Samtempa esploro de du kontraŭuloj.
Ok tagojn post la batalo la caro akceptis en sia dormoĉambro
Basmanov'n, ĵus alvenintan el Rjazanjo. La caro jam detale sciis pri la
batalo, sed Basmanov esperis, ke li la unua rakontos pri ĝi. Li esperis
alskribi al si sola la honoron de l' venko kaj kiel sekvon de sia
rakonto li deziris ree ricevi la antaŭan favoron de la caro.
La caro atente aŭskultis, movante la rozarion kaj observante la
perlornamitan ringon de sia montra fingro. Sed kiam Basmanov, fininte la
rakonton kaj ekskuinte siajn buklojn, diris memkonfide--"via cara
moŝto, vi vidas, kiel multe ni laboris por via cara moŝto!", Ivano
levis la okulojn kaj ekridetis.
--Ni ne ŝparis niajn fortojn,--flateme daŭrigis Basmanov,--kaj via
cara moŝto, certe, bone rekompencos vian fidelan serviston?
--Kion vi dezirus, Teodĉjo?--demandis la caro kun ŝajniga bonkoreco.
--Plej bone, faru min okolniĉij, por ke oni min plu ne kuraĝu ofendi.
Ivano fikse rigardis lin.
--Kaj per kio mi rekompencos la princon Serèbrjanij?--li demandis tute
neatendite.
--Vian malfavoraton?--demandis Basmanov, kaŝante sian konfuzon sub sia
ordinara senhonteco: kion pli li meritas, ol pendigilon? Li estis
forkurinta el malliberejo, li kun siaj rabistoj sufiĉe multe malhelpis
nin: se li ne ektimigus la tatarojn, ni atakus kaj kaptus ilin ĉiujn
kvazaŭ koturnojn.
--Ĉu vere? Kaj mi supozas, ke sen li ree iu tataro alligus vin al sia
ĉevalo, kiel iam, ĉu vi memoras, Teodĉjo? Ĝi estus ne por la unua
fojo, vi jam provis ĝin!
--Mi jam provis suferi por via cara moŝto, arogante daŭrigis Basmanov:
mi nur ne provis vian caran dankon. Nek Godunòv, nek Vjàzemskij, nek
Maluto tiel servas kiel mi, tamen, vi bone rekompencas ilin.
--Certe, ili ne tiel servas, kiel vi! Ĉu, ekzemple, ili povas danci,
kiel vi?
--Via cara moŝto,--diris Basmanov, perdante la paciencon: se mi ne
plaĉas al vi, bonvolu min forpermesi; mi iros for de la kortego.
Basmanov esperis, ke Ivano lin estos retenanta, sed lia foresto el la
antaŭurbo, anstataŭ revivigi la amon de l' caro por li, ankoraŭ pli
multe ĝin malpligrandigis: la caro lin forgesis, kaj aliaj favoratoj,
precipe Maluto, ofendita per la fiereco de Basmanov, utiligis la tempon
por deturni de li la caran koron.
La plano de Basmanov malsukcesis. Estis videble, ke lia ĉagreno amuzis
la caron.
--Kion fari?--diris la caro kun ŝajniga malĝojo:--kvankam mi enuos sen
vi, mi, malfeliĉa orfo, kvankam la ŝtataj aferoj eble malprosperos,
sed kion fari? mi provos ĉion fari sola, per mia malsaĝa kapo! Iru,
Teodĉjo, iru, kien vi volas! Mi ne deziras vin deteni perforte!
Basmanov ne povis kaŝi plu sian koleron; dorlotita de Ivano, li nun
tutplene aperigis sian karakteron.
--Dankon, via cara moŝto, dankon por via gastameco! Dankon, ke vi pelas
for vian serviston kiel malbonan hundon! Nun,--aldonis li
senpripense,--nun mi laŭdos en Ruslando vian caran bonecon! Estu la
aliaj por vi same bonaj servistoj, kiel estis via Teodora! Multaj pekoj
ŝarĝas mian konsciencon de post mia servado al vi,--unu nuran pekon mi
ne konas, mi ne havis rilatojn kun sorĉistoj!
