CAPITOLO I.

_De' Capitoli di Papa ONORIO IV, e qual uso ed autorità ebbero nel

Regno._

Chiunque considererà lo stato lagrimevole, nel quale per le avversità

del Re Carlo I, e per la prigionia del Principe suo figliuolo, erasi

ridotto questo Reame, non si maraviglierà come il Pontefice Onorio

abbia potuto innalzar tanto la sua autorità sopra il medesimo, sicchè a

suo arbitrio si vegga impor leggi non pure ai nostri Baroni e ad altri

Regnicoli, ma a' Regi stessi, trattandogli come suoi sudditi e veri

vassalli. Il bisogno che s'avea in questi tempi cotanto a loro avversi,

de' Pontefici romani, fece, che il Principe Carlo mentr'era Vicario

del Regno si ponesse sotto la protezione del Pontefice Martino, allora

vivente, al quale diede ampio potere di regolare il governo di quello,

e di rimettere a lui lo stabilimento, ed il modo intorno all'esazion

delle collette, e di ridurle conforme a' tempi del buon Re Guglielmo,

e di dar sesto alle gravezze de' suoi sudditi. Il Cardinal di Parma

fece dal canto suo quanto potè, ma non finì di perfezionare l'opera con

_Martino_, come fece poi col Pontefice _Onorio_, il quale pose mano non

solo a stabilir il modo di quest'esazione, ma diede molti regolamenti

intorno ad altre più gravi e rilevanti cose, alla succession feudale,

e sopra altri punti non appartenenti, che al supremo imperio del

Principe.

L'origine però di tali intraprese deve riportarsi più indietro, cioè a

quelle gravi e pesanti condizioni apposte nell'investitura, che Papa

Clemente IV fece del Regno a Carlo I. Questo Principe mentre durò la

sua prospera fortuna, non si curò molto d'osservarle, ed intorno alle

esazioni delle collette e delle altre sovvenzioni continuò, siccome

le ritrovò in tempo del Re Manfredi; anzi per essere un Principe

assai diligente in conservare le sue ragioni fiscali, mostrò maggior

acerbità, che gli altri suoi predecessori. Ma sopravvenute da poi le

disgrazie di Sicilia, allora il Principe di Salerno suo figliuolo per

acquistar benevolenza da' sudditi, in que' Capitoli stabiliti nel Piano

di S. Martino, ordinò che tal esazione dovesse ridursi conforme a'

tempi del buon Guglielmo; ma poichè non vi era chi di tal uso e modo

potesse render testimonianza, fu rimesso, come si disse, al Pontefice

Martino allora vivente, che dovesse stabilirlo con sentire i Sindici

delle città e delle terre, che l'informassero dello stato delle loro

Comunità.

Il Pontefice Martino per la morte accaduta del Re Carlo, e per la

prigionia del Principe di Salerno, rimandò subito il Cardinal di

Parma suo Legato in Napoli. Questi appena giunto, pensò prima d'ogni

altra cosa vantaggiare l'ordine ecclesiastico; onde fece convocare in

Melfi i Prelati del Regno, e nel dì 28 marzo dell'anno 1285 nel quarto

anno del Ponteficato di Martino stabilì alcuni Capitoli riguardanti

il favore della giurisdizione ed immunità ecclesiastica, che procurò

ampliare quanto più potesse[456]. E questi Capitoli nè da Onorio, nè

da _Martino_ furono confermati, perchè fatti dal Cardinal Gerardo nel

tempo istesso, che morì Martino; ond'è, che allegandosi alle volte

da Matteo d'Afflitto[457] si nominano _Capitoli di Gerardo_, come si

vede nella costituzione _praesente_, ove n'allega uno _ex Capitulis

Gerardi_, che comincia: _Capientes Ecclesiarum et locorum, etc._[458].

Questi _Capitoli di Gerardo_ è da credere, che nell'età d'Afflitto si

leggessero M. S. poichè non vi è notizia, che si fossero mai impressi,

e che poi di loro si fosse perduto ogni vestigio, come inutili: o tanto

più fecer quelli sparire i _Capitoli di Onorio_, per li quali fur dati

più accurati e numerosi regolamenti.

Ma essendo da poi sopraggiunto in Napoli il Conte d'Artois mandato

dal Re di Francia, perchè come Balio governasse egli la Casa ed il

Regno del Principe suo cugino: il Legato seppe far tanto, che non fu

escluso affatto dal governo, anzi la sua accortezza e più il bisogno,

che s'avea allora del Pontefice, fecero, che insieme colla Principessa

Maria ed il Conte lo governasse. Ma questi distratto dalle cose

militari, per la guerra che ardea allora per la ricuperazione della

Sicilia, non potè badar molto al governo civile e politico; onde morto

il Pontefice Martino, e rifatto _Onorio_ in suo luogo, si pose costui

colle istruzioni del Legato Gerardo a stabilire nuovi Capitoli, che

sono i veri _Capitoli di Papa Onorio_.

Nel che son da notare i vari errori, che presero i nostri Dottori

intorno all'Istoria di questi Capitoli, de' quali non fu nemmeno esente

l'istesso Reggente Moles[459], che con più accuratezza di tutti gli

altri ne scrisse; poichè e' credette, che il Conte d'Artois fosse stato

costituito Balio del Regno da Onorio, affinchè insieme col Cardinal

di Parma lo governasse, e che perciò questi Capitoli fossero stati

drizzati da Onorio così all'uno, come all'altro. Più gravi furono gli

errori del Reggente Gio. Francesco Marciano[460], il quale scrisse,

che il Principe di Salerno, mentr'era Vicario, mandasse a supplicare

il Pontefice Martino, che gli inviasse un Legato appostolico, perchè

riformasse lo stato del Regno, e lo riducesse, siccome era nel tempo

del Re Guglielmo, e che perciò gli mandasse il Cardinal di Parma;

quando tal riforma dovea farsi dove risedeva il Papa, ove perciò

avea il Principe comandato, che si mandassero i Sindici delle terre.

Questo Cardinale fu mandato prima in Sicilia per accorrere a quella

rivoluzione, e da poi portossi in Napoli. Ma dopo la prigionia del

Principe, ed il ritorno di Carlo I da Francia, il Cardinale erasi

portato dal Papa; e fu mandato dal Pontefice Martino di nuovo quando

intese la morte del Re Carlo, affinchè assumesse il governo del Regno;

ed allora avendo intese le querele de' Regnicoli intorno all'esazione

delle collette ed i desideri de' Baroni, perchè s'allargassero i gradi

della successione feudale; di tutto ciò ne fece con varie istruzioni

ed informazioni partecipe il Pontefice Martino, acciocchè vi dasse

rimedio, e gli mandò ancora que' Capitoli, che il Principe di Salerno

avea stabiliti nel Piano di S. Martino. Ma il Papa sopraggiunto dalla

morte, non potè far niente; onde rifatto in suo luogo Onorio, questi

trovandosi allora a Tivoli a' 17 di settembre di quest'anno 1285 con

una particolar sua Bolla confermò que' Capitoli fatti da Carlo nel

Piano di S. Martino, attenenti al favore dell'immunità ecclesiastica,

che, come si è detto, sta inserita nelle nostre prammatiche, e nel

medesimo dì stabilì questi nuovi Capitoli, li quali mandò al Cardinal

di Parma suo Legato, che sono i veri _Capitoli di Papa Onorio_;

perchè quelli confermati da lui nella Bolla, che si legge nelle nostre

prammatiche, non sono suoi, ma di Carlo Principe di Salerno.

I Capitoli, che dal Pontefice Onorio furono con tal occasione

stabiliti, furono molti, parte riguardanti il modo per l'esazione

delle collette, parte in favor dei Baroni, e parte in beneficio

universale del Regno; poichè intorno alla libertà e favore dell'Ordine

ecclesiastico avea egli provveduto a bastanza colla conferma, che fece

de' Capitoli del Principe di Salerno.

