Crūsōeī ortus, indolēs, ēducātiō — Cupīdō peregrīnandī —
Discessus ā parentibus — Profectiō Londīnium — Īnfausta initia —
Tempestās — Nāvis obruta flūctibus — Advenit Londīnium, unde
solvit ad Guineam.
Erat Eborācī, in urbe apud Anglōs celeberrimā, vir quīdam cui
nōmen Crūsōeō. Trēs fīliōs suscēpit.
Maximus nātū, armōrum studiōsior quam librōrum, tractāre ā puerō
gladiōs, ōrdine mīlitārī comitēs īnstruere, aurēs vīcīnōrum
repetītō tympanī sonitū obtundere, et, vix adulēscēns, ē fictīs
certāminibus ad vēra prōcurrit et mīles fit.
Quī cum sīc didicisset sex circiter mēnsēs jussū centuriōnis
stāre et sequī, vertere corpus ad sinistram dextramque, exārsit
bellum Turcās inter et Anglōs, in quō cum multa ēgregiē
fēcisset, gravissimō cōnfossus vulnere cecidit.
Alter fīlius litterās in gymnasiō discēbat ut causās in forō
ageret*, nec parva erat parentum magistrōrumque dē juvene
exspectātiō ; sed cum forte in fēriīs septembribus, corpore
adhūc calidō, aquam nimis frīgidam imprūdentius bibisset, in
morbum incidit et intrā paucōs diēs exstīnctus est.
Jam nūllus supererat praeter minimum illum nātū, quī Rōbinson
appellābātur. Itaque suam in eō spem omnem ambō parentēs
collocāvērunt, quippe quī ipsīs ūnicus esset. Nihil eō cārius in
terrīs habēbant ; sed amor eōrum nōn erat rēctae ratiōnī
cōnsentāneus*.
Cum enim dēbuissent eum certā disciplīnā assuēfacere, omnia
fīliolō indulgēbant ; quī cum lūdere quam studēre māllet, tōtam
illam aetātem quae bonīs artibus vacāre poterat, in ōtiō et
nūgīs cōnsūmēbat.
Pater optābat ut ille mercātūrae sē addīceret. Hoc vērō minimē
fīliō placuit ; sē mālle ait orbem terrārum peragrāre, ut multās
rēs novās audīre, multās vidēre posset.
Jam annum aetātis decimum septimum attigerat, socordiae
ignāviaeque trāditus. Cottīdiē autem patrem urgēbat ut
peregrīnandī licentiam impetrāret, quam ille nōlēbat concēdere.
Cum tandem mōre suō praeter portum forte vagābātur, incidit in
ūnum ex aequālibus, nāvarchī cujusdam fīlium, quī in eō erat ut
cum patre Londīnium nāvigāret.
Interrogāvit Crūsōeum sodālis an adjungere sē socium itineris
vellet. “ Libenter, ” ait ille ; “ vereor autem ut parentēs id
mihi concēdant* ! ” “ Hui ! ” respondet alter, “ clam illīs
proficīscendum est. Post trēs hebdomadēs reducēs erimus.
Parentibus vērō nūntiandum cūrābis quōnam terrārum migrāveris. ”
“ Sed pecūniā careō, ” ait Crūsōeus. “ Nihil id rēfert, ” alter
excipit, “ siquidem hoc tibi grātīs cōnstābit* ”.
Rōbinson noster, rē paululum dēlīberātā, īlicō manū cum alterō
jūnctā, “ Eugē, ō bone, ” exclāmat ! “ ībō tēcum ; sed nāvem
cōnfestim cōnscendāmus ”. Tum mandat cuidam ut post aliquot
hōrās patrem conveniat* moneatque fīlium ad Londīnium invīsendum
jam prōfectum, mox reditūrum esse. Quibus perāctīs, ambō sodālēs
nāvem cōnscendunt.
Nec multō post nautae solvunt ancorās vēlaque ventō intendunt.
Caelum serēnum erat, ventusque adeō secundus ut brevī Eborācum ē
cōnspectū abeuntium sē subdūxerit. Posterō diē jam eō dēvēnerant
ubi Ūsa in mare effluit, et nunc altum tenent*. Quantā vērō
Crūsōeus admīrātiōne stupuit, cum mare immēnsum intuēns, suprā
sē nihil praeter caelum, nihil ante, pōne, circā sē nisi aquam
cōnspiceret !
Fuit per bīduum āēr serēnus, ventusque prōsperē afflāvit
nāvigantibus. Tertiō autem diē caelum nūbibus tegī, ventusque
vehementior esse coepit. Prīmō fulgura ēmicant, velut sī tōtum
flammīs caelum ārdēret. Deinde ingruunt tenebrae quasi in
altissimā nocte ; tonitrua cum ingentī fragōre resonāre, imber
dē caelō ruere torrentī similis, mare intumēscēns flūctūs ciēre.
Nāvis modo ad nūbēs tollī, modo praeceps ferrī in profundum.
Quantus fūnium strepitus ! quantus in nāvī tumultus ! quod
quisque nactus erat id complectēbātur nē ipse dējicerētur*.
Crūsōeus, īnsuētus maris adulēscēns, cum jactātiōnem maris ferre
nōn posset, nauseā oppressus, tantō affectus est dolōre, ut
exspīrantī similis vidērētur.