Ivano komence ridetis, sed ĉe la lastaj paroloj lia mieno ŝanĝiĝis.
--Sorĉistoj?--li demandis, mirigita, preskaŭ kolera.--Kiu do havas ĉi
tie rilatojn kun sorĉistoj?
--Kiu? Ekzemple, via Vjàzemskij,--respondis Basmanov, brave renkontante
fiksan rigardon de l' caro.--Jes!--daŭrigis li, ne timigita de la
terura mieno de Ivano: vi sola nur ne scias, ke kiam Vjàzemskij estas
en Moskvo, li ĉiunokte vizitas la mueliston en la arbaro, la muelisto
ja estas sorĉisto, nepre ili kune penas pereigi vian caran moŝton!
--Kial vi scias ĉion ĉi?--demandis la caro, trapikante la opriĉnikon
per esploranta rigardo.
Ĉi tiun fojon Basmanov iom ektimis.
--Via cara moŝto,--li rapidis respondi: se mi ĝin scius pli frue, mi
certe raportus ĉion al via cara moŝto, sed mi nur hieraŭ ekaŭdis de
liaj servistoj...
La caro enpensiĝis.
--Iru!--li diris post mallonga silento: mi esploros la aferon. Ne
forlasu la antaŭurbon, ĝis kiam mi ordonos!
Basmanov foriris kontenta, ke li sukcesis veki en la suspektema koro de
l' caro dubon kontraŭ unu el siaj malamikoj, sed samtempe tro malĝoja
pro la malvarmeco, kun kiu la caro lin akceptis.
Baldaŭ la caro eliris el la dormoĉambro en sian akceptejon, sidiĝis
en apogseĝon kaj, ĉirkaŭita de opriĉnikoj, aŭskultis raportojn de
l' bojaroj, alvenintaj el Moskvo kaj el aliaj urboj. Disdoninte siajn
ordonojn, detale pridiskutinte kun ili ĉiujn bezonojn de l' ŝtato, la
rilatojn kun fremdaj landoj, la rimedojn kontraŭ la invado de tataroj
en Ruslandon, Ivano demandis, ĉu ĉiuj petantoj jam estas akceptitaj?
--Bojaro Druĵino Andrèeviĉ Morozov,--anoncis stolniko[43],--humile
salutas vian caran moŝton kaj petas, ke vi permesu al li aperi antaŭ
viaj helaj okuloj!
--Morozov?--demandis Ivano:--ĉu li ne forbrulis kun sia domo? Vivema
estas la maljuna hundo! Bone. Mi demetis de li mian malfavoron, li
eniru!
La stolniko eliris. Baldaŭ la aro da korteganoj donis lokon al bojaro
Morozov, kiu, subtenata de siaj du servistoj, alproksimiĝis al la caro
kaj falis teren antaŭ li.
Ĉies okuloj sin turnis al la maljuna bojaro. Lia vizaĝo estis pala, li
multe malgrasiĝis, sur la frunto estis videbla la cikatro, postsigno de
la sabra vundo, farita de Vjàzemskij; sed liaj enfalintaj okuloj
aperigis la antaŭan fortan volon, kaj sur liaj kunigitaj brovoj kuŝis
la antaŭa sigelo de nevenkebla obstineco.
Kontraŭ la kutimo de l' kortego, liaj vestoj ne estis luksaj.
Ivano silente rigardis lin.
Kiu sciis legi la carajn rigardojn, tiu legus nun kaŝitan malamon kaj
plezuron vidi la malamikon humiliĝintan, sed malatenta observanto povus
nomi la rigardon de Ivano eĉ bonkora.
--Druĵino Andrèeviĉ!--li diris grave, sed afable: mi demetis de vi
mian malfavoron; kial do vi surhavas tiajn vestojn?
