STELLINGEN

_Stelling I._

Op dezelfde wijze als in den Geest de gedachten en voorstellingen

der dingen gerangschikt en aaneengeschakeld zijn, volgen op

elkaar en schakelen zich aaneen de gewaarwordingen des Lichaams,

of de beelden [indrukken] der dingen op het Lichaam.

_Bewijs._

De orde en het verband der voorstellingen zijn (_vlg. St. VII D.

II_) dezelfde als orde en verband der dingen en omgekeerd zijn de

orde en het verband der dingen (_vlg. Gevolg St. VI en St. VII D.

II_) dezelfde als orde en verband der voorstellingen. Derhalve:

evenals orde en verband der voorstellingen in den Geest (_vlg.

St. XVIII D. II_) de orde en het verband der dingen volgen,

evenzoo is er ook omgekeerd (_vlg. St. II D. III_) een orde en

verband van lichaamsindrukken, geheel beantwoordende aan de wijze

waarop de gedachten en voorstellingen der dingen gerangschikt en

aaneengeschakeld zijn in den Geest. H.t.b.w.

_Stelling II._

Indien wij een gemoedsbeweging of aandoening scheiden van de

gedachte aan een uitwendige oorzaak en met andere gedachten

verbinden, gaan Liefde of Haat jegens die uitwendige oorzaak,

evenals alle zielsberoeringen, welke uit deze aandoeningen

ontsprongen, te niet.

_Bewijs._

Datgene immers wat het wezen van Liefde of Haat uitmaakte, is

Blijheid of Droefheid, vergezeld door de voorstelling eener

uitwendige oorzaak, (_vlg. Definities VI en VII der Aand._).

Wanneer dus deze is opgeheven, is tevens het wezen van de Liefde

of van den Haat opgeheven. Derhalve gaan deze aandoeningen en die

welke er uit voortvloeien, te niet. H.t.b.w.

_Stelling III._

Een aandoening, welke lijding is, houdt op een lijding te zijn,

zoodra wij er ons een heldere en duidelijke voorstelling van

vormen.

_Bewijs._

Een aandoening welke lijding is, is een verwarde voorstelling

(_vlg. Alg. Definitie der Aand._). Indien wij dus van dezelfde

aandoening een heldere en duidelijke voorstelling vormen, zal

deze voorstelling zich niet anders dan in redelijk opzicht[A79]

van die aandoening zelf, voorzoover zij alleen betrekking heeft

op den Geest, onderscheiden (_vlg. St. XXI en Opmerking D. II_).

Derhalve zal (_vlg. St. III D. III_) deze aandoening ophouden een

lijding te zijn. H.t.b.w.

_Gevolg:_ Wij hebben een aandoening dus des te meer in

onze macht, en de Geest heeft des te minder door haar te

lijden, naar mate wij haar beter kennen.

_Stelling IV._

Het Lichaam ontvangt geen indruk van welke wij ons niet een of

andere heldere en duidelijke voorstelling kunnen maken.

_Bewijs._

Wat aan allen gemeen is, kan niet anders dan adaequaat worden

begrepen (_vlg. St. XXXVIII D. II_). Derhalve (_vlg. St. XII en

Hulpstelling II, te vinden achter Opmerking St. XIII D. II_)

ontvangt het Lichaam geen indruk van welke wij ons niet een of

andere heldere en duidelijke voorstelling kunnen maken. H.t.b.w.

_Gevolg:_ Hieruit volgt dat er ook geen aandoening

bestaat, van welke wij ons niet een of andere heldere en

duidelijke voorstelling kunnen vormen. Immers een

aandoening is de voorstelling van een lichaamsindruk

(_vlg. Alg. Definitie der Aand._), welke voorstelling dus

(_vlg. voorgaande St._) een of ander helder en duidelijk

begrip moet insluiten.

_Opmerking:_ Aangezien er (_vlg. St. XXXVI D. I_) niets

bestaat waaruit niet een of andere uitwerking voortvloeit

en wij al wat volgt uit een voorstelling, welke voor ons

adaequaat is, helder en duidelijk begrijpen (_vlg. St. XL

D. II_), volgt hieruit, dat ieder de macht heeft zichzelf

en zijn aandoeningen, zoo niet geheel en al, dan toch ten

deele, helder en duidelijk te begrijpen, en bijgevolg er

voor te zorgen dat hij er minder van te lijden heeft. Wij

behooren ons dus vooral dáárop toe te leggen, om elke

aandoening zooveel mogelijk helder en duidelijk te leeren

kennen, ten einde zoodoende den Geest, van die aandoening

zelf uitgaande, te doen denken aan dingen, welke hij

helder en duidelijk begrijpt en waarin hij volkomen

berust; daardoor de aandoening te scheiden van haar

uitwendige oorzaak en met ware gedachten te verbinden.

Het gevolg zal dan zijn dat niet alleen Liefde en Haat te

niet gaan (_vlg. St. II v.d. D._) maar ook dat de Drang

of de Begeerten, welke uit zulk een aandoening plachten

voort te komen, niet bovenmatig kunnen worden. (_Vlg. St.

LXI D. IV_). Men vergete namelijk vooral niet dat het

éénzelfde Drang is waardoor de mensch nu eens handelt,

dan weer lijdt. Zoo hebben wij bijvoorbeeld doen zien dat

het met den menschelijken aard aldus gesteld is, dat

ieder verlangt dat de overige menschen naar zìjn zin

zullen leven (_zie Opmerking St. XXXI D. III_). Deze

Drang nu is bij den mensch, die niet door de Rede geleid

wordt, een lijding, welke Eerzucht genoemd wordt en welke

niet veel van Hoogmoed verschilt. Daarentegen is hij bij

den mensch, die naar de voorschriften der Rede leeft, een

handeling of deugd, welke Rechtschapenheid [Vroomheid]

heet (_zie Opmerking I St. XXXVII D. IV en het tweede

bewijs dierzelfde St._). Evenzoo zijn alle andere

verlangens of Begeerten slechts in zooverre lijdingen als

zij door inadaequate voorstellingen worden opgewekt of

daaruit voortkomen. Alle Begeerten toch, waardoor wij tot

een of andere handeling gedreven worden, kunnen zoowel

uit adaequate als uit inadaequate voorstellingen

ontspringen. (_Zie St. LIX D. IV_).

