_De' Capitoli di Papa ONORIO IV, e qual uso ed autorità ebbero nel
Regno._
Chiunque considererà lo stato lagrimevole, nel quale per le avversità
del Re Carlo I, e per la prigionia del Principe suo figliuolo, erasi
ridotto questo Reame, non si maraviglierà come il Pontefice Onorio
abbia potuto innalzar tanto la sua autorità sopra il medesimo, sicchè a
suo arbitrio si vegga impor leggi non pure ai nostri Baroni e ad altri
Regnicoli, ma a' Regi stessi, trattandogli come suoi sudditi e veri
vassalli. Il bisogno che s'avea in questi tempi cotanto a loro avversi,
de' Pontefici romani, fece, che il Principe Carlo mentr'era Vicario
del Regno si ponesse sotto la protezione del Pontefice Martino, allora
vivente, al quale diede ampio potere di regolare il governo di quello,
e di rimettere a lui lo stabilimento, ed il modo intorno all'esazion
delle collette, e di ridurle conforme a' tempi del buon Re Guglielmo,
e di dar sesto alle gravezze de' suoi sudditi. Il Cardinal di Parma
fece dal canto suo quanto potè, ma non finì di perfezionare l'opera con
_Martino_, come fece poi col Pontefice _Onorio_, il quale pose mano non
solo a stabilir il modo di quest'esazione, ma diede molti regolamenti
intorno ad altre più gravi e rilevanti cose, alla succession feudale,
e sopra altri punti non appartenenti, che al supremo imperio del
Principe.
L'origine però di tali intraprese deve riportarsi più indietro, cioè a
quelle gravi e pesanti condizioni apposte nell'investitura, che Papa
Clemente IV fece del Regno a Carlo I. Questo Principe mentre durò la
sua prospera fortuna, non si curò molto d'osservarle, ed intorno alle
esazioni delle collette e delle altre sovvenzioni continuò, siccome
le ritrovò in tempo del Re Manfredi; anzi per essere un Principe
assai diligente in conservare le sue ragioni fiscali, mostrò maggior
acerbità, che gli altri suoi predecessori. Ma sopravvenute da poi le
disgrazie di Sicilia, allora il Principe di Salerno suo figliuolo per
acquistar benevolenza da' sudditi, in que' Capitoli stabiliti nel Piano
di S. Martino, ordinò che tal esazione dovesse ridursi conforme a'
tempi del buon Guglielmo; ma poichè non vi era chi di tal uso e modo
potesse render testimonianza, fu rimesso, come si disse, al Pontefice
Martino allora vivente, che dovesse stabilirlo con sentire i Sindici
delle città e delle terre, che l'informassero dello stato delle loro
Comunità.
Il Pontefice Martino per la morte accaduta del Re Carlo, e per la
prigionia del Principe di Salerno, rimandò subito il Cardinal di
Parma suo Legato in Napoli. Questi appena giunto, pensò prima d'ogni
altra cosa vantaggiare l'ordine ecclesiastico; onde fece convocare in
Melfi i Prelati del Regno, e nel dì 28 marzo dell'anno 1285 nel quarto
anno del Ponteficato di Martino stabilì alcuni Capitoli riguardanti
il favore della giurisdizione ed immunità ecclesiastica, che procurò
ampliare quanto più potesse[456]. E questi Capitoli nè da Onorio, nè
da _Martino_ furono confermati, perchè fatti dal Cardinal Gerardo nel
tempo istesso, che morì Martino; ond'è, che allegandosi alle volte
da Matteo d'Afflitto[457] si nominano _Capitoli di Gerardo_, come si
vede nella costituzione _praesente_, ove n'allega uno _ex Capitulis
Gerardi_, che comincia: _Capientes Ecclesiarum et locorum, etc._[458].
Questi _Capitoli di Gerardo_ è da credere, che nell'età d'Afflitto si
leggessero M. S. poichè non vi è notizia, che si fossero mai impressi,
e che poi di loro si fosse perduto ogni vestigio, come inutili: o tanto
più fecer quelli sparire i _Capitoli di Onorio_, per li quali fur dati
più accurati e numerosi regolamenti.
Ma essendo da poi sopraggiunto in Napoli il Conte d'Artois mandato
dal Re di Francia, perchè come Balio governasse egli la Casa ed il
Regno del Principe suo cugino: il Legato seppe far tanto, che non fu
escluso affatto dal governo, anzi la sua accortezza e più il bisogno,
che s'avea allora del Pontefice, fecero, che insieme colla Principessa
Maria ed il Conte lo governasse. Ma questi distratto dalle cose
militari, per la guerra che ardea allora per la ricuperazione della
Sicilia, non potè badar molto al governo civile e politico; onde morto
il Pontefice Martino, e rifatto _Onorio_ in suo luogo, si pose costui
colle istruzioni del Legato Gerardo a stabilire nuovi Capitoli, che
sono i veri _Capitoli di Papa Onorio_.
Nel che son da notare i vari errori, che presero i nostri Dottori
intorno all'Istoria di questi Capitoli, de' quali non fu nemmeno esente
l'istesso Reggente Moles[459], che con più accuratezza di tutti gli
altri ne scrisse; poichè e' credette, che il Conte d'Artois fosse stato
costituito Balio del Regno da Onorio, affinchè insieme col Cardinal
di Parma lo governasse, e che perciò questi Capitoli fossero stati
drizzati da Onorio così all'uno, come all'altro. Più gravi furono gli
errori del Reggente Gio. Francesco Marciano[460], il quale scrisse,
che il Principe di Salerno, mentr'era Vicario, mandasse a supplicare
il Pontefice Martino, che gli inviasse un Legato appostolico, perchè
riformasse lo stato del Regno, e lo riducesse, siccome era nel tempo
del Re Guglielmo, e che perciò gli mandasse il Cardinal di Parma;
quando tal riforma dovea farsi dove risedeva il Papa, ove perciò
avea il Principe comandato, che si mandassero i Sindici delle terre.
Questo Cardinale fu mandato prima in Sicilia per accorrere a quella
rivoluzione, e da poi portossi in Napoli. Ma dopo la prigionia del
Principe, ed il ritorno di Carlo I da Francia, il Cardinale erasi
portato dal Papa; e fu mandato dal Pontefice Martino di nuovo quando
intese la morte del Re Carlo, affinchè assumesse il governo del Regno;
ed allora avendo intese le querele de' Regnicoli intorno all'esazione
delle collette ed i desideri de' Baroni, perchè s'allargassero i gradi
della successione feudale; di tutto ciò ne fece con varie istruzioni
ed informazioni partecipe il Pontefice Martino, acciocchè vi dasse
rimedio, e gli mandò ancora que' Capitoli, che il Principe di Salerno
avea stabiliti nel Piano di S. Martino. Ma il Papa sopraggiunto dalla
morte, non potè far niente; onde rifatto in suo luogo Onorio, questi
trovandosi allora a Tivoli a' 17 di settembre di quest'anno 1285 con
una particolar sua Bolla confermò que' Capitoli fatti da Carlo nel
Piano di S. Martino, attenenti al favore dell'immunità ecclesiastica,
che, come si è detto, sta inserita nelle nostre prammatiche, e nel
medesimo dì stabilì questi nuovi Capitoli, li quali mandò al Cardinal
di Parma suo Legato, che sono i veri _Capitoli di Papa Onorio_;
perchè quelli confermati da lui nella Bolla, che si legge nelle nostre
prammatiche, non sono suoi, ma di Carlo Principe di Salerno.
I Capitoli, che dal Pontefice Onorio furono con tal occasione
stabiliti, furono molti, parte riguardanti il modo per l'esazione
delle collette, parte in favor dei Baroni, e parte in beneficio
universale del Regno; poichè intorno alla libertà e favore dell'Ordine
ecclesiastico avea egli provveduto a bastanza colla conferma, che fece
de' Capitoli del Principe di Salerno.
