Belangstelling sowel as nuuskierigheid het my hof-toe gedrywe op die
gedenkwaardige dag van 9 Junie, 192..., toe Jan Emmer en Seal voor die
regter moes verskyn.
Dit was op ’n Vrydag, en daar die meeste delwers tog op daardie dag na
Smartendal moes kom om hulle diamante te laat registreer alvorens hulle
dié mag verkoop, was die hofsaal ver te klein om die skare van delwers te
bevat en moes etlike honderde teleurgesteld omdraai.
Daar is ’n doodse stilte in die hof toe die regter sy plek op die regbank
inneem, en toe Jan Emmer se naam uitgeroep word, kon ’n mens ’n speld
hoor val.
Die beskuldigde stap met lustelose tred die boks binne, en dit moes ’n
hart van staal gewees het wat op daardie oomblik g’n medelyde met hom
gehad het nie. Die versreël uit Gesang IV het my onwillekeurig te binne
geskiet: „Wordt ergens zo betreurenswaard ’n schepsel Gods gevonden?” toe
ek my oë op hom rig.
Met geboë hoof, arms wat slap langs sy liggaam hang, en oë wat te skaam
is om op te kyk, staan hy daar, waarlik ’n betreurenswaardige skepsel
Gods. Sy klere is nog vuil van die rooi stof van die _diekens_, en sy
hare hang in toiings oor sy voorkop. Ja, ek kon sweer dat selfs oor die
juts se gesig ’n sweem van jammerte vir ’n oomblik geflits het.
„Jan Emmer, pleit jy skuldig of onskuldig op die aanklag?” vra die
publieke aanklaer.
„Skuldig,” klink die nouliks hoorbare antwoord.
„Jy pleit skuldig op die aanklag dat jy onwettig ’n ruwe diamant van ’n
kaffer gekoop het,” sê die regter, „en as delwer behoort jy tog te weet
dat dit as ’n baie ernstige oortreding in die oog van die wet beskou
word. Jy weet ook wat die straf is in so ’n geval. Sover ek weet was daar
g’n versagtende omstandighede wat jou tot so ’n misdaad gedrywe het,
gewees nie, en daarom vonnis ek jou tot......”
Onverwags klink daar ’n stem van uit die gehoor in die hofsaal. Verstoord
kyk die regter in daardie rigting, en aan die uitdrukking op sy gesig was
dit duidelik te sien dat hy daardie persoon sonder verder versuim gaan
laat uitgooi. Dog tot aller verbasing verander die kwaai uitdrukking op
die juts se gesig, en op byna vriendelike toon vra hy: „Weet u miskien
iets van die saak af en wil u getuienis aflê?”
„Ja, edelagbare,” sê Koos Blikkies, en sy stem klink helder deur die
hofsaal.
„Nou kom dan vorentoe en kom lê jou getuienis hier in die getuiehokkie
af,” herneem die regter.
Sonder om ’n oomblik te aarsel vleg Koos Blikkies sy weg deur die
gedrang na die getuieboks toe, en met ’n diep buiging aan die regter en
die jurielede begin hy sy verklaring, wat egter meer ’n pleidooi was as
iets anders:
„Edelagbare regter, en here lede van die jurie, ek weet ek praat namens
al die delwers van Kreepoort as ek u my hartlike dank toebring vir die
geleentheid om ’n woordjie ter verdediging van Jan Emmer te spreek.” Ek
het my verbaas oor die keurige taal waarvan Koos Blikkies hom bedien
en kon merk dat die regter en die jurie ewe verbaas was as ek. „U het
soewe van versagtende omstandighede gewag gemaak,” gaan Koos voort,
„en edelagbare regter en lede van die jurie, as daar ooit versagtende
omstandighede bestaan het, dan was dit in hierdie geval wat u nou
geroepe word om vonnis oor te vel. Hier het u voor u ’n man wat beter
dae geken het; ’n man uit ’n goeie huis, fyn opgevoed en getroud met ’n
dame ewe goedgekonnekteer as hy. Sonder sy eie toedoen bevind hy hom
met famielie en al op Kreepoort vandag; sy sogenaamde vriende, waarvan
party gegoede mense is, het hom tot die bedelstaf gedrywe. Maar ek wil
u kosbare tyd nie alte lank in beslag neem nie, en sal dus nie verder
oor die beskuldigde se verlede uitwei nie... Op die delwerye het dit met
die beskuldigde van sleg tot erger gegaan. Die eerste ses maande het hy
’n blink geloop, en tot oormaat van ramp word sy vrou en kind ernstig
siek. Die dokter besoek die delwerye, en op mooipraat van enige delwers
beskuldigde se tent.