Er is dus (om tot mijn uitgangspunt terug te keeren) geen

voortreffelijker heelmiddel, en dat tevens in onze macht

staat, tegen de aandoeningen te bedenken dan hun juiste

kennis; aangezien de Geest geen enkel ander vermogen

bezit dan om te denken en adaequate voorstellingen te

vormen, gelijk wij hierboven hebben aangetoond (_vlg. St.

III D. III_).

_Stelling V._

Een aandoening, opgewekt door iets dat wij ons zonder meer[A80],

en noch als noodwendig, noch als mogelijk, noch als toevallig

voorstellen, is onder overigens gelijke omstandigheden, sterker

dan alle andere.

_Bewijs._

De aandoening, opgewekt door iets dat wij voor vrij houden is

sterker dan die, teweeg gebracht door iets noodwendigs (_vlg. St.

LIX D. III_) en bijgevolg veel sterker dan die, veroorzaakt door

iets dat wij als mogelijk of als toevallig beschouwen (_vlg. St.

XI D. IV_). Maar zich iets als vrij voorstellen kan niets anders

beteekenen dan dat wij het ons "zonder meer" voorstellen, zonder

al de oorzaken, waardoor het tot zijn werking gedreven wordt, te

kennen (_vlg. hetgeen wij in Opmerking St. XXXV D. II hebben

aangetoond_). Derhalve zal de aandoening, opgewekt door iets dat

wij ons zonder meer voorstellen, onder overigens gelijke

omstandigheden, sterker zijn dan die, teweeggebracht door iets

noodwendigs, mogelijks of toevalligs, en bijgevolg sterker dan

alle andere. H.t.b.w.

_Stelling VI._

Naarmate de Geest alle dingen als noodwendig begrijpt, heeft hij

meer macht over zijn aandoeningen, ofwel heeft hij minder van hen

te lijden.

_Bewijs._

De Geest begrijpt [kan inzien] dat alle dingen noodwendig zijn

(_vlg. St. XXIX D. I_) en dat zij door een oneindig verband van

oorzaken tot bestaan en werking genoopt worden (_vlg. St. XXVIII

D. I_). Derhalve bewerkt hij (_vlg. voorgaande St._) voorzoover

hij dit begrijpt, dat hij van de aandoeningen, welke uit die

dingen voortspruiten, minder te lijden heeft en dat hij (_vlg.

St. XLVIII D. III_) in geringere mate door hen wordt aangedaan.

H.t.b.w.

_Opmerking:_ Hoe meer deze kennis, namelijk dat de dingen

noodwendig zijn, die bijzondere dingen betreft, welke wij

ons het duidelijkst en levendigst voorstellen, hoe

grooter ook de macht van den Geest over de aandoeningen

zal zijn, hetgeen ook de ervaring zelve bewijst. Wij zien

immers hoe Droefheid over een goed dat verloren ging,

verzacht wordt, zoodra degeen die het verloor, bedenkt

dat hij het op geen enkele wijze had kunnen behouden. Zoo

zien wij ook dat niemand kinderen beklaagt omdat zij niet

kunnen spreken, loopen of [logisch] redeneeren, of ook

omdat zij zooveel jaren als onbewust van zichzelf leven.

Indien echter de meeste menschen volwassen ter wereld

kwamen en slechts een enkele als kind, dan zou ieder zulk

een kind beklagen, wijl men dan het kind-zijn niet als

een natuurlijk, noodwendig iets zou beschouwen, maar als

een fout of zonde van de Natuur. En zoo zouden wij nog

tal van dergelijke voorbeelden kunnen geven.

_Stelling VII._

Aandoeningen, welke uit de Rede ontspruiten of door haar worden

opgewekt, zijn, indien men ook rekening houdt met den tijd [op

den duur] machtiger dan aandoeningen welke op bijzondere dingen

betrekking hebben welke wij als afwezig beschouwen.

_Bewijs._

Wij beschouwen iets niet als afwezig op grond van de aandoening

waarmede wij het ons voorstellen, maar doordat ons Lichaam een

anderen indruk ondergaat, welke het oogenblikkelijk bestaan ervan

uitsluit (_vlg. St. XVII D. II_). Daarom is een aandoening, welke

betrekking heeft op een zaak welke wij als afwezig beschouwen,

ook niet van dien aard dat zij 's menschen overige handelingen en

vermogens zou kunnen beheerschen (_zie hierover St. VI D. IV_),

doch integendeel van zulk een aard dat zij door andere

aandoeningen, welke het bestaan van die uitwendige oorzaak

buitensluiten, op een of andere wijze kan worden belemmerd (_vlg.

St. IX D. IV_). Een aandoening evenwel welke uit de Rede

voortspruit, heeft noodzakelijk betrekking op algemeene

eigenschappen van dingen (_zie. de Definitie der Rede in

Opmerking II St. XL D. II_), welke eigenschappen wij steeds als

aanwezig beschouwen (wijl er immers niets zijn kan dat hun

oogenblikkelijk bestaan uitsluit) en welke wij ons steeds op

dezelfde wijze voorstellen (_St. XXXVIII D. II_). Vandaar dat

zulk een aandoening ook steeds dezelfde blijft, en bijgevolg

zullen (_vlg. Axioma I v.d. D._) alle aandoeningen, welke met

haar in strijd zijn en door hun uitwendige oorzaken niet worden

ondersteund, zich meer en meer bij haar moeten aanpassen, totdat

zij tenslotte niet meer met haar in strijd zijn. In zoover is dus

de aandoening, welke uit de Rede voortspruit machtiger. H.t.b.w.

_Stelling VIII._

Een aandoening is des te sterker naarmate zij door méér

gelijktijdig samenwerkende oorzaken wordt opgewekt.

_Bewijs._

Vele oorzaken tegelijk vermogen meer dan indien het er minder

waren (_vlg. St. VII D. III_). Derhalve zal (_vlg. St. V D. IV_)

een aandoening des te sterker zijn, naarmate zij door méér

gelijktijdige oorzaken wordt opgewekt. H.t.b.w. Deze stelling

blijkt ook uit Axioma II van dit Deel.

_Stelling IX._

Een aandoening welke door vele en verschillende oorzaken wordt

teweeg gebracht, die de Geest tegelijk met die aandoening

beschouwt, is minder schadelijk en doet ons minder lijden (en elk

dier oorzaken maakt minder indruk op ons), dan een andere even

sterke aandoening, welke slechts één of weinige oorzaken heeft.