Intorno all'esazione delle collette, stabilì, che in quattro soli
casi fosse lecito al Re d'imporle a' suoi sudditi: ciò ch'eccedeva il
potere, che gli fu dato dal Principe di Salerno, il quale solamente
gli commise, che dovesse riformare, non stabilire i casi ove potesse
imporgli: i casi erano questi: I. Per difesa del Regno, se accadesse
esser quello invaso, ovvero se accaderà ribellione, o guerra civile
permanente, e non simulata. II. Se accaderà doversi riscattare la
persona del Re da mano de' nemici, ne' quali due casi stabilisce la
somma di 50 mila once d'oro. III. Quando accaderà, che il Re voglia
armarsi col cingolo militare, ovvero suo fratello, o alcuno de' suoi
figliuoli, nel che vuole, che l'esazione non trapassi la somma di 12
mila once. IV. Per maritar sua figliuola, o sorella, o alcuna delle
sue nipoti descendenti per linea retta: stabilendo la somma di 15 mila
once. Ed in tutti questi casi, che una sola volta l'anno, e non più
potessero imporsi, se non quando il bisogno, o altre circostanze da
conoscersi da lui, non ricercassero altrimenti.
Stabilì ancora molti altri Capitoli riguardanti la mutazione delle
monete, omicidi e furti, che debba il Re astenersi dall'alienazione de'
demaniali del Regno. Tolsegli ancora la facoltà contro i feudatarii,
che tengono feudi piani: che i matrimonj debbano esser liberi,
togliendo l'assenso del Re, che prima si ricercava in quegli de'
Baroni. Diede ancora molti altri provvedimenti intorno a' rilevi, adoe,
ed altri adiutorii da prestarsi da' Baroni al Re: ampliò la successione
feudale a beneficio de' Baroni: che il _jus Francorum_ abbia luogo
non meno nella successione de' figliuoli, che de' fratelli. Provvide
intorno all'elezione degli Ufficiali, e diede altri regolamenti sopra
diversi capi, che oltre di leggersi nella sua Bolla, possono vedersi
presso il Vescovo Liparulo[461], e Gio. Francesco Marciano[462].
Questi Capitoli, testifica il Reggente Moles[463], che furono
lungamente conservati nell'Archivio regio, ed allegati come leggi
da' nostri Professori. Il Reggente Marciano[464] anche attesta, che
un autentico transunto de' medesimi si conserva nell'Archivio della
Trinità della Cava insieme coll'original Bolla di Papa Onorio fatta
in confermazione de' Capitoli del Principe di Salerno nel Piano di
S. Martino; ed il Reggente Moles[465] dice da quell'Archivio averne
egli avuta una copia estratta da quella original Bolla[466]. E narra
Giovanni Francesco Marciano, che il Reggente Moles ed il Consigliere
Orazio Marchese, per aver copia così di detta Bolla, come de' suddetti
Capitoli, mandarono _Marcello Marciano_ suo padre, allora Avvocato,
in quel monastero per estrarla, come fece; e che que' due celebri
Giureconsulti a' suddetti Capitoli v'aveano fatto un pieno Commentario
per darlo alle stampe. Ma che essendosi mandato il libro in Casa del
Consigliere Gizzarello destinato alla revisione de' libri, essendo una
notte accaduto un incendio nella libreria di quel Consigliere, restò
quello bruciato con tutti gli altri libri. E così ciò, che in tanti
giorni, con tanti sudori e vigilie erasi fatto, una sola notte tolse ed
estinse.
Noi abbiamo avuta la sorte d'aver in mano un antico _Camerario_,
che fu di Marcello Marciano, dove evvi questa copia MS. ch'egli
estrasse dall'Archivio della Cava, la quale avendola noi riscontrata
coll'originale, che ivi si conserva, abbiam reputato farla qui
imprimere, essendo conforme a quella, che Rainaldo[467] impresse ne'
suoi Annali, ch'e' dice aver estratta dall'Archivio del Vaticano.
_Capitula Papae HONORII._
Honorius Episcopus Servus Servorum Dei ad perpetuam rei memoriam.
Justitia et pax complexae sunt se, ita societate indissolubili
societae tuentur, sic se comitatu individuo comitantur, ut una sine
altera plane non possit haberi, et qui laedit alterutram, pariter
offendant utramque. Hinc complexus earum graviter impeditur injuriis,
per eas etenim laesa Justitia, Pax turbatur, ipsaque turbata, facile
in guerrarum discrimina labitur. Quibus invalescentibus justitia
inefficax redditur, dum et debitum sortiri nequit effectum: sicque
ipsa sublata, nimirum pax, tollitur opus ejus, et ipsius fructus
subducitur seminandus in pace, ac proinde complexis deficientibus,
necessario deficit et complexus, in horum vero defectu licentia
laxata dissidiis multiplicantur bella, pericula subeunt, animarum, et
corporum crimina frequentantur. Nec rerum vastitas praeteritur. Haec
in praesidentium injuriosis processibus, et inductarum in subditos
oppressionum excessibus patent apertius, et evidentius ostenduntur.
In quorum multiplicatione sauciantur corda laesorum; et quantominus
datur opportunitas licite propulsandi, quae illicite inseruntur,
tanto rancor altius radicatur interius, et periculosius prorumpit
exterius opportunitate concessa. Fiunt enim plerumque hostes ex
subditis, transeunt auxilia securitatis in metum, munitiones in
formidinem convertuntur, nutant Regnantium Solia, redundant Regna
periculis intestinis, quatiuntur insidiis, extrinsecis insultibus
impetuntur audacius, et regnantes in eis, qui operantes justitiam
exaltationis gloriam merentur, humiliati propter injustitias frequenter
in opprobrium dejectionis incurrunt. In praemissis etsi scripturae
nos instruant, efficacius tamen notis docemur exemplis. Quantis enim
tempore, quo Friderici olim Romanorum Imperatoris propter illatas
Regnicolis afflictiones illicitas, et oppressiones indebitas in
Regno Siciliae non absque immensitate gravaminum inductas ab ipso,
Regnum ipsum tempestatibus fluctuarit; quot, et quantis rebellionibus
concussum extiterit, quot invasionibus attentatum, quantum per ipsum,
et posteros suos depauperatum opibus; quot incolarum exiliis, et
stragibus diminutum, nullum fere angulum Orbis latet; quam praecipiti
Fridericus idem, et genus ipsius ruina corruerunt probat notorius
casus ejus, et manifestum eorumdem exterminium posterorum. Verum
adeo Friderici ejusdem in dictis continuata, et aucta posteris, ac
in alios exemplari derivatione transfusa processit iniquitas, quod
per eum inventa gravamina usque ad haec tempora duravisse, nec non
et augumentata dicuntur aliqua eorundem, et adjecta nihilominus alia
non minora; propter quod nonnullorum supponit opinio, quod clarae
memoriae C. Regem Siciliae, quem prosecutionis dictorum gravaminum
eorumdem Friderici, et posterorum perniciosa exempla fecerunt saltem
permissione participem, dum opinaretur forsitan licita, quae ab
illis audiverat tam longis temporibus usurpata: reddiderunt etiam
praedictorum consequentium ad illa discriminum non prorsus expertem,
prout Siculorum rebellio multis onusta periculis, aliorumque ipsam
foventium persecutio manifestant non solum in ejusdem Regis, ac
haeredum suorum grave adeo excitatae discrimine, quod ipsis haeredibus,
nisi per nos celerius occurratur, praetactorum subductione gravaminum
instans perditionis totius dicti Regni periculum comminantur; sed et
in grande nostrorum, et Ecclesiae Romanae dispendium prorogatae: cum
sit per eas in Siciliae Insula, et in nonnullis aliis ejusdem Regni
partibus ipsarum incolis, nec nobis, nec Ecclesiae ipsi parentibus,
sed adhaerentibus potius inimicis, nostra, et ipsius Ecclesiae civilis
interversa possessio, et in caeterarum aliquibus turbata frequentius,
et turbetur. Ex quo datur patenter intelligi quantum in iis nostrum,
et Ecclesiae praefatae interesse versetur, quantumque ad nostrum
spectet officium, et haeredum ipsorum praecipue necessitas exigat, non
tantum praemissis obortis in eodem Regno, quod est ipsius Ecclesiae
speciale, tanquam ad jus, et proprietatem, ejus pertinens, dictisque
Regi, et haeredibus in feudum ab ipsa concessum obviare periculis. Sed
etiam ne similia oriantur in posterum, diligentem curam, et curiosam
diligentiam adhibere, praetacta gravamina eorundem periculorum, ut
veritati concurrat expressio manifestas occasiones et causas congruae
provisionis beneficio abrogando. Cum proprietatis Domino praedium,
in quo est jus alii constitutum pro eo, quod sua interest tueri
fines ipsius, custodire liceat, eo etiam cui jus debetur invito,
custodiae autem nomen id habeat, quod qui tenetur ad eam, non solum
id debeat, ut si casu viderit in re custodienda fieri quid adversum
prohibeat facientem, verum etiam ut curet dare operam, ne id fiat.