Intorno all'esazione delle collette, stabilì, che in quattro soli

casi fosse lecito al Re d'imporle a' suoi sudditi: ciò ch'eccedeva il

potere, che gli fu dato dal Principe di Salerno, il quale solamente

gli commise, che dovesse riformare, non stabilire i casi ove potesse

imporgli: i casi erano questi: I. Per difesa del Regno, se accadesse

esser quello invaso, ovvero se accaderà ribellione, o guerra civile

permanente, e non simulata. II. Se accaderà doversi riscattare la

persona del Re da mano de' nemici, ne' quali due casi stabilisce la

somma di 50 mila once d'oro. III. Quando accaderà, che il Re voglia

armarsi col cingolo militare, ovvero suo fratello, o alcuno de' suoi

figliuoli, nel che vuole, che l'esazione non trapassi la somma di 12

mila once. IV. Per maritar sua figliuola, o sorella, o alcuna delle

sue nipoti descendenti per linea retta: stabilendo la somma di 15 mila

once. Ed in tutti questi casi, che una sola volta l'anno, e non più

potessero imporsi, se non quando il bisogno, o altre circostanze da

conoscersi da lui, non ricercassero altrimenti.

Stabilì ancora molti altri Capitoli riguardanti la mutazione delle

monete, omicidi e furti, che debba il Re astenersi dall'alienazione de'

demaniali del Regno. Tolsegli ancora la facoltà contro i feudatarii,

che tengono feudi piani: che i matrimonj debbano esser liberi,

togliendo l'assenso del Re, che prima si ricercava in quegli de'

Baroni. Diede ancora molti altri provvedimenti intorno a' rilevi, adoe,

ed altri adiutorii da prestarsi da' Baroni al Re: ampliò la successione

feudale a beneficio de' Baroni: che il _jus Francorum_ abbia luogo

non meno nella successione de' figliuoli, che de' fratelli. Provvide

intorno all'elezione degli Ufficiali, e diede altri regolamenti sopra

diversi capi, che oltre di leggersi nella sua Bolla, possono vedersi

presso il Vescovo Liparulo[461], e Gio. Francesco Marciano[462].

Questi Capitoli, testifica il Reggente Moles[463], che furono

lungamente conservati nell'Archivio regio, ed allegati come leggi

da' nostri Professori. Il Reggente Marciano[464] anche attesta, che

un autentico transunto de' medesimi si conserva nell'Archivio della

Trinità della Cava insieme coll'original Bolla di Papa Onorio fatta

in confermazione de' Capitoli del Principe di Salerno nel Piano di

S. Martino; ed il Reggente Moles[465] dice da quell'Archivio averne

egli avuta una copia estratta da quella original Bolla[466]. E narra

Giovanni Francesco Marciano, che il Reggente Moles ed il Consigliere

Orazio Marchese, per aver copia così di detta Bolla, come de' suddetti

Capitoli, mandarono _Marcello Marciano_ suo padre, allora Avvocato,

in quel monastero per estrarla, come fece; e che que' due celebri

Giureconsulti a' suddetti Capitoli v'aveano fatto un pieno Commentario

per darlo alle stampe. Ma che essendosi mandato il libro in Casa del

Consigliere Gizzarello destinato alla revisione de' libri, essendo una

notte accaduto un incendio nella libreria di quel Consigliere, restò

quello bruciato con tutti gli altri libri. E così ciò, che in tanti

giorni, con tanti sudori e vigilie erasi fatto, una sola notte tolse ed

estinse.

Noi abbiamo avuta la sorte d'aver in mano un antico _Camerario_,

che fu di Marcello Marciano, dove evvi questa copia MS. ch'egli

estrasse dall'Archivio della Cava, la quale avendola noi riscontrata

coll'originale, che ivi si conserva, abbiam reputato farla qui

imprimere, essendo conforme a quella, che Rainaldo[467] impresse ne'

suoi Annali, ch'e' dice aver estratta dall'Archivio del Vaticano.

_Capitula Papae HONORII._

Honorius Episcopus Servus Servorum Dei ad perpetuam rei memoriam.

Justitia et pax complexae sunt se, ita societate indissolubili

societae tuentur, sic se comitatu individuo comitantur, ut una sine

altera plane non possit haberi, et qui laedit alterutram, pariter

offendant utramque. Hinc complexus earum graviter impeditur injuriis,

per eas etenim laesa Justitia, Pax turbatur, ipsaque turbata, facile

in guerrarum discrimina labitur. Quibus invalescentibus justitia

inefficax redditur, dum et debitum sortiri nequit effectum: sicque

ipsa sublata, nimirum pax, tollitur opus ejus, et ipsius fructus

subducitur seminandus in pace, ac proinde complexis deficientibus,

necessario deficit et complexus, in horum vero defectu licentia

laxata dissidiis multiplicantur bella, pericula subeunt, animarum, et

corporum crimina frequentantur. Nec rerum vastitas praeteritur. Haec

in praesidentium injuriosis processibus, et inductarum in subditos

oppressionum excessibus patent apertius, et evidentius ostenduntur.