_Bewijs._

Een aandoening is alleen in zoover slecht of gevaarlijk als de

Geest er door belemmerd wordt te denken (_vlg. St. XXVI en XXVII

D. IV_). Derhalve is een aandoening, waardoor de Geest genoopt

wordt aan vele dingen te gelijk te denken, minder schadelijk dan

een even sterke andere, welke den Geest zoozeer in de beschouwing

van één of enkele voorwerpen gevangen houdt, dat hij aan andere

niet meer denken kan. Dit wat het eerste betreft. Wijl voorts het

wezen van den Geest, d.w.z. (_vlg. St. VII D. III_) zijn

vermogen, uitsluitend in denken bestaat (_vlg. St. XI D. II_),

lijdt de Geest minder door een aandoening, welke hem noopt aan

vele dingen te denken, dan door een even groote, welke zijn

aandacht voor één of enkele voorwerpen in beslag neemt. Dit wat

het tweede punt aangaat. Tenslotte is zulk een aandoening (_vlg.

St. XLVIII D. III_) voorzoover zij door vele uitwendige oorzaken

wordt teweeg gebracht, ten opzichte van elk dier oorzaken ook

zwakker. H.t.b.w.

_Stelling X._

Zoolang wij niet door aandoeningen, welke strijdig zijn met onzen

aard, worden aangegrepen, hebben wij de macht om de indrukken van

ons Lichaam te rangschikken en aaneen te schakelen volgens orde

des begrips[A81].

_Bewijs._

Aandoeningen welke in strijd zijn met onzen aard, d.w.z. (_vlg.

St. XXX D. IV_), welke slecht zijn, zijn slecht inzóóver als zij

den Geest belemmeren in het begrijpen (_vlg. St. XXVII D. IV_).

Zoolang wij dus niet worden aangegrepen door aandoeningen welke

met onzen aard in strijd zijn, wordt het vermogen van den Geest,

waarmede hij de dingen tracht te begrijpen (_vlg. St. XXVI D.

IV_) niet belemmerd en bezit de Geest dus de macht om heldere en

duidelijke voorstellingen te vormen en zaken uit elkaar af te

leiden, (_zie Opmerking II St. XL en Opmerking St. XLVII D. II_).

Bijgevolg (_vlg. St. I v.d. D._) hebben wij ook zoolang de macht

om de indrukken des Lichaams te rangschikken en aaneen te

schakelen volgens orde des begrips. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Door dit vermogen om de indrukken des

Lichaams juist te rangschikken en aaneen te schakelen,

kunnen wij er voor zorgen dat wij niet licht door slechte

aandoeningen worden aangegrepen. Immers (_vlg. St. VII

v.d. D._) er is meer kracht toe noodig om aandoeningen,

welke volgens orde des begrips gerangschikt en verbonden

zijn, dan om onzekere en vage te bedwingen. Het beste dus

wat wij kunnen doen, zoolang wij nog geen volmaakte

kennis onzer aandoeningen bezitten, is een juiste

levenswijze of vaste levensbeginselen aan te nemen, deze

ons in het geheugen te prenten en voortdurend toe te

passen in al die bijzondere gevallen welke in het leven

veelvuldig voorkomen, opdat zoodoende ons

voorstellingsvermogen diep van hen doordrongen worde en

zij ons voortdurend ten dienste staan. Zoo hebben wij

bijvoorbeeld als levensregel aangenomen (_zie St. XLVI en

Opmerking D. IV_) dat Haat door Liefde of Edelmoedigheid

moet worden overwonnen, niet echter met wederkeerigen

Haat vergolden. Om evenwel dit voorschrift der Rede

steeds voor toepassing gereed te hebben, moet men de

dagelijks voorkomende kwade bejegeningen kennen en

dikwijls overpeinzen, ook hoe men ze het best door

Edelmoedigheid afweert. Zoo immers brengen wij de

voorstelling van zulk een kwade bejegening met die van

dien levensregel in verband en zal deze laatste (_vlg.

St. XVIII D. II_) steeds bij de hand zijn wanneer die

bejegening ons [eens werkelijk] te beurt valt. Indien wij

nu tevens doordrongen zijn van ons waarachtig belang en

van het goede dat uit wederzijdsche vriendschap en

maatschappelijken omgang voortspruit, en bovendien

overwegen dat van een juiste levenswijze de hoogste

zielsrust het gevolg is (_vlg. St. LII D. IV_) en dat de

menschen, evenals alle dingen, krachtens de

noodwendigheid van hunnen aard handelen; dan zullen die

Boosheid en die Haat, welke door kwade bejegening plegen

te worden opgewekt, slechts een gering gedeelte onzer

aandacht in beslag nemen en gemakkelijk overwonnen

worden. En indien al de Toorn, welke het gevolg is van

zeer groot onrecht, niet zoo licht overwonnen wordt, zoo

zal men hem toch, hoewel niet zonder tweestrijd, in veel

korter tijd te boven komen, dan wanneer men dit alles

niet van te voren aldus overwogen had, gelijk blijkt uit

de stellingen VI, VII en VIII van dit Deel.

Evenzoo behoort men na te denken over de geestkracht

welke noodig is om Vrees van zich af te zetten. Men

stelle zich namelijk de gewone gevaren, waaraan men in

het leven bloot staat, beurtelings en herhaaldelijk voor

oogen en overwege hoe men ze door tegenwoordigheid van

geest en kloekmoedigheid het beste kan vermijden of te

boven komen. Men bedenke ook dat wij bij het ordenen van

onze gedachten en voorstellingen steeds moeten letten

(_vlg. Gevolg St. LXIII D. IV en St. LIX D. III_) op wat

er goeds in ieder ding steekt, opdat wij steeds door een

aandoening van Blijheid tot handelen worden gedreven. Zoo

moet iemand, die bemerkt dat hij àl te zeer streeft naar

roem, over het juiste gebruik daarvan nadenken: met welke

bedoeling hij er naar streeft en met welke middelen hij

hem bereiken zal; niet echter over het misbruik ervan en

over de ijdelheid en onstandvastigheid des menschen en

dergelijke zaken, waarmede alleen lieden die zielsziek

zijn zich bezighouden. Immers juist eerzuchtigen kwellen

zich het meest met dergelijke gedachten, wanneer zij er

aan wanhopen den roem dien zij begeeren, te bereiken;

