Reveno en la antaŭurbon.
Terureginte Moskvon, la caro ekdeziris sin montri korfavora kaj
grandanima. Laŭ lia ordono, la malliberejoj estis malfermitaj kaj ĉiuj
malliberuloj, kiuj jam ne esperis por si pardonon, estis liberigitaj.
Kelkaj eĉ ricevis donacojn de l' caro. Ŝajne, lia kolerego, de longe
tropleniginta lian animon kaj ĉiam kreskinta, eksplodis dum la lasta
ekzekutado kaj forlasis lian animon, kvazaŭ garbo da flamantaj radioj
el fajrospiranta vulkano. Lia animo trankviliĝis, kaj li ĉesis ĉie
serĉi perfidon.
Ne ĉiufoje, verŝinte sangon de senkulpuloj, Ivano havis riproĉojn de
konscienco. Tio dependis ankaŭ de aliaj cirkonstancoj. Ĉielaj signoj,
subita fulmotondro, apero de popolaj malfeliĉoj vekis lian senteman
imagon kaj iafoje igis lin fari publikan penton; sed kiam ne okazis
brulado aŭ malbonega rikolto aŭ iu alia malfeliĉo, lia interna voĉo
silentis, lia konscienco dormetis. Tiel okazis en la nuna tempo.
Trankvila estis la animo de l' caro. Post siaj mortigoj Ivano sentis
kvazaŭ kontentiĝon, kiel homo satmanĝinta post longa fastado. Obeante
pli al sia kutimo ol al kora bezono, li, revenante en la antaŭurbon tra
la monaĥejo de Sankta Triunuo, interrompis sian vojaĝon por preĝi dum
kelkaj tagoj.
Dum la tuta vojaĝo la fronte rajdantaj oficistoj plenmane disdonadis
arĝentajn monerojn al almozuloj kaj, forlasante la monaĥejon, la caro
lasis al la ĉefabato riĉajn donacojn, por ke oni preĝu pri lia sano.
Dume en la antaŭurbo okazis io tute neatendita.
Godunòv, sendita antaŭen por prepari triumfan akcepton de l' caro,
fininte ĉion necesan, sidis en sia domo, ĉe kverkligna tablo, apoginte
la kapon sur la manplaton. Li primeditadis ĉion okazintan dum la lastaj
tagoj, la publikan ekzekuton, kiun li sukcesis ne ĉeesti, la malfacile
divineblan karakteron de l' terura caro kaj la rimedojn por ne perdi
lian favoron, ne partoprenante la farojn de l' opriĉnikoj,--kiam subite
eniris lia servisto kaj anoncis, ke ĉe la doma pordo atendas princo
Nikito Romànoviĉ Serèbrjanij.
Aŭdinte ĉi tiun nomon, Godunòv mirigite leviĝis.
Serèbrjanij estis malfavorato de l' caro, kondamnita al morto. Li estis
forkurinta el malliberejo, kaj rilatoj kun li povis kosti al Godunòv
lian kapon. Aliparte, rifuzi al la princo gastamecon aŭ denunci lin al
la caro, tio estus malindaĵo, kiun ne riskus Godunòv, timante perdi la
popularecon, kiun li plej multe ŝatis. Samtempe li ekmemoris, ke la
caro en la lastaj tagoj estis en bonega humoro, kaj li tuj decidis sian
agadmanieron.
Li ne eliris el la domo, por akcepti la princon, sed ordonis, ke oni lin
tuj invitu en la ĉambron. Neniuj fremdaj atestantoj ĉeestis, kaj
Godunòv, decidinte lin akcepti, deziris montri plenan gastamecon.
--Estu la bonveninta, princo,--li diris, ĉirkaŭbrakante la gaston:
bonvolu sidiĝi! Kiel vi kuraĝis reveni la antaŭurbon? Sed antaŭe
permesu, ke mi vin regalu, certe, vi estas tre laca?
Laŭ lia ordono oni alportis manĝaĵon kaj kelkajn pokalojn da vino.
--Diru, mi petas, princo,--demandis Godunòv: ĉu iu vin vidis, kiam vi
supreniris la ŝtuparon?