„‚Jou vrou en kind moet see-toe,’ raai die dokter aan, ‚anders gee ek hul
nog uiters ses maande om te lewe.’ Edelagbare, stel u nou in die plek van
die beskuldigde! Ek weet u het ook ’n dierbare eggenoot en kinders,—wat
sou u gedoen het as u onder daardie omstandighede die kans aangebied is
om geld in hande te kry om die kosbare lewe van u dierbares te red?—As u
anders sou gehandel het as Jan Emmer, dan is u van beter stoffasie gemaak
as hy en ek en die gewone delwer.”
Hier breek Koos Blikkies se woordevloed vir ’n oomblik af, en die hoofde
van al die teenwoordiges gee ’n nouliks sigbare knik van instemming met
sy pleidooi.
„Ten volle bewus van Jan Emmer se ellendige toestand,” vervolg Koos
Blikkies, „stel Midas, wat u ’n speurder noem, maar vir wie ons ’n
minder vleiende naam het, sy trep vir hom.” Met moeite bedwing die
spreker hom, en met ’n stem wat van verontwaardiging tril, bars hy uit:
„Is dit nou reg en geregtigheid, edelagbare regter en here lede van
die jurie, om ’n man wat in Jan Emmer se gemoedstoestand verkeer, te
trep?—Dis die werk van die duiwel, edelagbare, dis uit die bose!”
Koos bly weer ’n rukkie stil. ’n Mens kon sien dat èn die juts èn die
jurie getroffe was. „Ons pleit vir die ligste straf wat u kan oplê,
edelagbare. As dit moontlik is, vra ons om die genade van die hof. Kan
dit egter nie, dan versoek ons nederig om ’n opgeskorte vonnis of ’n
geldelike boete, want dié sal ons betaal, en namens die delwersgemeenskap
beloof ek dat ons sal sorg dra dat die beskuldigde saam met sy vrou
en kind see-toe sal gestuur word. Ons onderwerp ons volgaarne aan u
uitspraak.”
Koos Blikkies gaan sit, en die atmosfeer is nou so gespanne dat ’n mens
amper bang voel om asem te haal.
Die jurie is sigbaar aangedaan, en hoewel die regter niks laat merk nie,
kon ’n mens tog aan sy stem hoor dat ook hy onder die betowering van
Koos Blikkies se welsprekendheid geraak het.
„Ek simpatiseer met jou, Jan Emmer,” sê die regter eindelik, „want die
bose self kon nie ’n beter tyd en geleentheid uitgesoek het om jou val te
bewerkstellig as wat Midas die speurder geprakseer het nie. Maar jy is
skuldig, en die wet moet gehoorsaam word. Ek maak jou straf egter so lig
as ek kan, en hiervoor moet jy die vriend wat so ’n kragtige pleidooi vir
jou gelewer het, danksê. Dis jou eerste misdaad, en die vonnis van die
hof lui: agtien maande tronkstraf, opgeskort vir agtien maande! Laat dit
vir jou ’n waarskuwing wees!”
Noudat die spanning van die laaste paar uur verby is, vergeet die delwers
glad waar hulle is. Dit klap in die hande en stamp met die voete dat hoor
en sien vergaan. Dit het moeite gekos om weer stilte in die hof te verkry.
Dit was die merkwaardigste hofsitting wat ek ooit in my lewe bygewoon
het.
Seal is gevonnis, en Midas se medepligtigheid het met die verhoor
uitgekom. Hy is saam gevonnis en later uit die diens ontslaan.
Jan Emmer se vrou en kind is fris en gesond, en hulle woon nie meer op
die delwerye nie. Hy is voorman op Koos Blikkies se plaas. Laasgenoemde
se geluk het spreekwoordelik geword op Kreepoort, en ’n jaar na die
hofsitting het hy genoeg geld gemaak om ’n mooi plaas te koop en kontant
af te betaal.
Ek hoop ek klap nie uit die skool as ek aan die nuuskierige leser vertel
dat Koos Blikkies in die jaar 18... een van die briljantste debatteerders
was wat ooit op die Kollegebanke in Kaapstad gesit het.
HIERDIE BOEK IS GEDRUK DEUR
MASKEW MILLER BEPERK,
IN HUL STANDERD-PERS, KAAPSTAD.
[Illustration]