--Via cara moŝto,--respondis la bojaro restante surgenue: ĉu luksaj
vestoj konvenas al tiu, kies domon forbruligis viaj opriĉnikoj, kies
edzinon ili forrabis? Via cara moŝto,--li daŭrigis per firma voĉo: mi
humile plendas al vi kontraŭ via opriĉniko, Afonĉjo Vjàzemskij!
--Leviĝu!--diris la caro: kaj rakontu ĉion laŭvice. Se iu el miaj
opriĉnikoj vin ofendis, mi ne indulgos lin eĉ se li estus plej intima
mia servisto.
--Via cara moŝto!--daŭrigis Morozov ĉiam surgenue: li mem venu,
Afonĉjo! Li respondu en mia ĉeesto al via cara moŝto!
--Bone!--konsentis la caro post pripenso: vi estas prava! La plendato
devas scii, pri kio oni lin kulpigas. Venigu Vjàzemskij'n! Kaj vi,--li
sin turnis al la servistoj de Morozov, kiuj humilege staris
flanke:--levu vian bojaron kaj sidigu lin sur benkon, ke li atendu la
plendaton.
De post la ruinigo de l' domo de Morozov pasis pli ol du monatoj.
Vjàzemskij jam resaniĝis post la ricevitaj vundoj. Kiel antaŭe, li
loĝis en la antaŭurbo, sed, nenion sciante pri la sorto de Heleno,
kiun neniu el liaj kurieroj povis trovi, li estis ankoraŭ pli malgaja,
ol antaŭe, li tre malofte sin montris ĉe la kortego, pretekstante
sian malsanon, ne partoprenis en festenoj kaj kelkaj lin opiniis eĉ iom
freneza. Al la caro ne plaĉis lia foresto dum komunaj preĝoj aŭ
festenoj; sed, sciante pri la malfeliĉa aventuro kun Heleno, li
alskribis la konduton de Vjàzemskij al amturmentoj kaj estis indulgema
por li. Nur post la interparolo kun Basmanov ĉi tiu konduto ekŝajnis
al li suspektinda. La plendo de Morozov donis bonan okazon multon ekscii
per samtempa esploro de ambaŭ kontraŭuloj,--jen kial la caro akceptis
Morozov'n pli afable, ol la korteganoj estis atendintaj.
Baldaŭ venis Vjàzemskij. Lia eksteraĵo ankaŭ multe ŝanĝiĝis. Li
ŝajnis esti pli aĝa per kelkaj jaroj, la trajtoj de lia vizaĝo
fariĝis pli akraj, kaj la vivo kvazaŭ alcentriĝis en liaj fajraj,
malkvietaj okuloj.
--Venu, venu, Afonĉjo?--diris la caro,--alproksimiĝu ankaŭ vi,
Druĵino! Diru, en kio konsistas via plendo? Diru malkaŝe, rakontu
ĉion, kiel ĝi okazis!
Druĵino Andrèeviĉ alproksimiĝis al la caro. Starante apud
Vjàzemskij, sed ne rigardante lin, li detale rakontis ĉiujn
cirkonstancojn de l' atako.
--Ĉu li rakontis la veron?--demandis la caro, sin turnante al
Vjàzemskij.
--Jes, via cara moŝto!--respondis Vjàzemskij, kiun mirigis la demando
de l' caro, ĉar la caro jam de longe ĉion sciis.
La vizaĝo de l' caro malsereniĝis.
--Kiel vi kuraĝis fari tion?--li diris kaj direktis al Vjàzemskij sian
severan rigardon:--ĉu mi permesas, ke miaj opriĉnikoj estu rabistoj?
--Vi scias, via cara moŝto,--respondis Vjàzemskij, pli kaj pli
miregante: vi scias, ke la domo estis rabita ne laŭ mia ordono, kaj se
la bojarinon mi forkondukis, mi havis ja vian permeson!
--Mian permeson?--demandis la caro, akcentante ĉiun vorton.--Kiam mi
donis al vi tian permeson?