Multiplex itaque nos ratio interpellat, et exigit, illud in hujusmodi
gravaminibus, super quibus fama publica, et variae inquisitiones
per Venerabilem fratrem nostrum _Gerardum_ Sabinensem Episcopum
Apostolicae Sedis Legatum factae de speciali mandato Sedis ipsius, et
indagationes alias habitae nos informant, nostrae provisionis edicto
remedium adhiberi, per quod injustis submotis oneribus circa ea in
Regno praefato solidi stabilita justitia, Regium Solium firmet, pacis
tranquilla producat, sitque inibi publice tranquillitatis silentium
cultus ejus, et ipsa vinculum societatis humanae. Sic superiorem populo
sibi subjecto domesticet, eique ipsius populi corda consolidet, qui
superior insidiarum sollicitudine absolutus securitatis jucunditate
laetetur, populos pressuris indebitis liberatus in pacis pulcritudine
sedeat, et in requie opulenta quiescat, et in unanimitate ipsorum,
ac mutuo sinceritatis affectu ejusdem Regni statu roborato pacifico,
non sic, profligatis hostibus, qui foris exterreat, aut qui pacatis
incolarum ejusdem animis intus turbet; instantiae quoque praemissae
interpellationis non modicum adjicit, quod memorati Regis, dum viveret,
et dilecti filii nobilis viri C. sui primogeniti ex eo manifeste
percepimus ad id, quo vota concurrere, quod idem Rex super directione,
ordinatione, reformatione, seu quacumque alia dispositione collectarum,
exactionum, matrimoniorum, aut aliorum quorumlibet, quae gravamina
dicerentur, vel dici possent, tam circa Ecclesias, Monasteria, et alias
Ecclesiasticas personas, quam circa Communitates, et Universitates
Civitatem, Castrorum, et aliorum locorum, et etiam circa singulares
personas totius Regni praedicti, aut cujuslibet partis ejus, foelicis
recordationis _Martini_ Papae Quarti praedecessoris nostri directioni,
reformationi, dispositioni, et ordinationi se piene, ac libere, alte,
ac basse submisit, dans, et concedens eidem super iis plenam, et
liberam potestatem, ac promittens quicquid per eundem praedecessorem
ipso Rege, dictove primogenito tunc ejus Vicario in Regno eodem,
et aliis suis Officialibus requisitis, vel irrequisitis etiam actum
foret, se, ac haeredes suos ad hoc specialiter obligando inviolabiliter
observare suis super hoc patentibus literis praedecessori concessis
eidem, praemissa quoque in mortis articulo per alias suas similiter
patentes literas plenius repetens, et confirmans eidem praedecessori
per eas humiliter supplicavit; ut omnia onera fidelium Regni sui, et
quae gravamina dici possent, removere, tollere, et cassare, dictumque
Regnum prospere reformare, omniaque statuere, quae ad bonum statum
haeredum suorum, et fidelium eorundem expedire videret sua provisione
curaret, non obstante, si Regem ipsum tunc infirmitate graviter
laborantem naturalis debiti solutione contingeret praeveniri, sicut
praemissae ipsius Regis literae, quae per nos aliquos ex fratribus
nostris diligenter inspectae in Archivio ejusdem servantur Ecclesiae,
manifestius attestantur. Et tam idem Rex, quam dictus primogenitus
super tollendis aliquibus eorundem gravaminum constitutiones varias
edidisse dicuntur, et illae plenioris exequutione observationis
indigeant, non plene (ut intelleximus) hactenus observatae. Volentes
igitur, et illis robur Apostolicae confirmationis adjicere (ut inferius
exprimetur) et praetactum nostrum exequi, ac commode provisionis
adjectione propositum, infrascripta omnia prout substituta eorum
senes indicat, de Fratrum nostrorum consilio et assensu, ac potestatis
plenitudine providendo, a gravamine illo deliberavimus inchoandum, qui
majorem scandali materiam, et generalius ministrabat.
Ideoque ut omnino cesset in Regno eodem onerosa exactio collectarum,
praesenti edictali provisione, ac constitutione valitura perpetuo
prohibemus per Reges, qui pro tempore fuerint, seu pro eis Dominantes
in Regno praedicto, vel Ministros ipsorum collectas fieri, nisi tantum
in quatuor casibus infrascriptis.
Primus est, pro defensione terrae, si contingat invadi Regnum invasione
notabili, sive gravi, non procurata, non momentanea, seu transitura
facile, sed manente, aut si contingat in eodem Regno notabilis
rebellio, sive gravis, similiter non simulata, non procurata, non
momentanea, sive facile transitura, sed manens.
Secundus est, pro Regis persona redimenda de suis redditibus, et
collecta, si eam ab inimicis captivari contingat.
Tertius est, pro Militia sua, seu fratris sui consanguinei, et
uterini, vel saltem consanguinei, sive alicujus ex liberis suis, cum se
hujusmodi fratrem suum, vel aliquem ex eisdem liberis militari cingulo
decorabit.
Quartus est, pro maritanda sorore simili conjunctione sibi conjuncta,
vel aliqua ex filiabus, aut neptibus suis, seu qualibet alia de
genere suo ab eo per rectam lineum descendente, quam, et quando
eam ipse dotabit. In praedictis enim casibus (prout qualitas tunc
imminentis casus exigeret) licebit Regi collectam imponere, ac exigere
a subjectis, dum tamen pro defensione, invasione, seu rebellione
praedictis, aut ipsius Domini redemptione, quinquaginta millium,
pro militia duodecim millium, pro maritaggio vero quindecim millium
unciarum auri summam collectae universalis totius Regni ejusdem, tam
ultra Farum, quam citra, quantitas non excedat. Nec concurrentibus
etiam aliquibus ex praedictis casibus, collecta in uno, et eodem anno,
nisi una tantummodo imponatur.
Sicut autem collectae quantitatum praedictas summas in suis casibus
limitatas excedere, ut praemittitur prohibemus, sic nec permittimus
indistincte ad ipsas extendi, sed tunc tamen, cum casus instantis
qualitas id exposcit, et ut in praedictis etiam casibus possit Rex,
qui pro tempore fuerit eo vitare commodius gravamina subditorum, quo
uberiores fuerint redditus, et obventiones ipsius, eum a demaniorum
donatione volumus abstinere, id sibi consultius suadentes.