terwijl zij, ofschoon zij gal spuwen, nochtans voor

wijzen willen doorgaan. Het is dan ook wel zeker dat zij

die het hardst schreeuwen over het misbruik van den roem

en over de ijdelheid der wereld, juist het meest begeerig

ernaar zijn. En dit is niet slechts een kenmerk van

eerzuchtigen, maar van allen wien de fortuin niet gunstig

is en die zwak van ziel zijn. Want ook een arme vrek laat

niet af te smalen over het misbruik van geld en rijkdom,

terwijl hij daarmede alleen maar bereikt dat hij zichzelf

kwelt en aan anderen laat merken, dat niet alleen zijn

eigen armoede, maar ook anderer rijkdom hem met ergernis

vervult. Evenzoo denken lieden, die door hun geliefde

werden afgewezen, over niets anders dan over de

onstandvastigheid en trouweloosheid der vrouwen en al hun

overige afgezaagde gebreken, terwijl zij dit alles

dadelijk vergeten zijn zoodra hun lief hen weer goed

ontvangt. Wie zich dus alleen uit Liefde tot Vrijheid

beijvert zijn aandoeningen en lusten te matigen, zal dus

zooveel mogelijk er naar streven de deugden en hun

oorzaken te leeren kennen en zijn ziel te vervullen met

die vreugde, welke uit hun waarachtige kennis

voortspruit. Allerminst echter zal hij zich bezig houden

met de gebreken der menschen, hen beschimpen en zichzelf

paaien met een valschen schijn van vrijheid. Wie dit

alles naarstig in het oog houdt (en dit is immers zoo

moeilijk niet) en toepast, zal zonder twijfel binnen

korten tijd in staat zijn in de meeste gevallen zijn

daden naar de bevelen der Rede te richten.

_Stelling XI._

Naarmate een beeld [indruk] op meer zaken betrekking heeft, zal

het herhaaldelijker vóórkomen of zich doen gelden en neemt het

den Geest meer in beslag.

_Bewijs._

Immers naarmate een beeld of aandoening op meer zaken betrekking

heeft, zijn er ook meer oorzaken waardoor het kan worden opgewekt

of aangewakkerd, al welke oorzaken de Geest (_vlg. het

onderstelde_) juist tengevolge van die aandoening, tegelijk

beschouwt. Derhalve zal die aandoening even dikwijls [als elk

dier oorzaken] voorkomen of zich doen gelden en den Geest (_vlg.

St. VIII v.d. D._) meer in beslag nemen. H.t.b.w.

_Stelling XII._

De beelden der dingen worden lichter verbonden met beelden,

betrekking hebbend op dingen, welke wij helder en duidelijk

begrijpen, dan met andere.

_Bewijs._

Dingen, welke wij helder en duidelijk begrijpen, zijn òf

algemeene eigenschappen, òf wat daaruit kan worden afgeleid (_zie

de Definitie der Rede in Opmerking II St. XL D. II_), en hun

voorstelling zal dus dikwijls in ons worden opgewekt (_vlg.

voorgaande St._). Het kan derhalve lichter voorkomen dat wij

andere zaken gelijktijdig met hen dan met weer andere beschouwen,

en bijgevolg (_vlg. St. XVIII D. II_) zullen wij ze ook lichter

met hen in verband brengen. H.t.b.w.

_Stelling XIII._

Naarmate een beeld met meer andere verbonden is, zal het meer in

ons opkomen.

_Bewijs._

Immers naarmate een beeld met meer andere verbonden is, zullen er

(_vlg. St. XVIII D. II_) ook meer oorzaken zijn waardoor het kan

worden opgewekt. H.t.b.w.

_Stelling XIV._

De Geest heeft het in zijn macht alle lichaamsindrukken of alle

beelden der dingen, tot de voorstelling Gods terug te brengen.

_Bewijs._

Er is geen lichaamsindruk waarvan de Geest niet een of andere

heldere en duidelijke voorstelling kan vormen (_vlg. St. IV v.d.

D._). Derhalve heeft hij het in zijn macht (_vlg. St. XV D. I_)

om ze allen tot de voorstelling Gods terug te brengen. H.t.b.w.

_Stelling XV._

Wie zichzelf en zijn aandoeningen helder en duidelijk begrijpt,

heeft God lief en wel des te meer naarmate hij zichzelf en zijn

aandoeningen beter begrijpt.

_Bewijs._

Wie zichzelf en zijn aandoeningen helder en duidelijk begrijpt,

verheugt zich (_vlg. St. LIII D. III_) en dat wel met de

begeleidende gedachte aan God (_vlg. voorgaande St._). Derhalve

heeft hij (_vlg. Definitie VI der Aand._) God lief en dat wel

(_om dezelfde reden_) des te meer, naarmate hij zichzelf en zijn

aandoeningen beter begrijpt. H.t.b.w.

_Stelling XVI._

Deze Liefde jegens God behoort den Geest het allermeest te

vervullen.

_Bewijs._

Immers deze Liefde staat in verband met alle lichaamsindrukken

(_vlg. St. XIV v.d. D._) door al welke zij wordt bevorderd (_vlg.

St. XV v.d. D._). Derhalve moet zij (_vlg. St. XI v.d. D._) den

Geest het allermeest vervullen. H.t.b.w.

_Stelling XVII._

God kent geen lijdingen en ondergaat ook geenerlei aandoening van

Blijheid en Droefheid.

_Bewijs._

Alle voorstellingen zijn (_vlg. St. XXXII D. II_) waar,

voorzoover zij tot God worden teruggebracht, d.w.z. (_vlg.

Definitie IV D. II_) adaequaat. Derhalve (_vlg. Alg. Definitie

der Aand._) kent God geen lijding. Voorts kan God (_vlg. Gevolg

II St. XX D. I_) noch tot grooter, noch tot geringer volmaaktheid

overgaan en kan hij dus (_vlg. Definities II en III der Aand._)

geenerlei aandoening van Blijheid of Droefheid ondergaan.

H.t.b.w.

_Gevolg:_ In eigenlijken zin kan God niemand liefhebben

of haten. Immers God ondergaat (_vlg. voorgaande St._)

geenerlei aandoening van Blijheid of Droefheid en

bijgevolg (_vlg. Definities VI en VII der Aand._) heeft

hij ook niemand lief of haat hij niemand.