--Mi ne scias,--naive respondis la princo: eble, iu vidis, mi min ne
kaŝis, mi rekte alrajdis al via domo. Mi scias, ke vi ne simpatias por
la opriĉnikoj!
Godunòv sulkigis la vizaĝon.
--Boriso Teodòroviĉ,--daŭrigis Serèbrjanij konfideme: mi ne estas
sola, kun mi venis ĉirkaŭ ducent rabistoj el apud Rjazanjo.
--Kion vi diras, princo?--ekkriis Godunòv.
--Ili restis ekster la antaŭurbo. Ni ĉiuj prezentas niajn kapojn al la
caro: li bonvolu nin ekzekutigi aŭ pardoni, laŭ sia bontrovo!
--Mi scias, princo, mi aŭdis, kiel vi kun tiuj rabistoj forpelis
tatarojn; sed eble vi ne scias, kio dume okazis en Moskvo?
--Mi ĉion scias,--respondis Serèbrjanij, sulkigante la brovojn.--Mi
veturis ĉi tien kaj esperis, ke la opriĉnino estas finita, sed ĉe vi
fariĝas ĉiam pli kaj pli malbone. Dio pardonu al la caro! Sed kial do
vi, Boriso Teodòroviĉ, nur observas ĉion kaj nenion kontraŭdiras?
--Nu, princo, mi vidas, vi estas ĉiam la sama. Se mi eĉ dirus al la
caro, ĉu li obeus min?
--Tute egale,--obstine respondis Serèbrjanij: ĉu li obeos aŭ ne, sed
vi devis nepre eldiri vian opinion. De kiu li ekscius la veron, se ne de
vi?
--Ĉu, vi opinias, li ne scias la veron? Ĉu vi opinias, ke li efektive
kredas al la denuncoj, laŭ kiuj tiom da homoj estis ekzekutitaj?
Kaj Godunòv haltis, timante, ĉu li ne diris tro multe, sed li tuj
ekmemoris, ke li parolas kun Serèbrjanij, kies sincera mieno estis
garantio kontraŭ perfido.
--Ne, princo,--li daŭrigis duonvoĉe: maljusta vi estas kontraŭ mi. La
caro ekzekutigas tiujn, kontraŭ kiuj li koleras, kaj la impulsojn de
lia koro ĉu oni povas kontroli? "La koro de l' caro estas en la mano de
Dio",--diras la Sankta Skribo. La bojaro Morozov provis paroli la veron
al la caro,--kio sekvis? Morozov estas ekzekutita, tamen ĉu tio helpis
al la aliaj? Kaj vi, princo, ŝajne, malbone gardas vian kapon, se vi,
sciante pri la ĵusaj ekzekutoj, kuraĝis veni en la antaŭurbon?
Ĉe la nomo de Morozov Serèbrjanij ekspiris. Li multe amis la bojaron,
kvankam Morozov estis forpreninta lian feliĉon.
--Nu, Boriso Teodòroviĉ,--li diris al Godunòv, respondante al lia
demando: se decidos la sorto, helpos neniu forto! Verdire, la vivo tedis
min, ne bona vivo komenciĝis en Ruslando!
--Aŭskultu, princo, vi mem vin ne ŝparas, tia certe estas via
karaktero, sed Dio zorgas pri vi. Ĝis nun, malgraŭ ĉio, vi restas en
vivo. Eble, la sorto ne destinis, ke vi pereu senbezone. Se vi estus
reveninta antaŭ unu semajno, vi certe jam ne ekzistus plu; sed nun,
ŝajnas al mi, vi povas havi iujn esperojn. Nur ne rapidu aperi antaŭ
la caro, antaŭe mi devas paroli kun li.
--Mi dankas vin, Boriso Teodòroviĉ, sed vi ne zorgu multe pri mi, nur
miajn rabistojn, se eble, bonvolu pardonigi. Kvankam krimuloj, ili ja
bone elpagis siajn kulpojn!
Godunòv mirigite ekrigardis la princon. Li ne povis alkutimiĝi al la
naiveco de l' princo, kaj lia indiferenteco pri la propra vivo ŝajnis
al Godunòv nenatura.