Simili quoque prohibitione subjicimus mutationem monetae frequentem,
apertius providentes, quod cuilibet Regi Siciliae liceat semel tantum
in vita sua novam facere cudi monetam, legalem tamen, et tenutae,
secundum consilium Peritorum in talis competentis, sicut in Regnis
illis obsevatur, in quibus est usus legalium monetarum, quodque usualis
moneta sit valoris exigui, et talis quod in eodem valore sit apta
manere toto tempore vitae Regis, cujus mandato cudetur, nec pro ea,
vel aliqua magna moneta, quam idem Rex semel tantum in vita sua fecerit
expendenda, fiat collecta, vel distributio, sed campsoribus, et aliis
mercatoribus volentibus eam sponte recipere tribuatur; et hoc ita
praecipimus temporibus observari.
In homicidiis clandestinis providendo praecipimus, nihil ultra poenam
inferius annotatam ab Universitatibus exigendum, videlicet, ut pro
Christiano, quem clandestine occisum inveniri continget, ultra centum
augustales. Pro Judaco vero, vel Saraceno, ultra quinquaginta nil
penitus exigatur. Augumento, qui circa eandem poenam idem Rex dicitur
induxisse omnino sublato: praesertim cum memorati Rex, et Primogenitus
dicantur idem per suas constitutiones noviter statuisse, quas quoad
hoc decernimus inviolabiliter observandas, et haec intelligi tantum
pro homicidiis vere clandestinis, in quibus ignoratur maleficus, nec
aliquis accusator apparet. Adjicientes, quod nonnisi tantum in locis
magnis, et populosis exigi possit quantitas supradicta, in aliis vero
infra quantitatem eandem pro qualitate locorum exactio temperetur.
Eidem provisioni adjiciendo praecipimus, Universitates ad emendationem
furtorum, quae per singulares personas contingit fieri, nullatenus
compellendas.
Nec ad mutuandum Regi aut Curiae suae, aut Officialibus, vel Ministris
ipsorum, aut recipiendum aliquatenus Regiae massariae custodiam,
sive onus, seu possessionum regalium procurationem, aut gabellae, vel
navium, seu quorumcumque vassellorum fabricandorum curam, quicumque
cogendum invitum: usurpationibus, quae contrarium inducebant penitus
abrogatis, maxime cum dicti Rex, et Primogenitus ad relevanda, non
tamen plene gravamina in praemissis inducta, Constitutiones varias
promulgasse dicantur.
Concedimus autem, ut si casus emergat, in quo sit necessarium,
naves, vel alia vassella pro utilitate publica fabricari, liceat
tunc Regnanti committere eorum fabricationis hujusmodi expensis Regis
faciendae personis idoneis, videlicet hujus rei peritiam habentibus,
et quos officium tale decet, et ipsis satisfiat pro susceptione curae
praedictae de competenti mercede, et idem servari praecipimus in
faciendo biscotto.
Ad Captivorum custodiam, Universitates, vel singulares earum personae
nullatenus compellantur, praesertim cum hoc ipsum dicatur ejusdem Regis
constitutione provisum, quod praecipimus inviolabiliter observari.
Gravamen, quod in pecunia destinando Regi, vel Regali Camerae, seu
ad loca quaecumque alia Universitatis alicujus expensis per aliquas
personas ejusdem Universitatis periculo eligendas inferri dicti
Regni Universitatibus dicebatur, provisione simili prohibemus ipsis
Universitatibus, vel singularibus personis earum de caetero irrogari,
maxime cum dicatur idem quoad Universitates dicti primogeniti
prohibitoria constitutione provisum, quam in hac parte decernimus
inviolabiliter observandam.
Illud, quod in eodem Regno dicitur usurpatum, videlicet, quod
Incolae ipsius Regni ad reparanda Castra, et construenda in eis,
expensis propriis nova aedificia cogebantur, emendatione congrua
corrigentes providendo praecipimus, ut nil ultra expensas necessarias
ad reparationem illorum antiquorum Castrorum, quae consueverunt
hactenus incolarum sumptibus reparati, et aedificiorum, quae in
hujusmodi Castris fuerant ab antiquo, ab eisdem incolis peti possit,
et constitutio, quam circa hoc idem Primogenitus edidisse dicitur,
in hujusmodi antiquis Castris, et Aedificiis solummodo intelligenda
servetur. Antiqua vero Castra intelligi decernimus in hoc casu, quorum
constructio annorum quinquaginta jam tempus excessit.
Circa personas accusatas, quae in eodem Regno injuste capi dicebantur,
si etiam idoneos fidejussores offerrent, licet dictus Rex aliquid
statuisse dicatur ad gravamen hujusmodi temperandum: Nos tamen, ut
nulla super hoc querela supersit, providendo praecipimus jura civilia
observanda, et eadem observari jubemus.
Circa destitutionem possessorum Comitum, Baronum, et quorumlibet
aliorum, qui per Regalem Curiam, et Officiales ipsius, ac alios
alienigenas feuda tenentes in Regno suis possessionibus, si quando
Curia, Officiales, vel alienigenae praedicti jus habere praetendebant,
in illis spoliari, sive destitui dicebantur, et de possessoribus effici
petitores, nullo Juris ordine observato, nec non et cum aliquis dicitur
invenisse thesaurum, et etiam cum quis apud eandem Curiam pro alio
fidejussit, ita quod nec aliquis suae destituatur possessionis commodo,
vel spolietur, aut destituatur eadem, nec quod illum, qui defertur,
aut convincitur de intentione thesauri, nec quoad fidejussores Curiae
datos, aliter quam eadem jura statuunt, procedatur.
Regibus futuris pro tempore in Regno praedicto, et memoratis incolis,
qui de inordinata passuum ejusdem Regni custodia querebantur se
immoderate gravari, similiter de passu providentes eidem custodiae
moderamen competens adhimebus, videlicet, quod tempore impacato, seu
imminente turbatione aut verisimili turbationis suspicione, et contra
ipsum Regem, aut dictum Regnum, seu in Regno eodem Rex facere possit,
passus eosdem ad evitandum pericula custodire. Tempore vero pacifico
incolis Regni habitantibus in eodem ac aliis non suspectis liber sit
ex eo exitus, et ingressus in illud, ita tamen, quod equi ad arma nullo
tempore sine Regis licentia extrahantur exinde ad vendendum.
Victualia vero quaelibet de suis possessionibus, vel massariis, seu
oves, boves, et alia animalia humano competentia usui, de gregiis
propriis, armentis, vel redditibus habita extra Regnum, dum tamen non
ad inimicos eorundem Regis, aut Regni, unusquisque libere mittat, etiam
ad vendendum, nisi sterilitas, aut praetactae turbationis instantia,
seu verisimilis suspicio suadeat, circa missionem hujusmodi per
Regem ejus temporis aliud ordinandum. Si vero praedicta victualia,
vel animalia ex negotiationis commercio habeantur etiam fertilitatis
tempore absque Regnantis licentia extra Regnum mittere vel ex ipso
extrahere non liceat sic habenti. In omnibus praemissis missionis, seu
extractionis casibus, jure, quodcumque Regi competit, per omnia semper
salvo. Infra Regnum vero etiam per mare liceat cuilibet.
Ecclesiasticae, saecularive personae frumentum, et alia blada, nec non
et legumina de propriis terris, massariis, atque redditibus habita,
sine jure exiturae, Fundici, seu Dohanae in loco, in quo victualia
recipiantur, vel deponantur praestando, de uno loco deferre, seu facere
deferri ad alium, a Rege, seu ipsius Officialibus licentia non petita.