Tiam Vjàzemskij komprenis, ke li ne devus sin apogi sur la aludo de l'
caro Ivano dum festeno, aludo, kiun Vjàzemskij konsideris kiel
rajtigilon por forkonduki perforte Helenon. Ne divenante ankoraŭ la
celon, kiu igas la caron nei tiun aludon, li tamen komprenis, ke li
devas ŝanĝi la manieron de sia defendo. Ne la timo aŭ la deziro
konservi la vivon, kiu, ĉe la ŝanĝebla karaktero de Ivano, ĉiam
povis esti en danĝero, decidigis Vjàzemskij'n serĉi senkulpiĝon. Li
ankoraŭ ne perdis la esperon retrovi Helenon, kaj ĉiuj rimedoj
ŝajnis al li taŭgaj por tia celo.
--Via cara moŝto!--li diris:--pardonu, vi ne estis permesinta al mi
forkonduki la bojarinon. Jen kiel okazis la afero! Vi sendis min Moskvon
por demeti la malfavoron de l' bojaro Druĵino Morozov, kaj la bojaro,
kiel vi scias, de longe konsideras min kiel malamikon, ĉar mi iam estis
konanta kun lia edzino, amindumis ŝin... Kiam mi alvenis en lian domon,
li decidis kune kun princo Serèbrjanij min mortigi. Post tagmanĝo ili
kun siaj servistoj atakis nin per plej perfida maniero; ni komencis nin
defendi, kaj la bojarino, lia edzino, konante la kruelan karakteron de
sia edzo, ne deziris resti ĉe li, kaj elpetis, ke mi ŝin kunprenu. Si
forlasis lian domon tute propravole, sed ĉar mi en la arbaro svenis, mi
ne scias, kio fariĝis al ŝi, kie ŝi estas. Kredeble, bojaro Morozov
trovis ŝin kaj kaŝas ŝin ie, eble li jam mortigis ŝin! Ne
li,--daŭrigis Vjàzemskij kun ĵaluza rigardo al Morozov: ne li devus
plendi, mi mem, via cara moŝto, kulpigas la bojaron pri tio, ke li kun
Nikito Serèbrjanij estis min atakinta en sia domo!
La caro ne atendis tian turniĝon. La kalumnio de Vjàzemskij estis
okulvidebla, sed Ivano tute ne intencis ĝin refuti. Morozov nun
unuafoje ekrigardis sian kontraŭulon.
--Mensogas la malbenita hundo!--li diris, malestimege rigardante lin de
la kapo ĝis la piedoj: ĉiu lia vorto estas abomeninda mensogo; mi
estas preta kisi la krucon por atesti la veron! Via cara moŝto! ordonu,
ke li, malbenito, redonu al mi mian edzinon, kun kiu min kunligas la
leĝo kristana!
Ivano ekrigardis Vjàzemskij'n!
--Kion vi diros?--demandis li kun la mieno de kvazaŭ senpartia
juĝisto.
--Mi jam diris al vi, via cara moŝto, ke mi kunprenis la bojarinon,
plenumanta ŝian propran peton; kiam survoje mi perdis multe da sango,
miaj servistoj trovis min svenintan en arbaro. Apud mi estis nek la
ĉevalo, nek la bojarino, oni min transportis en la muelejon, kie la
maljuna muelisto per sorĉvortoj haltigis la sangfluon. Nenion plu mi
scias.
Vjàzemskij ne supozis, ke, rakontante pri la muelisto, li plifortigas
en la caro lian jam naskiĝintan suspekton kaj kredebligas la vortojn de
Basmanov, sed Ivano ne aperigis atenton pri ĉi tiu cirkonstanco, li nur
notis ĝin en sia memoro por profiti, kiam alvenos la tempo; dume li
kaŝis siajn pensojn sub la masko de senpartieco.