_Stelling XVIII._

Niemand kan God haten.

_Bewijs._

De voorstelling van God, welke in ons is, is adaequaat en

volkomen (_vlg. St. XLVI en XLVII D. II_). Voorzoover wij dus God

beschouwen, _handelen_ wij (_vlg. St. III D. III_). Bijgevolg

(_vlg. St. LIX D. III_) kan er geen Droefheid bestaan, die

vergezeld gaat van de voorstelling Gods, d.w.z. (_vlg. Definitie

VII der Aand._) niemand kan God haten. H.t.b.w.

_Gevolg:_ De Liefde jegens God kan niet in Haat

verkeeren.

_Opmerking:_ Men zou kunnen tegenwerpen, dat wij,

aangezien wij God als aller dingen oorzaak erkennen, hem

daardoor tevens als oorzaak der Droefheid beschouwen.

Hierop antwoord ik evenwel dat Droefheid, voorzoover wij

haar oorzaken begrijpen (_vlg. St. III v.d. D._) ophoudt

lijding te zijn, d.w.z. (_vlg. St. LIX D. III_) ophoudt

Droefheid te zijn, en dat wij ons derhalve verheugen

voorzoover wij inzien dat God oorzaak van Droefheid is.

_Stelling XIX._

Wie God liefheeft kan er niet naar streven dat God hem wedermint.

_Bewijs._

Indien iemand hiernaar streefde zou hij dus wenschen (_vlg. St.

XVII v.d. D._) dat God, dien hij liefheeft, niet God ware.

Bijgevolg zou hij (_vlg. St. XIX D. III_) verlangen zich te

bedroeven, hetgeen (_vlg. St. XXVIII D. III_) ongerijmd is.

Derhalve: wie God liefheeft enz. H.t.b.w.

_Stelling XX._

Deze liefde jegens God kan noch door Nijd, noch door IJverzucht

worden ontwijd, maar zij wordt juist des te sterker, hoe méér

menschen wij ons door éénzelfden band van Liefde met God

verbonden denken.

_Bewijs._

Deze Liefde tot God is het hoogste goed, hetwelk wij, levend naar

de voorschriften der Rede, kunnen erlangen (_vlg. St. XXVIII D.

IV_). Het is (_vlg. St. XXXVI D. IV_) aan alle menschen gemeen en

wij wenschen (_vlg. St. XXXVII D. IV_) dat elkeen er zich in

verheuge. Derhalve kan zij (_vlg. Definitie XXIII der Aand._)

niet door Nijd worden bezoedeld, noch door IJverzucht (_vlg. St.

XVIII v.d. D. en de Definitie der IJverzucht, zie Opmerking St.

XXXV D. III_), maar zal zij integendeel (_vlg. St. XXXI D. III_)

des te meer moeten toenemen, naarmate wij ons voorstellen dat

méér menschen zich in haar verblijden. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Op deze zelfde wijze kunnen wij aantoonen

dat er geen aandoening bestaat, welke in directen strijd

is met deze Liefde en door welke die Liefde kon worden

teniet gedaan. Wij kunnen dus de gevolgtrekking maken dat

deze Liefde tot God de meest standvastige van alle

aandoeningen is en voorzoover zij betrekking heeft tot

het Lichaam, niet anders dan met dit Lichaam zelf teniet

kan gaan. Hoedanig zij is voorzoover zij betrekking heeft

op den Geest, zullen wij later zien.

Hiermede heb ik alle middelen ter verdediging tegen de

aandoeningen of al wat de Geest op zichzelf beschouwd

[voorzoover van hemzelf afhangt] tegen de aandoeningen

vermag, samengevat. Het blijkt hieruit dat de macht van

den Geest over de aandoeningen bestaat:

I. in de kennis zelf der aandoeningen (_zie Opmerking St.

IV v.d. D._);

II. daarin dat hij de aandoening scheidt van de gedachte

aan een uitwendige oorzaak, welke wij ons slechts verward

voorstellen (_zie St. II en dezelfde Opmerking St. IV

v.d. D._);

III. in den tijdsduur, tengevolge waarvan aandoeningen,

betrekking hebbende op zaken welke wij begrijpen, andere,

welke betrekking hebben op zaken waarvan wij slechts

verwarde en verminkte voorstellingen hebben, overwinnen.

(_vlg. St. VII v.d. D._);

IV. in het groote aantal van oorzaken, waardoor

aandoeningen, welke betrekking hebben op algemeene

eigenschappen of op God, sterker worden dan andere (_zie

St. IX en XI v.d. D._);

V. tenslotte in de orde waarin de Geest zijn aandoeningen

kan schikken en onderling in verband brengen (_zie

Opmerking St. X en bovendien St. XII, XIII en XIV v.d.

D._).

Om nu evenwel deze macht van den Geest over de

Aandoeningen te beter te doen begrijpen, moet in de

eerste plaats worden opgemerkt, dat aandoeningen door ons

sterk genoemd worden, wanneer wij een aandoening bij den

eenen mensch vergelijken met die bij andere en daarbij

zien dat de een daardoor heviger wordt aangegrepen, of

wanneer wij de aandoeningen bij één en denzelfden mensch

met elkaar vergelijken en daarbij bevinden dat hij door

de eene meer dan door andere getroffen of bewogen wordt.

Immers (_vlg. St. V D. IV_) de kracht van elke aandoening

wordt bepaald door de macht eener uitwendige oorzaak in

verhouding met de onze. De macht des Geestes nu hangt

alleen af van kennis, terwijl zijn machteloosheid of

lijding alleen beoordeeld wordt naar zijn gebrek aan

kennis, d.w.z. naar datgene, waarom voorstellingen

inadaequaat genoemd worden. Waaruit volgt dat dìe Geest

in de hoogste mate lijdt, die grootendeels vervuld is van

inadaequate voorstellingen, zoodat hij zich meer laat

kennen aan wat hij lijdt dan aan hoe hij handelt; terwijl

daarentegen die Geest het sterkst handelt, die

grootendeels adaequate voorstellingen heeft, zoodat men

hem, ofschoon hij misschien evenveel inadaequate

voorstellingen bevat als de eerste, toch beter kent aan

zulke, welke tot de menschelijke deugden bijdragen, dan

aan zulke, welke een aanklacht zijn tegen de menschelijke

machteloosheid. Voorts valt op te merken dat zielsziekten

en ongelukkigheid voornamelijk voortspruiten uit te

groote Liefde jegens een zaak welke aan vele wisselingen

onderhevig is en welke wij nooit geheel in onze macht

kunnen krijgen. Want niemand maakt zich bezorgd of

angstig over eenige zaak die hij niet liefheeft, en

evenmin ontstaan onrecht, achterdocht, vijandschap enz.