“ Heu ! parentēs meī cārissimī, heu ! ” iterum haec iterumque
exclāmāvit, “ numquam vōs revīsam. ”
“ Heu ! ” exclāmant nautae pallidī, omnī omissā spē,
“ periimus ! abreptī sunt mālī ; nāvis aquā undequāque
complētur. ” Hīs audītīs, Crūsōeus, quī in cubīlī nauticō
sedēbat, retrō collāpsus est. Cēterī ad antliās* accurrere, ut
nāvem, sī fierī possit, suprā aquam retineant. Nāvarchus interim
tormentōrum* sonitū iterum iterumque temptat ut nāvibus, sī quae
forte nōn longē abessent, significāret sē magnō in discrīmine
versārī. Crūsōeus quī hujus fragōris causam ignōrābat, ratus
omnia periisse, dēnuō exanimātus est.
Et jam prō sē quisque aquam exhaurīre, sed in īnfimō nāvis
tabulātō* aquae altitūdō crēscēbat. Nihil praeter mortem
exspectandum erat. Ad nāvem sublevandam tormenta, dōlia, mercium
sarcinae*, omnia prōjiciuntur ; sed nihil haec prōficiunt.
Intereā nāvis quaedam alia, audītō sonitū tormentōrum quae ad
significandum discrīmen sonuerant, scapham ēmīserat ad servandōs
saltem nāvigantēs ; sed aestus flūctuum obstābat quōminus
accēderet. Attamen propius ita dēmum subiit, ut iīs quī in nāvī
essent fūnis prōjicerētur. Cujus ope scapha tandem adducta est,
et in eam quisque dēsiliit ut salūtī suae cōnsuleret*. Crūsōeus,
quī jacēbat mortuō similis, ā quibusdam nautīs quōs
adulēscentulī miserēbat in eandem conjectus est. Vix paululum ā
nāvī recesserant, cum illa ante oculōs flūctibus obruta est. Et
nunc fēlīcius contigit ut tempestās paulātim sēdārētur ; aliter
cymba tot hominibus onerāta ipsa quoque flūctibus absorpta
fuisset. Tandem post multa perīcula pervēnit ad nāvem, in quam
omnēs exceptī sunt.
Nāvis illa Londīnium tendēbat. Quattuor post diēs ad ōstium
Tamesis flūminis pervēnit, et quīntō diē in portū jēcit ancorās.
Mox in terram omnēs dēscendunt, laetī quod ē perīculō
ēvāsissent.
Dum Crūsōeus portum perlūstrat, multa sēcum animō volvēbat.
“ Quōmodo meī reducem mē excipient, sī domum repetierō ?
Castīgābunt sānē propter tāle dēlictum. Sodālēs vērō et multī
aliī mē irrīdēbunt quod tam citō redierim. ” Incertus cōnsiliī
audiit, nōn sine gaudiō, nūllam adesse nāvem quae Eborācum
tenderet. Quī autem hāc dē rē eum certiōrem fēcerat, ūnus ē
praefectīs eārum nāvium erat quae ad Guineam proficīscuntur.
Cum Rōbinson inter cōnfābulandum negāvisset sē dolēre quod nūlla
sibi Eborācum redeundī adesset opportūnitās, quia mīrā flagrāret
cupiditāte peregrīnandī, praefectus nāvis eī auctor fuit
itineris ad Guineam faciendī. Quō audītō prīmum Crūsōeus
obstupuit. Sed cum praefectus eī dīxisset iter hoc fore
jūcundissimum, sēque (ut habēret ipse quōcum versārētur*) grātīs
eum exceptūrum, ac praetereā rem eam esse unde quaestum ille nōn
mediocrem faceret, tum vērō tanta eum invāsit cupiditās
proficīscendī, ut subitō ē memoriā Eborācum exciderit.
Sed rē paululum cōnsīderātā, “ Equidem, ” ait Rōbinson,
“ quattuor tantummodo aureōs* habeō. Ecquid ego commerciī hāc
tam exiguā rē eō locō faciam quō tū proficīsceris ? ” Cui
respondit haec praefectus : “ Sex īnsuper aureōs ego tibi
commodābō. Nec majōre pecūniā tibi opus est ad ea emenda quibus
multās in Guineā opēs cōnsequāris. Quotiēs ab exiguīs initiīs
rēs maximae profectae sunt ! ”
“ Sed quid ego hīs emam ? ” inquit ille. “ Merās nūgās*, ”
respondit praefectus ; “ vitrum, torquēs, cultrōs, forficēs,
secūrēs, taeniās*, quibus nigrī Āfricae incolae tantopere
gaudent. Vim enim aurī eborisque centiēs majōrem prō iīs tibi
dabunt. ”
Nec jam diūtius sibi Crūsōeus temperāre potuit ; sed oblītus
parentum, amīcōrum, patriae, hōc modō exclāmat : “ Ēn ego tibi
comes itineris praestō sum ”. “ Agedum, ” respondit praefectus ;
dextrīsque jūnctīs rem pacīscuntur.
Itaque Crūsōeus decem aureīs dīves, urbem jam properat, comparat
variās mercēs, utī nāvarchus praecēperat, comparātāsque in nāvem
trānsportandās cūrat. Paucōs post diēs, ventō favente,
praefectus nāvis ancorās solvī atque vēla ventīs darī jussit.