Emptitia vero jure exiturae, ac Fundici non soluto, sed alio si quod
Regi debetur, dummodo emptitiorum delatio de Portu licita, ad similem
Portum, et cum barcis parvis centum solummodo salmarum, vel infra
capacium tantum fiat et deferentes, seu deferri facientes praemissa
emptitia, dent particulari Portulano loci, in quo fiet oneratio
eorundem, fidejussoriam cautionem, quod literas testimoniales de
ipsorum victualium, et leguminum extractione a simili Portulano loci,
in quo exoneratio ipsa fiet habeant infra certum terminum pro locorum
distantia praefigendum, et haec omnia perpetuo praecipimus observari.
Abusum contra naufragos, ut fertur, inductum in eo, quod bona,
quae naufragium evadebant, capiebantur per Curiam, nec ipsis
naufragis reddebantur, ejusdem provisionis oraculo penitus abolemus,
praecipientes bona hujusmodi illis restitui, ad quos spectant.
Querelam gravem hominum Regni ejusdem super eo nobis exhibitam
per Curiales stipendiarii Regii, et alii regalem Curiam sequentes
in civitatibus, et locis, ad quae cum dicta Curia, vel sine ipsos
declinare contigit domos Civitatis, seu locorum eorundem pro suo
arbitrio Dominis intrabant invitis, et interdum ejectis eisque
in altilibus animalibus, et aliis bonis eorum, et quandoque horum
occasione in personis ipsorum graves injurias inferebant, sopire
competentis provisionis remedio cupientes, prohibemus, ne aliquis
Curialis stipendiarius, vel alius sequens Curiam memoratam, domum, vel
hospitium aliquod capere, sive intrare propria authoritate praesumat,
sed per duos, aut tres, aut plures, prout Civitatis, aut loci magnitudo
poposcerit per eandem Curiam, et totidem a locorum incolis electos,
authoritate tamen Regia deputandos, hospitia memoratis Curialibus,
stipendiariis, et aliis assignentur. Iidem autem Curiales, stipendiarii
et alii nulla bona suorum hospitum capiant, nec in illis, aut in
personis eorum ipsis aliquam injuriam inserant, nec ipsorum aliquis
pro eo, quod sibi hospitium fuerit aliquando taliter assignatum, si
cum aliis ad eundem locum cum Curia, vel sine Curia venire contingat,
si jus hospitandi vendicet in eodem, aut ipsum intrare audeat, nisi
fuerit sibi simili modo iterum assignatum. Hujusmodi autem hospitia
taliter assignata, praefati Rex, et illi de domo, et familia sua gratis
semper obtineant; Reliqui vero, sive stipendiarii, sive quicumque alii
per unum mensem solum, si tanto tempore in eodem loco contingat Curiam
residere, si vero ultra resederit, vel ipsos stipendiarios, aut alios
ad aliqua loca sine Curia venire contingeret, satisfaciant Dominis
hospitiorum, seu ipsorum actoribus de salario competenti per deputatos,
ut praemittitur, moderando.
Similiter prohibemus, ne in locis, in quibus vina, et victualia possunt
venalia reperiri, quisque ea per Regalem Curiam, aut Curiales, seu
per quoscumque Ministros ipsorum, vel quoscumque alios invitus vendere
compellatur nec aliqua bona nolentibus vendere, auferantur, nec eorum
vegetes consignentur, etsi de facto fuerint consignatae, signa eis
imposita liceat Dominis authoritate propria removere, praesertim cum
praefatus Rex hoc ipsum de remotione hujusmodi statuisse dicatur; si
vero in loco, ad quem Curiam, Curiales, et alios praedictos declinare
contingit, talia venalia non habentur, abundantes in illis per aliquem,
vel aliquos ad hoc a Regali Curia, et totidem a locorum incolis
electos, authoritate tamen Regia deputandos omnia hujusmodi, quae
habent ultra necessaria suis, et familiarum suarum usibus, non solum
Curiae, sed Curialibus, et aliis eam sequentibus cogantur vendere
pretio competenti per deputatos, ut praemittitur, moderando.
In matrimoniis, in quibus volentibus ea contrahere varia impedimenta
contrahendi adimentia libertatem per Regem; et suos ingeri dicebantur,
Apostolicae provisionis beneficium deliberavimus adhibendum; ideo
provisione irrefragabili prohibentes Regnicolis Regni habitatoribus,
matrimonium inter se contrahere volentibus per Regem, vel suos
Officiales, aut alios quoslibet inhibitionis, seu cujuslibet alterius
obicem impedimenti praestari, declaramus, et declarando praecipimus,
libera esse matrimonia inter eos, ita quod bona mobilia, vel immobilia,
feudalia, vel non feudalia, libere sibi mutuo dare possunt in dotem,
nec iidem Regnicolae Regni ut praemittitur, habitatores ejusdem super
matrimonio inter se contrahendo, aut in dotem dando bona quaelibet,
licentiam petere teneantur, nec pro eo quod matrimonium esset cum bonis
quibuslibet, aut dote quantacumque contractum fuerit a Rege licentia
non petita contrahentibus, aut alterutri eorundem, vel Parentibus,
Consanguineis, sive amicis ipsorum in personis, aut rebus impedimentum,
dispendium, aut gravamen aliquod irrogetur, nulla in praemissis
constitutione, vel consuetudine contraria de caetero valitura.
Providendo praecipimus, ut si quando in Regno praedicto contra certam
personam fuerit inquisitio facienda, nisi ea praesente, vel se per
contumaciam absentante, non fiat, si vero praesens fuerit, exhibeantur
sibi capitula, super quibus fuerit inquirendum, ut sit ei defensionis
copia, et facultas; simili provisione praecipimus, ut pro generalibus
inquisitionibus, nihil, vel sub compositionis colore, vel alias ab
Universitatibus exigatur, sed si procedendum fuerit, juste procedatur
ex eis, praesertim cum dictus Rex C. hoc idem statuisse dicatur.
Hujusmodi praecepto adjicimus: ut quoties inter Fiscum, et privatum
causam moveri contingit, non solum in examinando jura partium, sed
ad difinitivam sententiam juste ferendam, sive pro privato, sive
pro Fisco, nec non ad ipsius exequutionem nulla in hoc difficultate
ingerenda per Fiscum efficaciter procedatur, itaque nec in praedicto
examine, nec in prolatione vel exequutione sententiae injustam moram,
vel aliam injuriam patiatur per Fisci potentiam justitia privatorum.
Providendo districtius, inhibemus forestas per Regem aut Magnates
suae Curiae, vel Officiales, seu quoscumque Ministros in Terris fieri
privatorum, vel aliquarum forestarum occasione per Regiam Curiam
Magistros, vel Custodes forestarum ipsarum aliquem in cultura Terrarum
suarum, seu etiam perceptione fructuum impediri, sive ipsis propter
hoc damnum aliquod vel iniuriam irrogari; factas vero de novo forestas
hujusmodi omnino praecipimus amoveri.
Omnes Ecclesiasticae, secularesve personae Regni Siciliae libere suis
salinis utantur, et praesentis provisionis oraculo prohibemus, ne
illis, per Regem, Officiales, aut quoscumque Ministros ipsius usus, aut
exercitium interdicatur earum, neve quisque prohibeatur sal de salinis
ipsis proveniens emere ab eisdem.
Abusiones Castellanorum, per quos homines dicti Regni ad portandum eis
paleas, ligna, et res alias etiam sine pretio cogebantur inviti, et
iidem Castellani de rebus quae circa, seu per Castra eadem portabantur
pedagia exigebant, praesentis provisionis beneficio prohibemus.