--Ĉu vi aŭdis?--li diris al Vjàzemskij: la bojaro Druĵino estas
preta kisi la krucon por atesti la veron! Kiamaniere vi vin senkulpigos
antaŭ li?
--La bojaro ĉion povas diri,--respondis Vjàzemskij, decidiĝinta,--kio
ajn okazus--sin defendi ĝis la fino:--estas lia volo kalumnii min;
tamen mi kulpigas lin pri mia vundo, kaj mi mem ankaŭ kisos la krucon
por atesti mian veron!
Murmuro trakuris la ĉeestantaron. Ĉiuj opriĉnikoj sciis, kiamaniere
okazis la atako, kaj malgraŭ alkutimiĝo al krimoj ne ĉiu el ili
kuraĝus ĵuri malveraĵon.
Ivanon mem mirigis la aroganteco de Vjàzemskij, sed sammomente li
komprenis, ke per ĝi li povas pereigi malamegatan Morosov'n,
konservante la ŝajnon de severa justeco.
--Fratoj!--li diris, sin turnante al la ĉeestantoj: bonvolu atesti, ke
mi deziris ekscii la veron. Mi ne havas la kutimon juĝi, ne
aŭskultinte sinpravigon. Tamen estas neeble, ke en la sama proceso
ambaŭ partioj kisu la krucon por atesti la veron... Nepre unu el la
kontraŭuloj ĵurus malvere. Kiel bona paŝtisto, gardanta mian
ŝafaron, mi ne volas permesi, ke iu pereigu sian animon. Morozov kaj
Vjàzemskij estu juĝotaj per Dia juĝo. Mi donas al ili batalkampon ĉi
tie, sur la Ruĝa Placo. Post dek tagoj ili aperu kun siaj helpantoj kaj
atestantoj! Al kiu Dio donos la venkon, tiu estos pura ankaŭ antaŭ mi;
kiu malvenkos, tiu, se li restos viva, akceptu samloke mortpunon pere de
ekzekutisto!
La verdikto de Ivano forte impresis la ĉeestantaron. Kiel multaj
opiniis, ĝi por Morozov egalis la mortverdikton, ĉar estis pli ol
dubeble, ke la maljuna bojaro povus kontraŭbatali la junan kaj fortan
Vjàzemskij'n. Oni supozis, ke li forrifuzos la duelon aŭ almenaŭ
petos la permeson sin anstataŭigi per dungota batalanto. Sed Morozov
kliniĝis antaŭ la caro kaj diris per trankvila voĉo:
--Ĝi estu laŭ via volo, via cara moŝto! Mi estas maljuna kaj malsana,
jam delonge mi ne estis surmetanta kirason; tamen en Dia juĝo venkas ne
la forto, sed la vero! Mi esperas havi la helpon de Dio, kiu ne forlasos
min en mia prava afero kaj aperigos antaŭ via cara moŝto kaj antaŭ
ĉiuj homoj malpravecon de malamiko mia.
Aŭdinte la caran verdikton, Vjàzemskij komence ekĝojis, sed la
memkonfido de Morozov iom konfuzis lin. Li ekmemoris, ke, laŭ komuna
kredo, en juĝa duelo Dio neeviteble donas venkon al la vera partio, kaj
dubo pri sukceso kontraŭvole enrampis lian animon.
Tamen, subpreminte nun la konfuziĝon, li ankaŭ kliniĝis antaŭ la
caro kaj diris:
--Fariĝu laŭ via volo, via cara moŝto!
--Iru,--diris Ivano: serĉu atestantojn por vi, kaj post dek tagoj, je
tagiĝo, vi ambaŭ estu sur la Ruĝa Placo, kaj ve al tiu, kiu ne venkos
en la batalo!
Ĵetinte al ili ambaŭ traigan neklarigeblan rigardon, la caro leviĝis
kaj foriris en siajn ĉambrojn. Morozov eliris el la ĉambrego
dignoplena, postsekvata de siaj servistoj, tute ne atentante la
ĉirkaŭantajn opriĉnikojn.