In quorum multiplicatione sauciantur corda laesorum; et quantominus

datur opportunitas licite propulsandi, quae illicite inseruntur,

tanto rancor altius radicatur interius, et periculosius prorumpit

exterius opportunitate concessa. Fiunt enim plerumque hostes ex

subditis, transeunt auxilia securitatis in metum, munitiones in

formidinem convertuntur, nutant Regnantium Solia, redundant Regna

periculis intestinis, quatiuntur insidiis, extrinsecis insultibus

impetuntur audacius, et regnantes in eis, qui operantes justitiam

exaltationis gloriam merentur, humiliati propter injustitias frequenter

in opprobrium dejectionis incurrunt. In praemissis etsi scripturae

nos instruant, efficacius tamen notis docemur exemplis. Quantis enim

tempore, quo Friderici olim Romanorum Imperatoris propter illatas

Regnicolis afflictiones illicitas, et oppressiones indebitas in

Regno Siciliae non absque immensitate gravaminum inductas ab ipso,

Regnum ipsum tempestatibus fluctuarit; quot, et quantis rebellionibus

concussum extiterit, quot invasionibus attentatum, quantum per ipsum,

et posteros suos depauperatum opibus; quot incolarum exiliis, et

stragibus diminutum, nullum fere angulum Orbis latet; quam praecipiti

Fridericus idem, et genus ipsius ruina corruerunt probat notorius

casus ejus, et manifestum eorumdem exterminium posterorum. Verum

adeo Friderici ejusdem in dictis continuata, et aucta posteris, ac

in alios exemplari derivatione transfusa processit iniquitas, quod

per eum inventa gravamina usque ad haec tempora duravisse, nec non

et augumentata dicuntur aliqua eorundem, et adjecta nihilominus alia

non minora; propter quod nonnullorum supponit opinio, quod clarae

memoriae C. Regem Siciliae, quem prosecutionis dictorum gravaminum

eorumdem Friderici, et posterorum perniciosa exempla fecerunt saltem

permissione participem, dum opinaretur forsitan licita, quae ab

illis audiverat tam longis temporibus usurpata: reddiderunt etiam

praedictorum consequentium ad illa discriminum non prorsus expertem,

prout Siculorum rebellio multis onusta periculis, aliorumque ipsam

foventium persecutio manifestant non solum in ejusdem Regis, ac

haeredum suorum grave adeo excitatae discrimine, quod ipsis haeredibus,

nisi per nos celerius occurratur, praetactorum subductione gravaminum

instans perditionis totius dicti Regni periculum comminantur; sed et

in grande nostrorum, et Ecclesiae Romanae dispendium prorogatae: cum

sit per eas in Siciliae Insula, et in nonnullis aliis ejusdem Regni

partibus ipsarum incolis, nec nobis, nec Ecclesiae ipsi parentibus,

sed adhaerentibus potius inimicis, nostra, et ipsius Ecclesiae civilis

interversa possessio, et in caeterarum aliquibus turbata frequentius,

et turbetur. Ex quo datur patenter intelligi quantum in iis nostrum,

et Ecclesiae praefatae interesse versetur, quantumque ad nostrum

spectet officium, et haeredum ipsorum praecipue necessitas exigat, non

tantum praemissis obortis in eodem Regno, quod est ipsius Ecclesiae

speciale, tanquam ad jus, et proprietatem, ejus pertinens, dictisque

Regi, et haeredibus in feudum ab ipsa concessum obviare periculis. Sed

etiam ne similia oriantur in posterum, diligentem curam, et curiosam

diligentiam adhibere, praetacta gravamina eorundem periculorum, ut

veritati concurrat expressio manifestas occasiones et causas congruae

provisionis beneficio abrogando. Cum proprietatis Domino praedium,

in quo est jus alii constitutum pro eo, quod sua interest tueri

fines ipsius, custodire liceat, eo etiam cui jus debetur invito,

custodiae autem nomen id habeat, quod qui tenetur ad eam, non solum

id debeat, ut si casu viderit in re custodienda fieri quid adversum

prohibeat facientem, verum etiam ut curet dare operam, ne id fiat.

Multiplex itaque nos ratio interpellat, et exigit, illud in hujusmodi

gravaminibus, super quibus fama publica, et variae inquisitiones

per Venerabilem fratrem nostrum _Gerardum_ Sabinensem Episcopum

Apostolicae Sedis Legatum factae de speciali mandato Sedis ipsius, et

indagationes alias habitae nos informant, nostrae provisionis edicto

remedium adhiberi, per quod injustis submotis oneribus circa ea in

Regno praefato solidi stabilita justitia, Regium Solium firmet, pacis

tranquilla producat, sitque inibi publice tranquillitatis silentium

cultus ejus, et ipsa vinculum societatis humanae. Sic superiorem populo

sibi subjecto domesticet, eique ipsius populi corda consolidet, qui

superior insidiarum sollicitudine absolutus securitatis jucunditate

laetetur, populos pressuris indebitis liberatus in pacis pulcritudine

sedeat, et in requie opulenta quiescat, et in unanimitate ipsorum,

ac mutuo sinceritatis affectu ejusdem Regni statu roborato pacifico,

non sic, profligatis hostibus, qui foris exterreat, aut qui pacatis

incolarum ejusdem animis intus turbet; instantiae quoque praemissae

interpellationis non modicum adjicit, quod memorati Regis, dum viveret,

et dilecti filii nobilis viri C. sui primogeniti ex eo manifeste

percepimus ad id, quo vota concurrere, quod idem Rex super directione,

ordinatione, reformatione, seu quacumque alia dispositione collectarum,

exactionum, matrimoniorum, aut aliorum quorumlibet, quae gravamina

dicerentur, vel dici possent, tam circa Ecclesias, Monasteria, et alias

Ecclesiasticas personas, quam circa Communitates, et Universitates

Civitatem, Castrorum, et aliorum locorum, et etiam circa singulares

personas totius Regni praedicti, aut cujuslibet partis ejus, foelicis

recordationis _Martini_ Papae Quarti praedecessoris nostri directioni,

reformationi, dispositioni, et ordinationi se piene, ac libere, alte,

ac basse submisit, dans, et concedens eidem super iis plenam, et

liberam potestatem, ac promittens quicquid per eundem praedecessorem

ipso Rege, dictove primogenito tunc ejus Vicario in Regno eodem,

et aliis suis Officialibus requisitis, vel irrequisitis etiam actum

foret, se, ac haeredes suos ad hoc specialiter obligando inviolabiliter

observare suis super hoc patentibus literis praedecessori concessis

eidem, praemissa quoque in mortis articulo per alias suas similiter

patentes literas plenius repetens, et confirmans eidem praedecessori

per eas humiliter supplicavit; ut omnia onera fidelium Regni sui, et

quae gravamina dici possent, removere, tollere, et cassare, dictumque

Regnum prospere reformare, omniaque statuere, quae ad bonum statum

haeredum suorum, et fidelium eorundem expedire videret sua provisione

curaret, non obstante, si Regem ipsum tunc infirmitate graviter

laborantem naturalis debiti solutione contingeret praeveniri, sicut

praemissae ipsius Regis literae, quae per nos aliquos ex fratribus

nostris diligenter inspectae in Archivio ejusdem servantur Ecclesiae,

manifestius attestantur. Et tam idem Rex, quam dictus primogenitus

super tollendis aliquibus eorundem gravaminum constitutiones varias

edidisse dicuntur, et illae plenioris exequutione observationis

indigeant, non plene (ut intelleximus) hactenus observatae. Volentes

igitur, et illis robur Apostolicae confirmationis adjicere (ut inferius

exprimetur) et praetactum nostrum exequi, ac commode provisionis

adjectione propositum, infrascripta omnia prout substituta eorum

senes indicat, de Fratrum nostrorum consilio et assensu, ac potestatis

plenitudine providendo, a gravamine illo deliberavimus inchoandum, qui

majorem scandali materiam, et generalius ministrabat.

Ideoque ut omnino cesset in Regno eodem onerosa exactio collectarum,

praesenti edictali provisione, ac constitutione valitura perpetuo

prohibemus per Reges, qui pro tempore fuerint, seu pro eis Dominantes

in Regno praedicto, vel Ministros ipsorum collectas fieri, nisi tantum

in quatuor casibus infrascriptis.

Primus est, pro defensione terrae, si contingat invadi Regnum invasione

notabili, sive gravi, non procurata, non momentanea, seu transitura

facile, sed manente, aut si contingat in eodem Regno notabilis

rebellio, sive gravis, similiter non simulata, non procurata, non

momentanea, sive facile transitura, sed manens.

Secundus est, pro Regis persona redimenda de suis redditibus, et

collecta, si eam ab inimicis captivari contingat.

Tertius est, pro Militia sua, seu fratris sui consanguinei, et

uterini, vel saltem consanguinei, sive alicujus ex liberis suis, cum se

hujusmodi fratrem suum, vel aliquem ex eisdem liberis militari cingulo

decorabit.

Quartus est, pro maritanda sorore simili conjunctione sibi conjuncta,

vel aliqua ex filiabus, aut neptibus suis, seu qualibet alia de

genere suo ab eo per rectam lineum descendente, quam, et quando

eam ipse dotabit. In praedictis enim casibus (prout qualitas tunc

imminentis casus exigeret) licebit Regi collectam imponere, ac exigere

a subjectis, dum tamen pro defensione, invasione, seu rebellione

praedictis, aut ipsius Domini redemptione, quinquaginta millium,

pro militia duodecim millium, pro maritaggio vero quindecim millium

unciarum auri summam collectae universalis totius Regni ejusdem, tam

ultra Farum, quam citra, quantitas non excedat. Nec concurrentibus

etiam aliquibus ex praedictis casibus, collecta in uno, et eodem anno,

nisi una tantummodo imponatur.

Sicut autem collectae quantitatum praedictas summas in suis casibus

limitatas excedere, ut praemittitur prohibemus, sic nec permittimus

indistincte ad ipsas extendi, sed tunc tamen, cum casus instantis

qualitas id exposcit, et ut in praedictis etiam casibus possit Rex,

qui pro tempore fuerit eo vitare commodius gravamina subditorum, quo

uberiores fuerint redditus, et obventiones ipsius, eum a demaniorum

donatione volumus abstinere, id sibi consultius suadentes.