uit iets anders dan uit Liefde tot dingen, welke men niet

volkomen in zijn macht kan krijgen. Na dit alles kunnen

wij dus gemakkelijk inzien wat heldere en duidelijke

kennis, en vooral die derde soort van kennis (_zie

Opmerking St. XLVII D. II_), welker grondslag de kennis

van God zelve is, tegen de aandoeningen vermag: indien

zij ze al niet, voorzoover zij lijding zijn, geheel en al

opheft (_zie St. III en Opmerking St. IV v.d. D._), zoo

bewerkt zij toch dat zij een zoo klein mogelijk deel van

den Geest innemen (_zie St. XIV v.d. D._). Verder baart

zij Liefde jegens het onveranderlijke en eeuwige (_zie

St. XV v.d. D._), dat wij inderdaad deelachtig kunnen

worden (_zie St. XLV D. II_), welke Liefde dus ook nooit

door de gebreken, welke der gewone Liefde eigen zijn,

bezoedeld kan worden, doch steeds sterker en sterker

worden kan (_vlg. St. XV v.d. D._), het voornaamste deel

van den Geest kan vervullen (_vlg. St. XVI v.d. D._) en

alzijdig op hem kan inwerken.

En hiermede heb ik alles wat op dit tegenwoordig leven

betrekking heeft afgedaan. Immers dat ik, zooals ik in

het begin dezer Opmerking beloofde, in deze weinige

woorden alle verweermiddelen tegen de aandoeningen heb

samengevat, zal ieder, die gelet heeft op wat ik zeide en

tevens op de Definities welke ik gaf van den Geest en

zijn Aandoeningen, als mede ten slotte op de Stellingen I

en III van Deel III, gemakkelijk kunnen inzien. Het is

dus thans tijd om over te gaan tot datgene wat betrekking

heeft op den duur des Geestes zonder verband met het

Lichaam.

_Stelling XXI._

De Geest kan zich niets voorstellen, noch zich verleden zaken

herinneren, dan alleen zoolang het Lichaam bestaat.

_Bewijs._

De Geest is alleen de uitdrukking van het werkelijk bestaan zijns

Lichaams en vat de indrukken van het Lichaam alleen als werkelijk

op zoolang het Lichaam bestaat (_vlg. Gevolg St. VIII D. II_).

Bijgevolg (_vlg. St. XXVI D. II_) vat hij geen enkel voorwerp als

werkelijk bestaande op, dan alleen zoolang als zijn eigen Lichaam

bestaat. Derhalve kan hij zich ook niets verbeelden [voorstellen]

(_zie de Definitie van Verbeelding in Opmerking St. XVII D. II_)

noch zich verleden zaken herinneren, dan alleen zoolang als zijn

Lichaam bestaat (_zie de Definitie der Herinnering in Opmerking

St. XVIII D. II_). H.t.b.w.

_Stelling XXII._

Niettemin bestaat er in God noodzakelijk een voorstelling, welke

het wezen der verschillende menschelijke Lichamen onder het

gezichtspunt der eeuwigheid uitdrukt.

_Bewijs._

God is niet alleen de oorzaak van het bestaan der verschillende

menschelijke lichamen, doch ook van hun wezen (_vlg. St. XXV D.

I_), hetwelk daarom noodzakelijk uit Gods wezen verklaard moet

kunnen worden (_vlg. Axioma IV D. I_) en dat wel met een zekere

eeuwige noodwendigheid (_vlg. St. XVI D. I_), zoodat dit begrip

noodzakelijk in God bestaan moet (_vlg. St. III D. II_). H.t.b.w.

_Stelling XXIII._

De menschelijke Geest kan niet tegelijk met het Lichaam geheel en

al teniet gaan, doch er blijft iets over dat eeuwig is.

_Bewijs._

In God bestaat noodzakelijk een begrip of voorstelling welke het

wezen van het menschelijk Lichaam uitdrukt (_vlg. voorgaande

St._) en welke daarom noodzakelijk iets is dat ook tot het wezen

van den Geest behoort (_vlg. St. XIII D. II_). Wij hebben echter

den menschelijken Geest geenerlei duur, welke door tijd bepaald

zou kunnen worden, toegekend dan alleen voorzoover hij het

werkelijk bestaan des Lichaams, dat door duur verklaard en door

tijd bepaald kan worden, uitdrukt; d.w.z. (_vlg. Gevolg St. VIII

D. II_) wij kennen hemzelf geen duur toe, dan alleen zoolang het

Lichaam bestaat. Daar evenwel datgene, wat met die zekere eeuwige

noodzakelijkheid uit Gods wezen zelf verklaard wordt (_vlg.

voorgaande St._) desalniettemin toch ìets zijn moet, zal ook

noodzakelijk dit iets, dat tot 's menschen Geest behoort, eeuwig

zijn. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Zooals wij zeiden, is deze voorstelling,

welke het wezen des Lichaams uitdrukt onder het

gezichtspunt der eeuwigheid, een zekere denkwijziging,

welke tot het wezen des Geestes behoort en noodzakelijk

eeuwig is. Toch is het niet mogelijk dat wij ons

herinneren vóór het Lichaam te hebben bestaan, aangezien

er hiervan [van dit vorig bestaan] geenerlei sporen

kunnen bestaan en eeuwigheid noch door tijd kan worden

bepaald, noch eenig verband met den tijd hebben kan.

Niettemin beseffen en ervaren wij dat wij eeuwig zijn.