--Ĉu pro iu ĉagreno vi, princo, ne volas plu vivi?--li demandis.
--Eble pro ĉagreno. Por kio vivi nun? Ĉu vi volas kredi, Boriso
Teodòroviĉ, iafoje malgraŭvole mi pensas pri Kurbskij[34]: timo
ekposedas min, mi mem tiam havas la deziron forlasi la patrolandon kaj
iri for al la poloj, se nur la poloj ne estus niaj malamikoj!
--Jes, princo! En la nuna tempo ni ne havas alian vojon: aŭ imiti la
princon Kurbskij kaj por ĉiam forlasi la patrolandon, aŭ fari, kiel
mi--resti apud la caro kaj peni konservi lian favoron. Kaj vi, princo,
celas nek unu, nek alian: la caron vi ne forlasas kaj samtempe vi
kontraŭstaras al li; tio estas neeble, princo, oni devas elekti tion
aŭ ĉi tion. Se vi ne deziras forkuri el Ruslando, plenumu la volon de
l' caro. Kaj se li vin ekamos, eble li mem forlasos sian opriĉninon. Se
ni, ekzemple, estus duope apud li, subtenante unu la alian, tiel ke
hodiaŭ mi dirus al li necesan vorteton, morgaŭ vi,--io nepre restos en
lia kapo, senĉesa gutado eĉ ŝtonon traboras. Sed perforte, kara
princo, nenio estas farebla!
--Se li ne estus la caro,--malgaje diris Serèbrjanij,--mi scius, kion
mi devus fari, sed nun mi mem ne povas decidi, kion fari: unuflanke, Dio
malpermesas kontraŭstari al la caro, duaflanke--mi ne povas simpatii
por li; se oni min dispecigos, mi ne povas interrilatiĝi kun
opriĉnikoj!
--Atendu, princo, ne malesperu! Ekmemoru, kion mi tiam diris al vi! Ni
lasu la opriĉnikojn; ni ne kontraŭparolu al la caro; la opriĉnikoj
pereigos sin mem. Jam tri ĉefoj ne ekzistas, ambaŭ Basmanov'j kaj
Vjàzemskij. Atendu, princo, la tuta opriĉnino sin mem formanĝos.
--Kaj ĝis tiam kion fari?--demandis Serèbrjanij.
--Ĝis tiam,--respondis Godunòv, evitante tuj malkovri la ideon, kiun
li intencis firmigi en la kapo de sia interparolanto: ĝis tiam, se la
caro vin pardonos, vi ree povas batali kontraŭ tataroj, tio ja estas
utila faro!
En la cerbo de Serèbrjanij ne facile kunvivis du malsamaj impresoj, kaj
la perspektivo batali kontraŭ tataroj tuj malaperigis lian malĝojon.
--Jes,--li diris: nenio plu al ni restas, ol batali kontraŭ tataroj!
Bone estus, se ni ne atendus, kiam ili venos Ruslandon, sed se ni kun
ĉiuj niaj regimentoj atakus ilin en Krimeo, eble ni eĉ povus almiliti
Krimeon!
Li eĉ ekridetis ĉe tiu ĉi penso.
Godunòv demandis lin pri lia kontraŭvola liberigo kaj pri la batalo
apud Rjazanjo. Jam vesperiĝis, kaj ili ĉiam sidis kaj interparoladis
antaŭ du pokaloj da vino.
Fine Serèbrjanij leviĝis.
--Adiaŭ, bojaro,--li diris: jam vesperiĝis!
--Kien vi iras, princo? Restu ĉe mi, pasigu la nokton, morgaŭ mi
parolos kun la caro pri vi, li devas reveni.
--Neeble estas, bojaro! Mi devas reveni al la miaj. Mi timas, ke ili
komencos malpacon kun iu. Se la caro estus en la antaŭurbo, ni rekte
irus al li kun nia pento,--estu, kio estos,--sed estas danĝere resti
longtempe apud ĉi tieaj kanajloj: kvankam ni havas nian tendaron ne
survoje, apud la arbaro, tamen iu taĉmento da opriĉnikoj ĉiam povas
veni...
--Adiaŭ, princo,--diris Godunòv.--Gardu vin, ne iru al la caro, ĝis
kiam mi sendos voki vin.