Simili quoque prohibitione subjicimus mutationem monetae frequentem,

apertius providentes, quod cuilibet Regi Siciliae liceat semel tantum

in vita sua novam facere cudi monetam, legalem tamen, et tenutae,

secundum consilium Peritorum in talis competentis, sicut in Regnis

illis obsevatur, in quibus est usus legalium monetarum, quodque usualis

moneta sit valoris exigui, et talis quod in eodem valore sit apta

manere toto tempore vitae Regis, cujus mandato cudetur, nec pro ea,

vel aliqua magna moneta, quam idem Rex semel tantum in vita sua fecerit

expendenda, fiat collecta, vel distributio, sed campsoribus, et aliis

mercatoribus volentibus eam sponte recipere tribuatur; et hoc ita

praecipimus temporibus observari.

In homicidiis clandestinis providendo praecipimus, nihil ultra poenam

inferius annotatam ab Universitatibus exigendum, videlicet, ut pro

Christiano, quem clandestine occisum inveniri continget, ultra centum

augustales. Pro Judaco vero, vel Saraceno, ultra quinquaginta nil

penitus exigatur. Augumento, qui circa eandem poenam idem Rex dicitur

induxisse omnino sublato: praesertim cum memorati Rex, et Primogenitus

dicantur idem per suas constitutiones noviter statuisse, quas quoad

hoc decernimus inviolabiliter observandas, et haec intelligi tantum

pro homicidiis vere clandestinis, in quibus ignoratur maleficus, nec

aliquis accusator apparet. Adjicientes, quod nonnisi tantum in locis

magnis, et populosis exigi possit quantitas supradicta, in aliis vero

infra quantitatem eandem pro qualitate locorum exactio temperetur.

Eidem provisioni adjiciendo praecipimus, Universitates ad emendationem

furtorum, quae per singulares personas contingit fieri, nullatenus

compellendas.

Nec ad mutuandum Regi aut Curiae suae, aut Officialibus, vel Ministris

ipsorum, aut recipiendum aliquatenus Regiae massariae custodiam,

sive onus, seu possessionum regalium procurationem, aut gabellae, vel

navium, seu quorumcumque vassellorum fabricandorum curam, quicumque

cogendum invitum: usurpationibus, quae contrarium inducebant penitus

abrogatis, maxime cum dicti Rex, et Primogenitus ad relevanda, non

tamen plene gravamina in praemissis inducta, Constitutiones varias

promulgasse dicantur.

Concedimus autem, ut si casus emergat, in quo sit necessarium,

naves, vel alia vassella pro utilitate publica fabricari, liceat

tunc Regnanti committere eorum fabricationis hujusmodi expensis Regis

faciendae personis idoneis, videlicet hujus rei peritiam habentibus,

et quos officium tale decet, et ipsis satisfiat pro susceptione curae

praedictae de competenti mercede, et idem servari praecipimus in

faciendo biscotto.

Ad Captivorum custodiam, Universitates, vel singulares earum personae

nullatenus compellantur, praesertim cum hoc ipsum dicatur ejusdem Regis

constitutione provisum, quod praecipimus inviolabiliter observari.

Gravamen, quod in pecunia destinando Regi, vel Regali Camerae, seu

ad loca quaecumque alia Universitatis alicujus expensis per aliquas

personas ejusdem Universitatis periculo eligendas inferri dicti

Regni Universitatibus dicebatur, provisione simili prohibemus ipsis

Universitatibus, vel singularibus personis earum de caetero irrogari,

maxime cum dicatur idem quoad Universitates dicti primogeniti

prohibitoria constitutione provisum, quam in hac parte decernimus

inviolabiliter observandam.

Illud, quod in eodem Regno dicitur usurpatum, videlicet, quod

Incolae ipsius Regni ad reparanda Castra, et construenda in eis,

expensis propriis nova aedificia cogebantur, emendatione congrua

corrigentes providendo praecipimus, ut nil ultra expensas necessarias

ad reparationem illorum antiquorum Castrorum, quae consueverunt

hactenus incolarum sumptibus reparati, et aedificiorum, quae in

hujusmodi Castris fuerant ab antiquo, ab eisdem incolis peti possit,

et constitutio, quam circa hoc idem Primogenitus edidisse dicitur,

in hujusmodi antiquis Castris, et Aedificiis solummodo intelligenda

servetur. Antiqua vero Castra intelligi decernimus in hoc casu, quorum

constructio annorum quinquaginta jam tempus excessit.

Circa personas accusatas, quae in eodem Regno injuste capi dicebantur,

si etiam idoneos fidejussores offerrent, licet dictus Rex aliquid

statuisse dicatur ad gravamen hujusmodi temperandum: Nos tamen, ut

nulla super hoc querela supersit, providendo praecipimus jura civilia

observanda, et eadem observari jubemus.

Circa destitutionem possessorum Comitum, Baronum, et quorumlibet

aliorum, qui per Regalem Curiam, et Officiales ipsius, ac alios

alienigenas feuda tenentes in Regno suis possessionibus, si quando

Curia, Officiales, vel alienigenae praedicti jus habere praetendebant,

in illis spoliari, sive destitui dicebantur, et de possessoribus effici

petitores, nullo Juris ordine observato, nec non et cum aliquis dicitur

invenisse thesaurum, et etiam cum quis apud eandem Curiam pro alio

fidejussit, ita quod nec aliquis suae destituatur possessionis commodo,

vel spolietur, aut destituatur eadem, nec quod illum, qui defertur,

aut convincitur de intentione thesauri, nec quoad fidejussores Curiae

datos, aliter quam eadem jura statuunt, procedatur.

Regibus futuris pro tempore in Regno praedicto, et memoratis incolis,

qui de inordinata passuum ejusdem Regni custodia querebantur se

immoderate gravari, similiter de passu providentes eidem custodiae

moderamen competens adhimebus, videlicet, quod tempore impacato, seu

imminente turbatione aut verisimili turbationis suspicione, et contra

ipsum Regem, aut dictum Regnum, seu in Regno eodem Rex facere possit,

passus eosdem ad evitandum pericula custodire. Tempore vero pacifico

incolis Regni habitantibus in eodem ac aliis non suspectis liber sit

ex eo exitus, et ingressus in illud, ita tamen, quod equi ad arma nullo

tempore sine Regis licentia extrahantur exinde ad vendendum.

Victualia vero quaelibet de suis possessionibus, vel massariis, seu

oves, boves, et alia animalia humano competentia usui, de gregiis

propriis, armentis, vel redditibus habita extra Regnum, dum tamen non

ad inimicos eorundem Regis, aut Regni, unusquisque libere mittat, etiam

ad vendendum, nisi sterilitas, aut praetactae turbationis instantia,

seu verisimilis suspicio suadeat, circa missionem hujusmodi per

Regem ejus temporis aliud ordinandum. Si vero praedicta victualia,

vel animalia ex negotiationis commercio habeantur etiam fertilitatis

tempore absque Regnantis licentia extra Regnum mittere vel ex ipso

extrahere non liceat sic habenti. In omnibus praemissis missionis, seu

extractionis casibus, jure, quodcumque Regi competit, per omnia semper

salvo. Infra Regnum vero etiam per mare liceat cuilibet.

Ecclesiasticae, saecularive personae frumentum, et alia blada, nec non

et legumina de propriis terris, massariis, atque redditibus habita,

sine jure exiturae, Fundici, seu Dohanae in loco, in quo victualia

recipiantur, vel deponantur praestando, de uno loco deferre, seu facere

deferri ad alium, a Rege, seu ipsius Officialibus licentia non petita.