Immers de dingen welke de Geest verstandelijk begrijpt,

zijn even goed ervaring als die welke hij zich herinnert

[in beelden kan voorstellen]. Bewijzen [de redeneeringen]

toch zijn de oogen des Geestes, waarmede hij zulke dingen

ziet en waarneemt. Ofschoon wij ons dus niet herinneren

dat wij vóór ons Lichaam bestonden, beseffen wij toch dat

onze Geest, voorzoover hij het wezen des Lichaams als

iets eeuwigs in zich sluit, ook zelf eeuwig is en dat dìt

bestaan niet door tijd bepaald of door duur verklaard kan

worden. Men kan dus slechts in zoover zeggen dat onze

Geest een duur heeft en dat zijn bestaan tot een

bepaalden tijd beperkt is, als hij het werkelijk bestaan

des Lichaams in zich sluit. En ook in zoover slechts

heeft hij het vermogen om het bestaan der dingen door

tijd te bepalen en onder het gezichtspunt van duur op te

vatten[A82].

_Stelling XXIV._

Hoe beter wij de bijzondere dingen begrijpen, hoe beter begrijpen

wij God.

_Bewijs._

Dit blijkt uit het Gevolg van Stelling XXV Deel I.

_Stelling XXV._

Het hoogste streven en de hoogste deugd des Geestes is de dingen

te begrijpen met de derde soort van kennis.

_Bewijs._

De derde soort van kennis gaat uit van de adaequate voorstelling

van eenig attribuut Gods en komt zoo tot een adaequate kennis van

het wezen der dingen (_zie haar Definitie in Opmerking II St. XL

D. II_). Hoe meer wij de dingen op deze wijze begrijpen, hoe meer

wij (_vlg. voorgaande St._) God begrijpen. Derhalve is het (_vlg.

St. XXVIII D. IV_) de hoogste deugd des Geestes, d.w.z. (_vlg.

Definitie VIII D. IV_) zijn hoogste vermogen of aard, ofwel

(_vlg. St. VII D. III_) zijn hoogste streven, de dingen te

begrijpen met deze derde soort van kennis. H.t.b.w.

_Stelling XXVI._

Hoe geschikter de Geest is om de dingen met de derde soort van

kennis te begrijpen, hoe meer hij begeert dit ook te doen.

_Bewijs._

Dit is duidelijk. Immers als wij ons voorstellen dat de Geest

geschikt is om dingen met deze derde soort van kennis te

begrijpen, denken wij hem ons ook van nature genoodzaakt om dit

te doen, en bijgevolg (_vlg. Definitie I der Aand._): hoe meer de

Geest daartoe geschikt is, hoemeer hij dit ook zal begeeren.

H.t.b.w.

_Stelling XXVII._

Uit deze derde soort van kennis ontspruit de hoogst mogelijke

zielsrust.

_Bewijs._

De hoogste deugd des Geestes is God te kennen (_vlg. St. XXVIII

D. IV_), ofwel de dingen met de derde soort van kennis te

begrijpen (_vlg. St. XXV v.d. D._), welke deugd grooter is,

naarmate de Geest méér dingen op deze wijze begrijpt (_vlg. St.

XXIV v.d. D._). Derhalve bereikt hij, die de dingen met deze

soort van kennis kent, de hoogste menschelijke volmaaktheid.

Bijgevolg zal hij (_vlg. Definitie II der Aand._) de hoogste

Blijheid gevoelen en dat wel (_vlg. St. XLIII D. II_) vergezeld

door de gedachte aan zichzelf en aan zijn deugd. Derhalve

ontspruit uit deze derde soort van kennis (_vlg. Definitie XXV

der Aand._) ook de grootst mogelijke zielsrust.

_Stelling XXVIII._

Het streven of de begeerte om de dingen met de derde soort van

kennis te kennen, kan niet uit de eerste, maar wel uit de tweede

soort van kennis voortkomen.

_Bewijs._

Deze stelling spreekt vanzelf. Immers wat wij helder en duidelijk

begrijpen, dat begrijpen wij òf uit zichzelf, òf door iets anders

dat uit zichzelf begrijpelijk is. D.w.z.: voorstellingen welke in

ons helder en duidelijk zijn, of welke tot de derde soort van

kennis behooren (_zie Opmerking II St. XL D. II_), kunnen niet

voortvloeien uit gebrekkige en verwarde voorstellingen, welke

(_vlg. dezelfde Opmerking_) tot de eerste soort van kennis

behooren, doch alleen uit adaequate, of (_vlg. dezelfde

Opmerking_) uit de tweede of derde soort van kennis. Derhalve kan

(_vlg. Definitie I der Aand._) de Begeerte om de dingen met de

derde soort van kennis te kennen, niet voortkomen uit de eerste,

doch wel uit de tweede. H.t.b.w.

_Stelling XXIX._

Al wat de Geest begrijpt onder het gezichtspunt der eeuwigheid,

begrijpt hij niet wijl hij een voorstelling heeft van het

tegenwoordige, werkelijke bestaan des Lichaams, maar wijl hij het

wezen des Lichaams opvat onder het gezichtspunt der eeuwigheid.

_Bewijs._

Voorzoover de Geest zich bewust is van het tegenwoordige bestaan

zijns Lichaams, heeft hij begrip van een duur, welke door tijd

bepaald kan worden, en slechts in zoover ook heeft hij het

vermogen om zich de dingen in tijdsverband voor te stellen (_vlg.

St. XXI v.d. D. en St. XXVI D. II_). Eeuwigheid evenwel kan niet

door duur worden verklaard (_vlg. Definitie VIII D. I en de

Toelichting daarvan_). Derhalve heeft de Geest niet dáárom het

vermogen dingen onder het gezichtspunt van eeuwigheid te

beschouwen, doch wijl het tot den aard der Rede behoort de dingen

aldus op te vatten (_vlg. Gevolg II St. XLIV D. II_) en wijl het

tot den aard des Geestes eveneens behoort het wezen des Lichaams

onder het gezichtspunt der eeuwigheid te beschouwen (_vlg. St.

XXIII v.d. D._), en wijl buiten deze beide zaken niets anders tot

het wezen des geestes behoort (_vlg. St. XIII D. II_). Derhalve

komt het vermogen om de dingen onder het gezichtspunt der

eeuwigheid te beschouwen den Geest slechts toe voorzoover hij het

wezen des Lichaams onder het gezichtspunt der eeuwigheid

beschouwt. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Op tweeërlei wijzen worden de dingen door

ons als werkelijk bestaande opgevat: òf voorzoover wij ze

ons denken als bestaande in verband met een bepaalden

tijd en plaats, òf voorzoover wij ze denken als in God

begrepen en voortvloeiende uit de noodwendigheid van den

goddelijken aard. Wat wij ons nu op deze tweede wijze als

waar of werkelijk denken, beschouwen wij onder het

gezichtspunt der eeuwigheid, en de voorstellingen van

déze dingen sluiten het eeuwige en oneindige wezen Gods

in zich, gelijk wij in Stelling XLV van Deel II hebben

aangetoond. Men zie ook de Opmerking daarbij.