Ejusdem provisionis edicto praecipimus, ut pro literis regiis, et
sigillo nihil ultra ipsius Regni antiquam consuetudinem exigatur,
videlicet, ut pro literis justitiae nihil omnino, pro literis vero
gratiae, in qua non est Feudi, vel Terrae concessio, nihil ultra
quatuor tarenos auri ab impetrante solvatur, nulla in praemissis
distinctione habita inter clausas literas, et apertas.
Pro literis autem super concessione Feudi, vel Terrae confectis, nec
non et pro privilegiis aliis pro concessionis seu privilegii qualitate,
aut benevolentia concedentis Curiae satisfiat; dum tamen summam decem
unciarum pro quolibet concesso feudo integra satisfactio non excedat,
sed nec praetextu sigilli regii justitiae, sive gratiae literis in
aliquo casuum praedictorum impressi, vel appensi forsitan impetrans
ultra quam praemittitur, solvere compellatur.
Animalia deputata molendinis, quae centimuli vulgariter nuncupantur,
per regalem Curiam, vel officiales, aut Ministros ipsius, eamve
sequentes, stipendiarios, vel quoscumque alios nullo modo ad aliquod
eorum ministerium Dominis capiantur invitis, nec alia etiam, sed pro
competenti pretio, de quo conventum fuerit inter partes, a volentibus
conducantur, et haec ita de coetero praecipimus observari, maxime cum
ipse Rex statuisse dicatur, quod Justitiarii, et subofficiales eorum,
ac stipendiarii, et subofficiales non capiant animalia deputata ad
Centimulos, sed cum est necesse, inveniantur alia habilia ad vecturam,
et loerium conveniens tribuatur, etsi contrafecerint, restitutis
animalibus cum toto damno eorum Dominis, poenae nomine, et pro qualibet
vice, et quolibet animali solvant Curiae unciam unum auri; praemissam
quoque constitutionem dicti Regis, similiter observari praecipimus.
De creatione Officialium praesertim extraneorum, qui propter
ignorantiam status Regni et favorem, qui eis a Regali Curia
praestabatur subjectos impune gravabant; consulte suggerimus, quod Rex
creare studeat Officiales idoneos, qui subjectos injuste non gravent.
Super eo, quod Regnicolae querebantur, videlicet, quoti eis gravatis
pro relevationis obtinendo remedio ad Regem aditus non patebat,
suademus per Regem taliter provideri, quod querelae subditorum ad eum
valeant libere pervenire.
Prohibemus, ne quisque pro animali silvestri extra defensam, vel
limites defensae invento sine aliqua invenientis impulsione, arte, vel
fraude, aliquatenus puniatur, etiamsi illud capiat, vel occidat.
Nullus Comes, Baro, vel alius in Regno praedicto de caetero compellatur
ad terridas, vel alia quaecum que vassella propriis sumptibus facienda.
Per hoc autem juri Regio in lignaminibus et marinariis, vel alio
servitio vassellorum, quae a quibusdam Universitatibus, et locis aliis,
sive personis singularibus dicti Regni deberi dicuntur, nolumus in
aliquo derogari.
Si contingeret Baronem aliquem mori, filio, vel filia superstitibus,
aetatis, quae debeat cura balii gubernari, providendo praecipimus, quod
Rex alicui de consanguineis ejus balium concedat ipsius, et quod ad hoc
inter consanguineos proximior, si fuerit idoneus, praeferatur.
Si aliquem feudum a Rege tenentem in capite, vel etiam subfeudatarium
nullo haerede legitimo per lineam descendentem, sed fratre, aut ejus
liberis superstitibus, mori contingat, si decedentis feudum ab aliquo
ex parentibus sibi, et fratri communibus pervenerat ad defunctum,
idem frater, aut ex liberis suis usque ad Trinepotem, ille qui tempore
mortis supererit defuncto proximior in feudo succedat, habiturus illud
cum onere servitii consueti.
Ad successionem feudi omnibus Personis feudatario, aut subfeudatario
defuncto simili gradu conjunctis eodem ordine admittendis.
In successione vero praemissa inter feudatarios, et subfeudatarios
viventes in Regno jure Francorum sexus, et primogeniturae praerogativa
servetur, ut inter duos eodem gradu feudatario conjunctos foeminam
masculus, et juniorem major natu praecedat, sive sint masculi,
sive foeminae concurrentes, nisi forsan duabus concurrentibus
esset primogenita maritata, et junior remanserit in capillo, tunc
enim junior, quae in capillo remanserit primogenitae maritatae in
successione hujusmodi praeferatur. Sed si nulla remanente in capillo,
duae, vel plures fuerint maritatae, majori natu jus primogeniturae
servetur, ut alias in dicta successione procedatur.
Si vero feudum, de quo agitur, non ab aliquo parentum processerat,
sed inceperat a Defuncto, tunc solus defuncti frater in eo succedat,
nisi lex concessionis in praemissis aliud induxisset, et haec ita de
caetero praecipimus observari, qualibet contraria consuetudine, vel
constitutione cessante.
Nullus subfeudatarius pro feudo, quod ab aliquo feudatario Regis tenet,
compellatur ipsi Regi servire, sed si aliquod aliud feudum ab ipso Rege
tenet in capite, pro eo sibi serviat, ut tenetur.
Si contingat, subfeudatarium crimen committere, propter quod publicanda
fuerint bona ejus, aut ipsum sine legitimis haeredibus fati munus
implere, si feudum ejus fuerit quaternatum, nihilominus immediatus
Dominus illud cum onere servitii consueti personae concedat idoneae
Regi postmodum praesentandae, ut ejus super hoc habeatur assensus.
Si vero quaternatum non fuerit, sic ad eundem immediatum Dominum
revertatur, ut ipsum hujusmodi personae pro sua voluntate concedat, nec
eam Regi praesentare, aut ejus super hoc requirere teneatur assensum;
iis ita deinceps ex nostro praecepto servandis, constitutione, vel
consuetudine contraria non obstante.
Vassalli Baronum per Curiam, vel Officiales ipsius ad aliqua privata
officia non cogantur, etsi ea voluntarii subeant ratione debiti ex
hujusmodi officii receptione, vel gestione contracti, vel delicti
forsan in ea commissi Baronibus eorum Dominis in bonis Vassallorum
ipsorum, vel aliis praejudicium nullum fiat.
In Terris Ecclesiarum, Comitum et Baronum Regni praedicti Magistros
Juratos poni de caetero prohibemus, et positos exinde praecipimus
amoveri.
Ad novas communantias Vassalli Baronum, vel aliorum ire non
compellantur inviti, sed nec vuluntarii admittantur si sint
adscriptitiae, similisve fortunae, vel ratione personae, non rerum
tantum personalibus servitiis obligati. Si vero ratione rerum
tantummodo servitiis hujusmodi teneantur, et ad easdem communantias
transire voluerint, res ipsas Dominis suis sine contradictione
dimittant.
Barones, vel alii extra Regnum, nec servire personaliter, nec
addohamenta praestare cogantur. In casibus quoque, in quibus intra
Regnum servire, vel addohamenta praestare tenentur, servitia exhibeant,
et addohamenta praestant antiquitus consueta, videlicet, ut vel tribus
mensibus personaliter serviant cum numero militum debitorum, vel
pro singulis militibus, ad quos tenentur pro quolibet trium mensium
praedictorum tres uncias, et dimidiam auri solvant, et haec ita de
caetero inconcusse de nostro praecepto observentur.
Caeterum, ut contra pericula, quae sicut praetactum est, propter
gravamina illata subditis excitata creduntur, ne (quod absit) recidant
in tanto periculosius residuum, quanto recidenti solet esse deterius,
qui cadenti eo magis sit regnantibus in Regno praedicto securitas,
quominus erit libera eadem gravamina irrogandi facultas, provisioni
praemissae subjungimus ad perpetuum sui roboris fulgimentum, quod si
ventum fuerit in aliquo contra eam, licitum sit Universitatibus, et
gravato cuilibet libere ad Apostolicam Sedem habere pro sua querela
exponenda, et obtinenda illati gravaminis emendatione reversum.