Emptitia vero jure exiturae, ac Fundici non soluto, sed alio si quod

Regi debetur, dummodo emptitiorum delatio de Portu licita, ad similem

Portum, et cum barcis parvis centum solummodo salmarum, vel infra

capacium tantum fiat et deferentes, seu deferri facientes praemissa

emptitia, dent particulari Portulano loci, in quo fiet oneratio

eorundem, fidejussoriam cautionem, quod literas testimoniales de

ipsorum victualium, et leguminum extractione a simili Portulano loci,

in quo exoneratio ipsa fiet habeant infra certum terminum pro locorum

distantia praefigendum, et haec omnia perpetuo praecipimus observari.

Abusum contra naufragos, ut fertur, inductum in eo, quod bona,

quae naufragium evadebant, capiebantur per Curiam, nec ipsis

naufragis reddebantur, ejusdem provisionis oraculo penitus abolemus,

praecipientes bona hujusmodi illis restitui, ad quos spectant.

Querelam gravem hominum Regni ejusdem super eo nobis exhibitam

per Curiales stipendiarii Regii, et alii regalem Curiam sequentes

in civitatibus, et locis, ad quae cum dicta Curia, vel sine ipsos

declinare contigit domos Civitatis, seu locorum eorundem pro suo

arbitrio Dominis intrabant invitis, et interdum ejectis eisque

in altilibus animalibus, et aliis bonis eorum, et quandoque horum

occasione in personis ipsorum graves injurias inferebant, sopire

competentis provisionis remedio cupientes, prohibemus, ne aliquis

Curialis stipendiarius, vel alius sequens Curiam memoratam, domum, vel

hospitium aliquod capere, sive intrare propria authoritate praesumat,

sed per duos, aut tres, aut plures, prout Civitatis, aut loci magnitudo

poposcerit per eandem Curiam, et totidem a locorum incolis electos,

authoritate tamen Regia deputandos, hospitia memoratis Curialibus,

stipendiariis, et aliis assignentur. Iidem autem Curiales, stipendiarii

et alii nulla bona suorum hospitum capiant, nec in illis, aut in

personis eorum ipsis aliquam injuriam inserant, nec ipsorum aliquis

pro eo, quod sibi hospitium fuerit aliquando taliter assignatum, si

cum aliis ad eundem locum cum Curia, vel sine Curia venire contingat,

si jus hospitandi vendicet in eodem, aut ipsum intrare audeat, nisi

fuerit sibi simili modo iterum assignatum. Hujusmodi autem hospitia

taliter assignata, praefati Rex, et illi de domo, et familia sua gratis

semper obtineant; Reliqui vero, sive stipendiarii, sive quicumque alii

per unum mensem solum, si tanto tempore in eodem loco contingat Curiam

residere, si vero ultra resederit, vel ipsos stipendiarios, aut alios

ad aliqua loca sine Curia venire contingeret, satisfaciant Dominis

hospitiorum, seu ipsorum actoribus de salario competenti per deputatos,

ut praemittitur, moderando.

Similiter prohibemus, ne in locis, in quibus vina, et victualia possunt

venalia reperiri, quisque ea per Regalem Curiam, aut Curiales, seu

per quoscumque Ministros ipsorum, vel quoscumque alios invitus vendere

compellatur nec aliqua bona nolentibus vendere, auferantur, nec eorum

vegetes consignentur, etsi de facto fuerint consignatae, signa eis

imposita liceat Dominis authoritate propria removere, praesertim cum

praefatus Rex hoc ipsum de remotione hujusmodi statuisse dicatur; si

vero in loco, ad quem Curiam, Curiales, et alios praedictos declinare

contingit, talia venalia non habentur, abundantes in illis per aliquem,

vel aliquos ad hoc a Regali Curia, et totidem a locorum incolis

electos, authoritate tamen Regia deputandos omnia hujusmodi, quae

habent ultra necessaria suis, et familiarum suarum usibus, non solum

Curiae, sed Curialibus, et aliis eam sequentibus cogantur vendere

pretio competenti per deputatos, ut praemittitur, moderando.

In matrimoniis, in quibus volentibus ea contrahere varia impedimenta

contrahendi adimentia libertatem per Regem; et suos ingeri dicebantur,

Apostolicae provisionis beneficium deliberavimus adhibendum; ideo

provisione irrefragabili prohibentes Regnicolis Regni habitatoribus,

matrimonium inter se contrahere volentibus per Regem, vel suos

Officiales, aut alios quoslibet inhibitionis, seu cujuslibet alterius

obicem impedimenti praestari, declaramus, et declarando praecipimus,

libera esse matrimonia inter eos, ita quod bona mobilia, vel immobilia,

feudalia, vel non feudalia, libere sibi mutuo dare possunt in dotem,

nec iidem Regnicolae Regni ut praemittitur, habitatores ejusdem super

matrimonio inter se contrahendo, aut in dotem dando bona quaelibet,

licentiam petere teneantur, nec pro eo quod matrimonium esset cum bonis

quibuslibet, aut dote quantacumque contractum fuerit a Rege licentia

non petita contrahentibus, aut alterutri eorundem, vel Parentibus,

Consanguineis, sive amicis ipsorum in personis, aut rebus impedimentum,

dispendium, aut gravamen aliquod irrogetur, nulla in praemissis

constitutione, vel consuetudine contraria de caetero valitura.

Providendo praecipimus, ut si quando in Regno praedicto contra certam

personam fuerit inquisitio facienda, nisi ea praesente, vel se per

contumaciam absentante, non fiat, si vero praesens fuerit, exhibeantur

sibi capitula, super quibus fuerit inquirendum, ut sit ei defensionis

copia, et facultas; simili provisione praecipimus, ut pro generalibus

inquisitionibus, nihil, vel sub compositionis colore, vel alias ab

Universitatibus exigatur, sed si procedendum fuerit, juste procedatur

ex eis, praesertim cum dictus Rex C. hoc idem statuisse dicatur.

Hujusmodi praecepto adjicimus: ut quoties inter Fiscum, et privatum

causam moveri contingit, non solum in examinando jura partium, sed

ad difinitivam sententiam juste ferendam, sive pro privato, sive

pro Fisco, nec non ad ipsius exequutionem nulla in hoc difficultate

ingerenda per Fiscum efficaciter procedatur, itaque nec in praedicto

examine, nec in prolatione vel exequutione sententiae injustam moram,

vel aliam injuriam patiatur per Fisci potentiam justitia privatorum.

Providendo districtius, inhibemus forestas per Regem aut Magnates

suae Curiae, vel Officiales, seu quoscumque Ministros in Terris fieri

privatorum, vel aliquarum forestarum occasione per Regiam Curiam

Magistros, vel Custodes forestarum ipsarum aliquem in cultura Terrarum

suarum, seu etiam perceptione fructuum impediri, sive ipsis propter

hoc damnum aliquod vel iniuriam irrogari; factas vero de novo forestas

hujusmodi omnino praecipimus amoveri.

Omnes Ecclesiasticae, secularesve personae Regni Siciliae libere suis

salinis utantur, et praesentis provisionis oraculo prohibemus, ne

illis, per Regem, Officiales, aut quoscumque Ministros ipsius usus, aut

exercitium interdicatur earum, neve quisque prohibeatur sal de salinis

ipsis proveniens emere ab eisdem.

Abusiones Castellanorum, per quos homines dicti Regni ad portandum eis

paleas, ligna, et res alias etiam sine pretio cogebantur inviti, et

iidem Castellani de rebus quae circa, seu per Castra eadem portabantur

pedagia exigebant, praesentis provisionis beneficio prohibemus.