--Atendu! Kien vi iras?--aldonis Godunòv, vidante, ke Serèbrjanij
volas eliri en la straton, kaj preninte lin je la mano, li elkondukis
lin tra la korto.
--Adiaŭ, Nikito Romànoviĉ!--li ripetis kaj ĉirkaŭbrakis la
princon.--Dio estas kompatema, eble, via afero bone sukcesos!
Kaj ne pli frue, ol kiam la princo surĉevale trairis la kortan
pordegon, Godunòv revenis en sian ĉambron, tre kontenta, ke
Serèbrjanij ne konsentis pasigi la nokton en lia domo.
La sekvintan matenon la caro kun granda pompo revenis la antaŭurbon,
kvazaŭ post sukcesplena militiro. La opriĉnikoj akompanis lin kun
aklamoj: he, he, hurrà! tra ĉiuj stratoj ĝis la palaco.
Nur la maljuna nutristino Onùfrievna akceptis lin per insultoj:
--Besto!--ŝi ekkriis, irante renkonten al li: kiel la tero ne englutas
vin, sangavidan beston! Vi haladzas sangan odoron, mortigisto! Kaj vi
kuraĝis ankoraŭ viziti la tombon de Sankta Sergèj post via moskva
krimo! Dia fulmotondro frapos vin, malbenitan, kune kun via diabla
militistaro!
Sed ĉi tiun fojon la insultoj de l' maljunulino tute ne impresis la
caron. Estis neniu fulmotondro aŭ ventego. La suno bele brilis en la
sennuba ĉielo kaj lumigis la orornamitajn multkolorajn flankdomojn de
l' palaco kun iliaj strangformaj kupoloj. Ivano ne diris eĉ unu vorton
kaj preteriris apud la nutristino en siajn ĉambrojn.
--Atendu, atendu!--ŝi daŭrigis, sekvante lin per okuloj kaj frapante
la plankon per sia bastono: Diaj fulmoj frapos vin kaj bruligos vian
tutan malpian antaŭurbon!
Kaj la maljunulino foriris en sian ĉambreton, malrapide movante la
piedojn kaj kolere rigardante la korteganojn, kiuj deflankiĝis antaŭ
ŝi, plenaj je superstiĉa timo.
En la sama posttagmezo Godunòv, vidante, ke la caro estas bonhumora kaj
kontraŭ sia kutimo deziras iom ripozi, sekvis lin en lian
dormoĉambron. La amo de la caro por li rajtigis lin tion fari, precipe
se li havis ion raporti, kion ne ĉiuj devis aŭdi.
En la cara dormoĉambro staris du litoj: unu farita el nuraj tabuloj
nekovritaj,--tie Ivano Vasìljeviĉ kuŝis dum periodoj de anima
ekscitiĝo kaj de pentofarado; alia--pli larĝa, estis kovrita per mola
ŝaffelaĵo, lanugaj kusenegoj kaj silkaj kusenoj; en ĉi tiu lito la
caro dormis, kiam lia animo estis trankvila. Verdire, ĝi ne ofte
okazis, kaj pli ofte ĉi tiu lasta lito restis neuzata.
Bone oni devis koni la naturon de l' caro, por ĉiam senerare
diveni lian humoron. Ne ĉiam dum turmentoj de l' konscienco li
fariĝis pardonema kaj korfavora. Ne malofte li aljuĝis siajn
konsciencriproĉojn al artifikoj de l' diablo, kiu deziris malhelpi al
li persekutadi la perfidon, kaj tiam, anstataŭ montriĝi pardonema, li,
por kontraŭbatali la diablon, ĉiam preĝante kaj farante krucsignojn,
sin donadis al plej granda krueleco. Ne ĉiam ankaŭ lia videble
trankvila vizaĝo atestis pri interna trankvileco. Ofte ĝi estis ne pli
ol ŝajno, kaj la caro, kun sia eksterordinare traiga rigardo kaj la
kapableco diveni fremdajn pensojn, pli ol unu fojon mirigis sian
interparolanton kaj frapis lin per neatendita eksplodo de kolero dum
momentoj, kiam ĉi tiu esperis vidi esprimon de favoro.