Adjicientes inter illa, in quibus contra provisionem eandem fieri
contingeret congrua distinctione delectum, videlicet, ut si ea
fuerint, quae per ipsam prohibitorie, vel praeceptorie sunt provisa,
et principaliter factum regnantis respiciunt, nec solet absque ipsius
authoritate praesumi, ut est collectarum impositio, monetae mutatio,
matrimoniorum prohibitio, vel impedimentum aliud eorundem, nisi Rex
ejus temporis illa infra decem dies revocaverit per se ipsum, eo ipso
Capella sua Ecclesiastico sit supposita interdicto, duraturo solum,
quousque gravamen fuerit revocatum. In reliquis vero prohibitoriis
et specialiter, si Universitas, singularisve persona gravata, volens
propterea recurrere ad Sedem eandem, per Officiales regios, seu
quoscumque Ministros, vel quoslibet alios fuerit impedita, vel ipsos
aut alios pro eis exinde damnum passum, nisi satisfactione laesis
praestita, impedimentum infra mensem postquam ipse Rex sciverit,
revocetur, ex tunc sit Capello eadem similiter interdicta. In quolibet
autem casuum praedictorum, si Regnans interdictum hujusmodi per
duos menses substinuerit animo contumaci, ab inde loca omnia, ad
quae ipsum, uxorem, et filios suos declinare continget, donec ipsi
praesentes fuerint, simili interdicto subjaceant, etsi deinde per sex
menses interdicta hujusmodi substinuerit animo indurato, exinde sit
excommunicationis sententia innodatus, quam si per alios menses sex
contumacia obstinata substineat, ex tunc subditi ad mandatum Sedis
ejusdem ipsis propterea faciendum in nullo sibi obediant, quamdiu
in hujusmodi obstinatione persistet. Ad majorem quoque provisionis
hujusmodi firmitatem eidem specialiter adjicimus, quod quilibet Rex
Siciliae, quando juramentum fidelitatis, et homagii praestabit Summo
Pontifici, solemniter eidem, et Ecclesiae Romanae pro se, ac suis
haeredibus in Regno sibi successuris eodem, promittere teneantur, qui
provisionem praesentem in omnibus, et per omnia, quantum in eis erit,
observabunt inviolabiliter, et facient ab aliis observari, nec contra
eam, vel aliquam partem ipsius per se, vel per alium quoquomodo aliquid
attentabunt, et super hoc tam ipse, quam quilibet eorundem successorum
dent ipsi Pontifici, et Ecclesiae suas patentes literas sui pendentis
sigilli munimine roboratas, licet autem praemissae provisionis verba
gravamina certa respiciunt, de quibus ad nos querela pervenit, Reges
tamen, qui continuanda temporum, et successionum perpetuitate regnabunt
in Regno praedicto, non propterea existiment gravandi alios subditos
arbitrium sibi fore concessum; sed sciant potius se debere ipsos in
bono statu tenere ab omnibus illicitis exactionibus, et indebitis
eorum oneribus per se, ac alios abstinendo. Sane, si quod in eadem
provisione, vel aliquo ejus articulo dubium non tam sollicitatur, quam
rationabilem dubitationem continens oriri contingat, interpretationem
dubii hujusmodi nobis, quamquam etiam de jure competat, reservamus
expresse. Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum liceat hanc
paginam nostram provisionis, constitutionis, inhibitionis, praecepti,
declarationis, abolitionis, et abrogationis infringere, vel ei ausu
temerario contraire, si quis autem hoc attentare praesumpserit,
indignationem Omnipotentis Dei, et Beatorum Petri et Pauli Apostolorum
ejus se noverit incursurum.
[Illustrazione: _Ego HONORIUS Cath. Eccles. Episcopus._]
✠ Ego Ordonius Tusculanus Episcopus subscripsi.
✠ Ego Fr. Benevenga Albanensis Episcopus subscripsi.
✠ Ego Fr. Latinus Ostiensis et Velletrensis Episcopus
subscripsi.
✠ Ego Fr. Hieronymus Prenestinensis Episcopus subscripsi.
✠ Ego Bernardus Portuensis et S. Ruffinae Episcopus
subscripsi.
✠ Ego Ancherus tit. S. Praxedis Praesbyter Cardinalis
subscripsi.
✠ Ego Hugo tit. S. Laurentii in Lucina Praesbyter Cardinalis
subscripsi.
✠ Ego Gervasius tit. S. Martini Praesbyter Cardinalis
subscripsi.
✠ Ego Gaufridus tit. S. Susannae Praesbyter Cardinalis
subscripsi.
✠ Ego Gomes tit. SS. Marcellini et Petri Praesbyter
Cardinalis subscripsi.
✠ Ego Gottifredus S. Georgii ad Velum aureum Diaconus
Cardinalis subscripsi.
✠ Ego Jordanus S. Eustachii Diaconus Cardinalis subscripsi.
✠ Ego Jacobus S. Mariae in via lata Diaconus Cardinalis
subscripsi.
✠ Ego Benedictus S. Nicolai in Carcere Tulliano Diaconus
Cardinalis subscripsi.
Datum Tibure per manum Magistri Petri de Mediolano S. R. E.
Vicecancellarii, quintodecimo Kalendas Octobris, Indictione 14
Incarnationis Dominicae anno millesimo ducentesimo octuagesimo
quinto, Pontificatus vero D. Honorii Papae IV. Anno I.
Praesens copia Capitulorum Papae Honorii sumpta est a transumpto
existente in Archivio Monasterii Sanctissimae Trinitatis Cavae, me
procurante, cum ad Monasterium praedictum ad hoc accessissem ordine
Regentis Annibalis Moles, et Consiliarii Horatii Marchesii. Et in eodem
Archivio similiter adest transumptum Confirmationis factae ab eodem
Pontifice eodem die Capitulorum editorum per Carolum II tunc Vicarium
Caroli I in hoc Regno, quorum copiam similiter habeo ad pennam; sed
haec Capitula Caroli II cum Confirmatione Pontificis sunt impressa
cum Pragmaticis in _tit. De Clericis, Pragm. 2_ sine die; et eadem
originalia Capitula Caroli II pariter impressa sunt cum aliis Capitulis
Regni in _tit. de Privileg. et Immunit. Eccl._
_Marcellus Marcianus._
Evvi gran contrasto fra' nostri scrittori, se mai questa Bolla fosse
stata ricevuta nel Regno, ed avesse avuta in quello forza o autorità
alcuna di legge. Furon mossi alcuni a dubitarne dal vedere, che i
nostri Professori, come Andrea d'Isernia, Angelo, Baldo, Luca di Penna,
Paris de Puteo, Aretino, Soccino, Afflitto, Capece, Loffredo, Camerario
e tanti altri, sovente nelle loro opere allegano i Capitoli in quella
contenuti. Ma niuno quanto Rainaldo[468] ne' suoi Annali ecclesiastici
si sforza in grazia de' Romani Pontefici di mostrare, ch'ella nel Regno
avesse avuto tutto il vigore ed osservanza. E certamente mentre durò
la prigionia del Principe Carlo, non meno il Cardinal di Parma, che il
Conte d'Artois la fecero valere nel Regno, leggendosi, che il Pontefice
Onorio inviandola al Cardinale, con suo particolar Breve, l'incaricò,
che l'avesse fatta osservare; e presso questo medesimo Scrittore si
leggono due lettere del Conte d'Artois, una dirizzata da Foggia al
Giustiziero di Basilicata, e l'altra spedita da Barletta a' 22 ottobre
dell'anno 1288 e dirizzata a' Prefetti della Puglia, per le quali
loro s'impone, che avessero fatti osservare i Capitoli del Pontefice
stabiliti _super statu et regime Regni_; tanto che poi per non irritare
i Pontefici con mostrarne disprezzo, s'introdusse nelle lettere, che
si spedivano agli Ufficiali, come per formola, di soggiungervi anche,
che osservassero e facessero osservare le Costituzioni e Capitoli del
Regno, ed anche quelli per la Sede Appostolica stabiliti.
