ankaŭ la vorto _io_ povas ricevi la pluralan _j_-on (_ioj_)
[I, 18; III, 58] kaj post _tra_ kaj _kontraŭ_ oni _povas_ uzi ankaŭ
la akuzativon [I, 27; III, 93]; _onin_ kaj _onia_ estas formoj tute
regulaj; _certa_ signifas krom sia ĉefa senco ankaŭ _iu_ (_difinita_)
[II, 26; III, 20]; la esprimoj: _mi konas tiom homojn_ kaj ... _tiom da
homoj_ estas teorie egale bonaj [II, 29; III, 66.].--
Mi ne bezonas atentigi, ke la plej _riĉa_ fonto, el kiu ni povas
ĉerpi konon pri tio, kion nia Majstro opiniis ĝusta en nia lingvo,
estas liaj literaturaj verkoj (originaloj, tradukoj, paroladoj), sed
krom la Fundamento liaj _Lingvaj Respondoj_ estas tiu fonto, el kiu la
ĉerpado estas plej _facila_ kaj plej _fidinda_. Ni povas _ĝoji_, ke
ni havas ĉi tiun _trezoron_, kaj _danki_ al ĝia donacinto per tio, ke
ni ne nur mem zorge _studas_ ĝin, sed ankaŭ _konigas_ kaj laŭeble
_utiligas_ ĝin al la ceteraj, precipe al la novaj, samideanoj.
Ĉi tiu artikolo estas verkita kaj volas efiki en _tiu_ senco.