Ejusdem provisionis edicto praecipimus, ut pro literis regiis, et

sigillo nihil ultra ipsius Regni antiquam consuetudinem exigatur,

videlicet, ut pro literis justitiae nihil omnino, pro literis vero

gratiae, in qua non est Feudi, vel Terrae concessio, nihil ultra

quatuor tarenos auri ab impetrante solvatur, nulla in praemissis

distinctione habita inter clausas literas, et apertas.

Pro literis autem super concessione Feudi, vel Terrae confectis, nec

non et pro privilegiis aliis pro concessionis seu privilegii qualitate,

aut benevolentia concedentis Curiae satisfiat; dum tamen summam decem

unciarum pro quolibet concesso feudo integra satisfactio non excedat,

sed nec praetextu sigilli regii justitiae, sive gratiae literis in

aliquo casuum praedictorum impressi, vel appensi forsitan impetrans

ultra quam praemittitur, solvere compellatur.

Animalia deputata molendinis, quae centimuli vulgariter nuncupantur,

per regalem Curiam, vel officiales, aut Ministros ipsius, eamve

sequentes, stipendiarios, vel quoscumque alios nullo modo ad aliquod

eorum ministerium Dominis capiantur invitis, nec alia etiam, sed pro

competenti pretio, de quo conventum fuerit inter partes, a volentibus

conducantur, et haec ita de coetero praecipimus observari, maxime cum

ipse Rex statuisse dicatur, quod Justitiarii, et subofficiales eorum,

ac stipendiarii, et subofficiales non capiant animalia deputata ad

Centimulos, sed cum est necesse, inveniantur alia habilia ad vecturam,

et loerium conveniens tribuatur, etsi contrafecerint, restitutis

animalibus cum toto damno eorum Dominis, poenae nomine, et pro qualibet

vice, et quolibet animali solvant Curiae unciam unum auri; praemissam

quoque constitutionem dicti Regis, similiter observari praecipimus.

De creatione Officialium praesertim extraneorum, qui propter

ignorantiam status Regni et favorem, qui eis a Regali Curia

praestabatur subjectos impune gravabant; consulte suggerimus, quod Rex

creare studeat Officiales idoneos, qui subjectos injuste non gravent.

Super eo, quod Regnicolae querebantur, videlicet, quoti eis gravatis

pro relevationis obtinendo remedio ad Regem aditus non patebat,

suademus per Regem taliter provideri, quod querelae subditorum ad eum

valeant libere pervenire.

Prohibemus, ne quisque pro animali silvestri extra defensam, vel

limites defensae invento sine aliqua invenientis impulsione, arte, vel

fraude, aliquatenus puniatur, etiamsi illud capiat, vel occidat.

Nullus Comes, Baro, vel alius in Regno praedicto de caetero compellatur

ad terridas, vel alia quaecum que vassella propriis sumptibus facienda.

Per hoc autem juri Regio in lignaminibus et marinariis, vel alio

servitio vassellorum, quae a quibusdam Universitatibus, et locis aliis,

sive personis singularibus dicti Regni deberi dicuntur, nolumus in

aliquo derogari.

Si contingeret Baronem aliquem mori, filio, vel filia superstitibus,

aetatis, quae debeat cura balii gubernari, providendo praecipimus, quod

Rex alicui de consanguineis ejus balium concedat ipsius, et quod ad hoc

inter consanguineos proximior, si fuerit idoneus, praeferatur.

Si aliquem feudum a Rege tenentem in capite, vel etiam subfeudatarium

nullo haerede legitimo per lineam descendentem, sed fratre, aut ejus

liberis superstitibus, mori contingat, si decedentis feudum ab aliquo

ex parentibus sibi, et fratri communibus pervenerat ad defunctum,

idem frater, aut ex liberis suis usque ad Trinepotem, ille qui tempore

mortis supererit defuncto proximior in feudo succedat, habiturus illud

cum onere servitii consueti.

Ad successionem feudi omnibus Personis feudatario, aut subfeudatario

defuncto simili gradu conjunctis eodem ordine admittendis.

In successione vero praemissa inter feudatarios, et subfeudatarios

viventes in Regno jure Francorum sexus, et primogeniturae praerogativa

servetur, ut inter duos eodem gradu feudatario conjunctos foeminam

masculus, et juniorem major natu praecedat, sive sint masculi,

sive foeminae concurrentes, nisi forsan duabus concurrentibus

esset primogenita maritata, et junior remanserit in capillo, tunc

enim junior, quae in capillo remanserit primogenitae maritatae in

successione hujusmodi praeferatur. Sed si nulla remanente in capillo,

duae, vel plures fuerint maritatae, majori natu jus primogeniturae

servetur, ut alias in dicta successione procedatur.

Si vero feudum, de quo agitur, non ab aliquo parentum processerat,

sed inceperat a Defuncto, tunc solus defuncti frater in eo succedat,

nisi lex concessionis in praemissis aliud induxisset, et haec ita de

caetero praecipimus observari, qualibet contraria consuetudine, vel

constitutione cessante.

Nullus subfeudatarius pro feudo, quod ab aliquo feudatario Regis tenet,

compellatur ipsi Regi servire, sed si aliquod aliud feudum ab ipso Rege

tenet in capite, pro eo sibi serviat, ut tenetur.

Si contingat, subfeudatarium crimen committere, propter quod publicanda

fuerint bona ejus, aut ipsum sine legitimis haeredibus fati munus

implere, si feudum ejus fuerit quaternatum, nihilominus immediatus

Dominus illud cum onere servitii consueti personae concedat idoneae

Regi postmodum praesentandae, ut ejus super hoc habeatur assensus.

Si vero quaternatum non fuerit, sic ad eundem immediatum Dominum

revertatur, ut ipsum hujusmodi personae pro sua voluntate concedat, nec

eam Regi praesentare, aut ejus super hoc requirere teneatur assensum;

iis ita deinceps ex nostro praecepto servandis, constitutione, vel

consuetudine contraria non obstante.

Vassalli Baronum per Curiam, vel Officiales ipsius ad aliqua privata

officia non cogantur, etsi ea voluntarii subeant ratione debiti ex

hujusmodi officii receptione, vel gestione contracti, vel delicti

forsan in ea commissi Baronibus eorum Dominis in bonis Vassallorum

ipsorum, vel aliis praejudicium nullum fiat.

In Terris Ecclesiarum, Comitum et Baronum Regni praedicti Magistros

Juratos poni de caetero prohibemus, et positos exinde praecipimus

amoveri.

Ad novas communantias Vassalli Baronum, vel aliorum ire non

compellantur inviti, sed nec vuluntarii admittantur si sint

adscriptitiae, similisve fortunae, vel ratione personae, non rerum

tantum personalibus servitiis obligati. Si vero ratione rerum

tantummodo servitiis hujusmodi teneantur, et ad easdem communantias

transire voluerint, res ipsas Dominis suis sine contradictione

dimittant.

Barones, vel alii extra Regnum, nec servire personaliter, nec

addohamenta praestare cogantur. In casibus quoque, in quibus intra

Regnum servire, vel addohamenta praestare tenentur, servitia exhibeant,

et addohamenta praestant antiquitus consueta, videlicet, ut vel tribus

mensibus personaliter serviant cum numero militum debitorum, vel

pro singulis militibus, ad quos tenentur pro quolibet trium mensium

praedictorum tres uncias, et dimidiam auri solvant, et haec ita de

caetero inconcusse de nostro praecepto observentur.

Caeterum, ut contra pericula, quae sicut praetactum est, propter

gravamina illata subditis excitata creduntur, ne (quod absit) recidant

in tanto periculosius residuum, quanto recidenti solet esse deterius,

qui cadenti eo magis sit regnantibus in Regno praedicto securitas,

quominus erit libera eadem gravamina irrogandi facultas, provisioni

praemissae subjungimus ad perpetuum sui roboris fulgimentum, quod si

ventum fuerit in aliquo contra eam, licitum sit Universitatibus, et

gravato cuilibet libere ad Apostolicam Sedem habere pro sua querela

exponenda, et obtinenda illati gravaminis emendatione reversum.