Ma sprigionato che fu il Principe Carlo, ed incoronato Re da Niccolò
IV successor d'Onorio, essendo egli ritornato in Napoli nel 1289
conoscendo di quanto pregiudizio fosse la Bolla d'Onorio alle sue
ragioni e preminenze Regali, ancorchè per non disgustar quel Pontefice
cotanto suo benefattore, non gli paresse di espressamente rivocarla,
non permise però, che avesse nel suo Regno vigore alcuno. E scrive
_Pietro Piccolo_[469] da Monteforte, antico e famoso Dottore de' suoi
tempi, che Carlo II per riverenza, che bisognava allora avere di quel
Pontefice, l'avesse richiesto, che si contentasse di sospenderla, e che
Papa Niccolò l'avesse già sospesa; ed ancorchè Rainaldo restringa la
sospensione solamente in quanto alle pene in quella minacciate, non già
in tutto il resto; con tutto ciò si vede dalle cose seguite, che non
ebbe esecuzione alcuna; poichè non solo per le pene, ma per molti altri
capi non fu osservata, nè ricevuta. In fatti Carlo II stesso volendo
con nuove leggi (tornato che fu in Napoli) riformar lo stato del
Regno, ne stabilì molte, e confermò solo quelli Capitoli, ch'egli avea
stabiliti nel Piano di S. Martino[470]; ma di questi di Papa Onorio,
come pregiudizialissimi alle supreme regalie della sua Corona, non ne
fece motto; anzi si videro nel suo Regno medesimo contrarii effetti
di ciò, che quel Pontefice avea stabilito. Non ostante la proibizione
d'alienare i beni demaniali, fu sempre in balìa del Re di donargli;
anzi Andrea d'Isernia non potè non confessare, che Papa Onorio non
poteva ciò proibire a' nostri Re. L'istesso Andrea Compilatore dei
Riti della regia Camera ci testifica, che ancorchè Onorio in questa sua
Bolla[471] avesse stabilito, che ciascuno potesse liberamente valersi
delle sue saline, e vendere ad altri il sale procedente da quelle; con
tutto ciò si osservava quel che Federico II avea disposto, e non quel
che Onorio volle. Parimente niente fu osservato intorno all'esazione
delle Collette in quelli quattro casi da Onorio permessi; e tutti i
nostri Autori attestano, che tanto prima, quanto dopo il Re Alfonso
I fu sempre in arbitrio e balìa del Re d'imporle in ogni caso, quando
conosceva il bisogno dello Stato.
Nè la succession feudale fu alterata, ma intorno a ciò furono osservati
i Capitoli del Regno e le grazie concedute poi da' nostri Baroni. Nè
furon ricevuti quelli d'Onorio, se non in alcuni casi, dove l'equità
e la ragione v'avea luogo, e quando si stimavano ragionevoli. Quindi
l'istesso Andrea d'Isernia disse: _Quod illa non servantur, nisi
quatenus sunt rationabilia_; onde chiamò questi Capitoli _Oratoriali_,
perchè non aveano presso di noi forza alcuna di legge; ma alcuni erano
osservati più per forza d'equità e di ragione, che di legge.
Sebastiano Napodano credette, che questi Capitoli perderon tutta la
forza nel tempo del Re Roberto, nella quale opinione par che inclini
Rainaldo, dicendo che per non esser stati poi osservati accaddero
quelle miserie e calamità, delle quali si duole il Summonte[472]; ma
dalle cose di sopra dette, ben si conosce, che molto tempo prima di
Roberto, nel Regno stesso di Carlo II non furono osservati.
Per questa cagione avvenne ancora, che i Compilatori de' _Capitoli del
Regno_ gli esclusero da quella compilazione, e solo quelli fatti dal
Principe Carlo nel Piano di S. Martino vi posero, insieme con gli altri
Capitoli di tutti i Re angioini. Così ancora quando il Re Giacomo di
Sicilia ordinò per quel Regno i suoi Capitoli, volendo concedere a'
Siciliani ciò, che avea conceduto a' nostri Regnicoli si valse d'alcuni
di questi; e perchè avessero in quell'isola forza di legge, bisognò,
che tra' suoi Capitoli gl'inserisse, come fece del _Cap. si aliquem_,
del _Cap. de Collectis_, _De frequenti mutatione monetarum, cap. 10._
_De matrim. libere contr. cap. 32_ e simili: ond'è, che _Cumia_, che
commentò que' Capitoli, disse parlando del _Cap. si aliquem,_ che
quello non s'osservava nel Regno di Napoli, ma sì bene in Sicilia per
ordinamento di quel Re. E quindi prudentemente fece il Reggente Tappia,
che nella compilazione delle leggi del Regno, ne escluse affatto questi
Capitoli, come quelli, che non ebbero in esso forza alcuna di legge.
Si vide perciò ancora, che a tempo degli _Aragonesi_, eretto che fu
il Tribunal Supremo del S. C. quando erano allegati dagli Avvocati,
testifica il Reggente Moles, che non si decise mai causa in vigor di
questi Capitoli; per la qual cosa non possiamo non maravigliarci del
Reggente di Ponte, che a torto vien reputato per uno de' maggiori
sostenitori della regal giurisdizione, il quale nel suo trattato, _De
potestate Proregis_[473], non s'arrossì di dire, che più tosto per
_desuetudine_, che perchè non avessero avuta forza di legge, questi
Capitoli non fossero osservati: soggiungendo in oltre, che Papa Onorio,
come diretto padrone del Regno, con volontà di Carlo II utile Signore
di quello, avesse potuto stabilir leggi nel Regno.
Termina in fine Rainaldo[474] il suo discorso, con un ricordo, che dà
a' Principi, insinuando loro di essere ubbidienti alle leggi de' Sommi
Pontefici, qualora si pongono a riformar i loro Stati, ponendo loro
avanti gli occhi quest'esempio, che siccome per essere stati violati
questi Capitoli, accaddero, al suo credere, nel nostro Regno tante
calamità e miserie; così devono essi essere ossequiosi e riverenti alle
leggi de' Pontefici, se non vorranno vedere i loro Regni dissoluti,
ed andare in desolazione e ruina. Terminiamo perciò ancor noi questo
discorso con un altro consimil ricordo a' Principi, di guardarsi molto
bene a commettere la cura ed il governo de' loro Stati ad altri, che a
se stessi ed ai loro più fedeli Ministri; poichè se o per riverenza, o
per bisogno vorranno farci intrigare i Pontefici, ancorchè si cominci
per poco, essi poi per la propria esquisita diligenza, quel che prima
era consiglio o divozione, lo mutano in autorità e dominio, e fanno sì,
che da Padri divengono Signori, ed essi da figliuoli divengono servi;
e chiarissimo documento sarà loro, quel che a' tempi de' Normanni,
e molto più nel Regno degli Angioini è accaduto al Regno nostro, nel
quale i Pontefici Romani vi pretesero esercitare assai più ampio ed
indipendente imperio, che non osarono i nostri medesimi Principi; e non
pur sopra i nostri Baroni e Regnicoli, ma sopra i Regi stessi osarono
stendere la loro alta ed imperiosa mano.