Sed Godunòv sciis distingi la plej malgrandajn nuancojn de l'
karaktero de l' caro kaj ĉiam senerare divenis kaj komprenis la por
aliaj neklarigeblajn ŝanĝojn de lia vizaĝo.
Kiam la caro kuŝiĝis en sian molan liton, Boriso Godunòv, vidante en
liaj trajtoj nenion krom laciĝo, diris sen iaj preparoj:
--Via cara moŝto, via malfavorato troviĝis!
--Kiu?--demandis Ivano, oscedante.
--Nikito Serèbrjanij, la sama, kiu sabrovundis vian perfidulon
Vjàzemskij kaj estis malliberigita.
--Ha!--diris Ivano: fine oni kaptis la paseron! Kiu lin kaptis?
--Neniu, via cara moŝto. Li mem venis kaj kunvenigis ĉiujn rabistojn,
kun kiuj li apud Rjazanjo venkis la tatarojn. Ili ĉiuj kune kun
Serèbrjanij venis konfesi al via cara moŝto siajn kulpojn.
--Ili retrovis la prudenton, bone!--diris Ivano.--Ĉu vi vidis lin?
--Jes, via cara moŝto! Li rekte venis al mi; li ne sciis, ke vi
forestas, kaj li venis peti min, ke mi raportu pri lia reveno al via
cara moŝto! Komence mi intencis lin malliberigi, sed poste venis al mi
la ideo, ke Skuratov eble kulpigos min, ke mi alproprigas al mi lian
rajton; certe, Serèbrjanij ne forkuros, se li mem venis ĉi tien!
Godunòv parolis tute malkaŝe, kun sincera mieno, sen iu konfuziĝo,
kvazaŭ sen ruzeco, sen iu simpatio por Serèbrjanij. Kiam li hieraŭ
estis elkondukanta Serèbrjanij'n per la korta pordo, li tute ne havis
la intencon kaŝi de la caro lian viziton (tro danĝere tio estus!), li
nur ne volis, ke iu el la opriĉnikoj, pli frue ol li, sciigu la caron
pri tiu vizito kaj, kiel unua sciiganto, kolerigu la caron eble eĉ
kontraŭ Godunòv mem. La aludo, ke Serèbrjanij estis malamiko de l'
ekzekutita Vjàzemskij, ne sencele estis uzita de Godunòv.
La caro oscedis ankoraŭ unu fojon, sed nenion respondis, kaj Godunòv,
observante lin tre atente, ne legis en lia vizaĝo ion similan je kolero
eĉ kaŝita. Male, ŝajnis al li, ke la intenco de Serèbrjanij sin
prezenti kun la rabistoj al la cara volo, plaĉis al Ivano.
La caro Ivano, verŝante sangon kaj tremigante ĉiujn, havis tamen la
deziron, ke oni opiniu lin justa kaj eĉ favorkora; lia krueleco ĉiam
havis la ŝajnon de severa justeco, kaj la fido je lia favorkoreco tiom
pli multe flatis lin, ĉar ne ofte li renkontis tiun fidon.
Post iom da tempo Godunòv kuraĝis demandi:
--Via cara moŝto, eble mi devas voki Gregoron Lukìĉ?
Sed la lastaj ekzekutoj jam trosatigis Ivanon; kelkaj kapoj nenion povis
aldoni por lia kontentiĝo nek povis ree eksciti lian sangsoifon, nun
dormantan.
Li fikse ekrigardis Godunòv'n.
--Ĉu vi opinias, ke mi ne povas vivi sen mortigoj?--li diris severtone:
la ribelulojn, kiuj subfosas la regnon, ĉu oni povas kompari kun
Nikito, kiu vundis Afonĉjon? Kaj la rabistoj ankaŭ ne ĉiuj meritas
mortpunon. Ili ĉiuj kun Nikito kolektiĝu en mia korto. Kiam mi eliros
el la dormoĉambro, mi ekvidos, kion fari kun ili!
Godunòv, dezirinte al la caro bonan ripozon, foriris kun profunda
saluto.
Ĉio nun dependis de l' humoro de Ivano post lia vekiĝo.