Adjicientes inter illa, in quibus contra provisionem eandem fieri

contingeret congrua distinctione delectum, videlicet, ut si ea

fuerint, quae per ipsam prohibitorie, vel praeceptorie sunt provisa,

et principaliter factum regnantis respiciunt, nec solet absque ipsius

authoritate praesumi, ut est collectarum impositio, monetae mutatio,

matrimoniorum prohibitio, vel impedimentum aliud eorundem, nisi Rex

ejus temporis illa infra decem dies revocaverit per se ipsum, eo ipso

Capella sua Ecclesiastico sit supposita interdicto, duraturo solum,

quousque gravamen fuerit revocatum. In reliquis vero prohibitoriis

et specialiter, si Universitas, singularisve persona gravata, volens

propterea recurrere ad Sedem eandem, per Officiales regios, seu

quoscumque Ministros, vel quoslibet alios fuerit impedita, vel ipsos

aut alios pro eis exinde damnum passum, nisi satisfactione laesis

praestita, impedimentum infra mensem postquam ipse Rex sciverit,

revocetur, ex tunc sit Capello eadem similiter interdicta. In quolibet

autem casuum praedictorum, si Regnans interdictum hujusmodi per

duos menses substinuerit animo contumaci, ab inde loca omnia, ad

quae ipsum, uxorem, et filios suos declinare continget, donec ipsi

praesentes fuerint, simili interdicto subjaceant, etsi deinde per sex

menses interdicta hujusmodi substinuerit animo indurato, exinde sit

excommunicationis sententia innodatus, quam si per alios menses sex

contumacia obstinata substineat, ex tunc subditi ad mandatum Sedis

ejusdem ipsis propterea faciendum in nullo sibi obediant, quamdiu

in hujusmodi obstinatione persistet. Ad majorem quoque provisionis

hujusmodi firmitatem eidem specialiter adjicimus, quod quilibet Rex

Siciliae, quando juramentum fidelitatis, et homagii praestabit Summo

Pontifici, solemniter eidem, et Ecclesiae Romanae pro se, ac suis

haeredibus in Regno sibi successuris eodem, promittere teneantur, qui

provisionem praesentem in omnibus, et per omnia, quantum in eis erit,

observabunt inviolabiliter, et facient ab aliis observari, nec contra

eam, vel aliquam partem ipsius per se, vel per alium quoquomodo aliquid

attentabunt, et super hoc tam ipse, quam quilibet eorundem successorum

dent ipsi Pontifici, et Ecclesiae suas patentes literas sui pendentis

sigilli munimine roboratas, licet autem praemissae provisionis verba

gravamina certa respiciunt, de quibus ad nos querela pervenit, Reges

tamen, qui continuanda temporum, et successionum perpetuitate regnabunt

in Regno praedicto, non propterea existiment gravandi alios subditos

arbitrium sibi fore concessum; sed sciant potius se debere ipsos in

bono statu tenere ab omnibus illicitis exactionibus, et indebitis

eorum oneribus per se, ac alios abstinendo. Sane, si quod in eadem

provisione, vel aliquo ejus articulo dubium non tam sollicitatur, quam

rationabilem dubitationem continens oriri contingat, interpretationem

dubii hujusmodi nobis, quamquam etiam de jure competat, reservamus

expresse. Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum liceat hanc

paginam nostram provisionis, constitutionis, inhibitionis, praecepti,

declarationis, abolitionis, et abrogationis infringere, vel ei ausu

temerario contraire, si quis autem hoc attentare praesumpserit,

indignationem Omnipotentis Dei, et Beatorum Petri et Pauli Apostolorum

ejus se noverit incursurum.

[Illustrazione: _Ego HONORIUS Cath. Eccles. Episcopus._]

✠ Ego Ordonius Tusculanus Episcopus subscripsi.

✠ Ego Fr. Benevenga Albanensis Episcopus subscripsi.

✠ Ego Fr. Latinus Ostiensis et Velletrensis Episcopus

subscripsi.

✠ Ego Fr. Hieronymus Prenestinensis Episcopus subscripsi.

✠ Ego Bernardus Portuensis et S. Ruffinae Episcopus

subscripsi.

✠ Ego Ancherus tit. S. Praxedis Praesbyter Cardinalis

subscripsi.

✠ Ego Hugo tit. S. Laurentii in Lucina Praesbyter Cardinalis

subscripsi.

✠ Ego Gervasius tit. S. Martini Praesbyter Cardinalis

subscripsi.

✠ Ego Gaufridus tit. S. Susannae Praesbyter Cardinalis

subscripsi.

✠ Ego Gomes tit. SS. Marcellini et Petri Praesbyter

Cardinalis subscripsi.

✠ Ego Gottifredus S. Georgii ad Velum aureum Diaconus

Cardinalis subscripsi.

✠ Ego Jordanus S. Eustachii Diaconus Cardinalis subscripsi.

✠ Ego Jacobus S. Mariae in via lata Diaconus Cardinalis

subscripsi.

✠ Ego Benedictus S. Nicolai in Carcere Tulliano Diaconus

Cardinalis subscripsi.

Datum Tibure per manum Magistri Petri de Mediolano S. R. E.

Vicecancellarii, quintodecimo Kalendas Octobris, Indictione 14

Incarnationis Dominicae anno millesimo ducentesimo octuagesimo

quinto, Pontificatus vero D. Honorii Papae IV. Anno I.

Praesens copia Capitulorum Papae Honorii sumpta est a transumpto

existente in Archivio Monasterii Sanctissimae Trinitatis Cavae, me

procurante, cum ad Monasterium praedictum ad hoc accessissem ordine

Regentis Annibalis Moles, et Consiliarii Horatii Marchesii. Et in eodem

Archivio similiter adest transumptum Confirmationis factae ab eodem

Pontifice eodem die Capitulorum editorum per Carolum II tunc Vicarium

Caroli I in hoc Regno, quorum copiam similiter habeo ad pennam; sed

haec Capitula Caroli II cum Confirmatione Pontificis sunt impressa

cum Pragmaticis in _tit. De Clericis, Pragm. 2_ sine die; et eadem

originalia Capitula Caroli II pariter impressa sunt cum aliis Capitulis

Regni in _tit. de Privileg. et Immunit. Eccl._

_Marcellus Marcianus._

Evvi gran contrasto fra' nostri scrittori, se mai questa Bolla fosse

stata ricevuta nel Regno, ed avesse avuta in quello forza o autorità

alcuna di legge. Furon mossi alcuni a dubitarne dal vedere, che i

nostri Professori, come Andrea d'Isernia, Angelo, Baldo, Luca di Penna,

Paris de Puteo, Aretino, Soccino, Afflitto, Capece, Loffredo, Camerario

e tanti altri, sovente nelle loro opere allegano i Capitoli in quella

contenuti. Ma niuno quanto Rainaldo[468] ne' suoi Annali ecclesiastici

si sforza in grazia de' Romani Pontefici di mostrare, ch'ella nel Regno

avesse avuto tutto il vigore ed osservanza. E certamente mentre durò

la prigionia del Principe Carlo, non meno il Cardinal di Parma, che il

Conte d'Artois la fecero valere nel Regno, leggendosi, che il Pontefice

Onorio inviandola al Cardinale, con suo particolar Breve, l'incaricò,

che l'avesse fatta osservare; e presso questo medesimo Scrittore si

leggono due lettere del Conte d'Artois, una dirizzata da Foggia al

Giustiziero di Basilicata, e l'altra spedita da Barletta a' 22 ottobre

dell'anno 1288 e dirizzata a' Prefetti della Puglia, per le quali

loro s'impone, che avessero fatti osservare i Capitoli del Pontefice

stabiliti _super statu et regime Regni_; tanto che poi per non irritare

i Pontefici con mostrarne disprezzo, s'introdusse nelle lettere, che

si spedivano agli Ufficiali, come per formola, di soggiungervi anche,

che osservassero e facessero osservare le Costituzioni e Capitoli del

Regno, ed anche quelli per la Sede Appostolica stabiliti.

Ma sprigionato che fu il Principe Carlo, ed incoronato Re da Niccolò

IV successor d'Onorio, essendo egli ritornato in Napoli nel 1289

conoscendo di quanto pregiudizio fosse la Bolla d'Onorio alle sue

ragioni e preminenze Regali, ancorchè per non disgustar quel Pontefice

cotanto suo benefattore, non gli paresse di espressamente rivocarla,

non permise però, che avesse nel suo Regno vigore alcuno. E scrive

_Pietro Piccolo_[469] da Monteforte, antico e famoso Dottore de' suoi

tempi, che Carlo II per riverenza, che bisognava allora avere di quel

Pontefice, l'avesse richiesto, che si contentasse di sospenderla, e che

Papa Niccolò l'avesse già sospesa; ed ancorchè Rainaldo restringa la

sospensione solamente in quanto alle pene in quella minacciate, non già

in tutto il resto; con tutto ciò si vede dalle cose seguite, che non

ebbe esecuzione alcuna; poichè non solo per le pene, ma per molti altri

capi non fu osservata, nè ricevuta. In fatti Carlo II stesso volendo

con nuove leggi (tornato che fu in Napoli) riformar lo stato del

Regno, ne stabilì molte, e confermò solo quelli Capitoli, ch'egli avea

stabiliti nel Piano di S. Martino[470]; ma di questi di Papa Onorio,

come pregiudizialissimi alle supreme regalie della sua Corona, non ne

fece motto; anzi si videro nel suo Regno medesimo contrarii effetti

di ciò, che quel Pontefice avea stabilito. Non ostante la proibizione

d'alienare i beni demaniali, fu sempre in balìa del Re di donargli;

anzi Andrea d'Isernia non potè non confessare, che Papa Onorio non

poteva ciò proibire a' nostri Re. L'istesso Andrea Compilatore dei

Riti della regia Camera ci testifica, che ancorchè Onorio in questa sua

Bolla[471] avesse stabilito, che ciascuno potesse liberamente valersi

delle sue saline, e vendere ad altri il sale procedente da quelle; con

tutto ciò si osservava quel che Federico II avea disposto, e non quel

che Onorio volle. Parimente niente fu osservato intorno all'esazione

delle Collette in quelli quattro casi da Onorio permessi; e tutti i

nostri Autori attestano, che tanto prima, quanto dopo il Re Alfonso

I fu sempre in arbitrio e balìa del Re d'imporle in ogni caso, quando

conosceva il bisogno dello Stato.

Nè la succession feudale fu alterata, ma intorno a ciò furono osservati

i Capitoli del Regno e le grazie concedute poi da' nostri Baroni. Nè

furon ricevuti quelli d'Onorio, se non in alcuni casi, dove l'equità

e la ragione v'avea luogo, e quando si stimavano ragionevoli. Quindi

l'istesso Andrea d'Isernia disse: _Quod illa non servantur, nisi

quatenus sunt rationabilia_; onde chiamò questi Capitoli _Oratoriali_,

perchè non aveano presso di noi forza alcuna di legge; ma alcuni erano

osservati più per forza d'equità e di ragione, che di legge.

Sebastiano Napodano credette, che questi Capitoli perderon tutta la

forza nel tempo del Re Roberto, nella quale opinione par che inclini

Rainaldo, dicendo che per non esser stati poi osservati accaddero

quelle miserie e calamità, delle quali si duole il Summonte[472]; ma

dalle cose di sopra dette, ben si conosce, che molto tempo prima di

Roberto, nel Regno stesso di Carlo II non furono osservati.

Per questa cagione avvenne ancora, che i Compilatori de' _Capitoli del

Regno_ gli esclusero da quella compilazione, e solo quelli fatti dal

Principe Carlo nel Piano di S. Martino vi posero, insieme con gli altri

Capitoli di tutti i Re angioini. Così ancora quando il Re Giacomo di

Sicilia ordinò per quel Regno i suoi Capitoli, volendo concedere a'

Siciliani ciò, che avea conceduto a' nostri Regnicoli si valse d'alcuni

di questi; e perchè avessero in quell'isola forza di legge, bisognò,

che tra' suoi Capitoli gl'inserisse, come fece del _Cap. si aliquem_,

del _Cap. de Collectis_, _De frequenti mutatione monetarum, cap. 10._

_De matrim. libere contr. cap. 32_ e simili: ond'è, che _Cumia_, che

commentò que' Capitoli, disse parlando del _Cap. si aliquem,_ che

quello non s'osservava nel Regno di Napoli, ma sì bene in Sicilia per

ordinamento di quel Re. E quindi prudentemente fece il Reggente Tappia,

che nella compilazione delle leggi del Regno, ne escluse affatto questi

Capitoli, come quelli, che non ebbero in esso forza alcuna di legge.

Si vide perciò ancora, che a tempo degli _Aragonesi_, eretto che fu

il Tribunal Supremo del S. C. quando erano allegati dagli Avvocati,

testifica il Reggente Moles, che non si decise mai causa in vigor di

questi Capitoli; per la qual cosa non possiamo non maravigliarci del

Reggente di Ponte, che a torto vien reputato per uno de' maggiori

sostenitori della regal giurisdizione, il quale nel suo trattato, _De

potestate Proregis_[473], non s'arrossì di dire, che più tosto per

_desuetudine_, che perchè non avessero avuta forza di legge, questi

Capitoli non fossero osservati: soggiungendo in oltre, che Papa Onorio,

come diretto padrone del Regno, con volontà di Carlo II utile Signore

di quello, avesse potuto stabilir leggi nel Regno.

Termina in fine Rainaldo[474] il suo discorso, con un ricordo, che dà

a' Principi, insinuando loro di essere ubbidienti alle leggi de' Sommi

Pontefici, qualora si pongono a riformar i loro Stati, ponendo loro

avanti gli occhi quest'esempio, che siccome per essere stati violati

questi Capitoli, accaddero, al suo credere, nel nostro Regno tante

calamità e miserie; così devono essi essere ossequiosi e riverenti alle

leggi de' Pontefici, se non vorranno vedere i loro Regni dissoluti,

ed andare in desolazione e ruina. Terminiamo perciò ancor noi questo

discorso con un altro consimil ricordo a' Principi, di guardarsi molto

bene a commettere la cura ed il governo de' loro Stati ad altri, che a

se stessi ed ai loro più fedeli Ministri; poichè se o per riverenza, o

per bisogno vorranno farci intrigare i Pontefici, ancorchè si cominci

per poco, essi poi per la propria esquisita diligenza, quel che prima

era consiglio o divozione, lo mutano in autorità e dominio, e fanno sì,

che da Padri divengono Signori, ed essi da figliuoli divengono servi;

e chiarissimo documento sarà loro, quel che a' tempi de' Normanni,

e molto più nel Regno degli Angioini è accaduto al Regno nostro, nel

quale i Pontefici Romani vi pretesero esercitare assai più ampio ed

indipendente imperio, che non osarono i nostri medesimi Principi; e non

pur sopra i nostri Baroni e Regnicoli, ma sopra i Regi stessi osarono

stendere la loro alta ed imperiosa mano.

Istoria civile del Regno di Napoli, v. 5 · 第 34 / 49 题