_Stelling XXX._

Voorzoover onze Geest zichzelf en zijn Lichaam onder het

gezichtspunt der eeuwigheid beschouwt, heeft hij noodzakelijk

kennis van God en weet hij dat hij in God is en uit God verklaard

kan worden.

_Bewijs._

Eeuwigheid is het wezen Gods zelf, voorzoover dit een

noodzakelijk bestaan insluit (_vlg. Definitie VIII D. I_). De

dingen onder het gezichtspunt der eeuwigheid beschouwen wil dus

zeggen ze opvatten als werkelijke wezenheden, zooals ze uit Gods

wezen zijn te verklaren of voorzoover ze krachtens Gods wezen

bestaan. Derhalve heeft onze Geest, voorzoover hij zichzelf en

zijn Lichaam onder het gezichtspunt der eeuwigheid beschouwt,

noodzakelijk kennis van God en weet hij enz. H.t.b.w.

_Stelling XXXI._

De derde soort van kennis hangt af van den Geest als haar

werkelijke oorzaak, voorzoover de Geest zelf eeuwig is.

_Bewijs._

De Geest beschouwt niets onder het gezichtspunt der eeuwigheid

dan voorzoover hij het wezen van zijn eigen Lichaam onder het

gezichtspunt der eeuwigheid beschouwt (_vlg. St. XXIX v.d. D._),

d.w.z. (_vlg. St. XXI en XXIII v.d. D._) voorzoover hij zelf

eeuwig is. Derhalve heeft hij (_vlg. voorgaande St._) voorzoover

hij eeuwig is, kennis van God, welke kennis (_vlg. St. XLVI D.

II_) noodzakelijk adaequaat is. Dus is de Geest voorzoover hij

eeuwig is, in staat alles te kennen wat uit deze gegeven kennis

van God kan voortvloeien (_vlg. St. XL D. II_), d.w.z. om de

dingen te kennen met de derde soort van kennis (_zie de Definitie

hiervan en Opmerking II St. XL D. II_), van welke kennis daarom

de Geest (_vlg. Definitie I D. III_) voorzoover hij eeuwig is, de

adaequate of formeele oorzaak is. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Hoe meer men dus in deze soort van kennis

uitblinkt, hoe beter men zich van zichzelf en van God

bewust zal zijn, d.w.z. hoe volmaakter en gelukkiger men

zijn zal; wat nog helderder uit het volgende blijken

moge. Hier moet ik echter doen opmerken dat, ofschoon wij

er thans van overtuigd zijn dat de Geest eeuwig is

voorzoover hij de dingen onder het gezichtspunt der

eeuwigheid beschouwt, wij toch (evenals wij tot dusver

deden)--teneinde wat wij willen aantoonen gemakkelijker

uiteen te zetten en beter te doen begrijpen--zullen doen

alsof hij eerst thans [in zijn tegenwoordig leven]

begonnen was te bestaan en eerst thans begonnen was de

dingen onder het gezichtspunt der eeuwigheid te

beschouwen. Wat wij zonder eenig gevaar voor vergissing

kunnen doen, indien wij er slechts voor zorgen alleen

gevolgtrekkingen te maken uit volkomen duidelijke

gegevens.

_Stelling XXXII._

Over al wat wij met de derde soort van kennis begrijpen,

verheugen wij ons en wel met de vergezellende gedachte aan God

als oorzaak.

_Bewijs._

Uit deze soort van kennis ontspruit de grootst mogelijke

zielsrust ofwel (_vlg. Definitie XXV der Aand._) Blijheid, en dat

wel vergezeld door de gedachte aan zichzelf (_vlg. St. XXVII v.d.

D._), en bijgevolg (_vlg. St. XXX v.d. D._) ook vergezeld door de

gedachte aan God als oorzaak. H.t.b.w.

_Gevolg:_ Uit de derde soort van kennis ontspringt

noodzakelijk een geestelijke Liefde tot God. Immers uit

deze soort van kennis ontspruit (_vlg. voorgaande St._)

Blijheid, vergezeld door de gedachte aan God als oorzaak,

d.w.z. (_vlg. Def. VI der Aand._) Liefde tot God, niet

voorzoover wij ons Hem als aanwezig voorstellen (_vlg.

St. XXIX v.d. D._), maar voorzoover wij begrijpen dat hij

eeuwig is en dat is het ook wat ik geestelijke Liefde tot

God noem.

_Stelling XXXIII._

De geestelijke Liefde tot God, welke uit de derde soort van

kennis voortspruit is eeuwig.

_Bewijs._

Immers de derde soort van kennis is (_vlg. St. XXXI v.d. D. en

Axioma III D. I_) eeuwig en derhalve is (_vlg. zelfde Axioma D.

I_) de Liefde welke uit haar ontspruit, noodzakelijk eveneens

eeuwig. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Ofschoon deze Liefde tot God geen begin

gehad heeft (_vlg. voorgaande St._) vertoont zij

niettemin alle volmaaktheden der Liefde, evengoed als

wanneer zij wèl een begin genomen had, zooals wij in het

Gevolg der voorgaande Stelling reeds aannamen. Er is geen

verschil dan slechts dit dat de Geest die volmaaktheden,

welke wij daareven als verworven voorstelden, reeds van

eeuwigheid af bezat en dat wel vergezeld van de gedachte

aan God als hun eeuwige oorzaak. Wanneer nu Blijheid

bestaat in den overgang tot grooter volmaaktheid, dan

moet toch zeker de Gelukzaligheid wel daarin bestaan dat

de Geest de volmaaktheid zelve deelachtig is.

_Stelling XXXIV._

De Geest is slechts tijdens het bestaan des Lichaams onderhevig

aan aandoeningen welke tot de lijdingen behooren.

_Bewijs._

Een verbeelding is een voorstelling, krachtens welke de Geest

iets als aanwezig beschouwt (_zie haar Definitie in Opmerking St.

XVII D. II_), welke echter meer den oogenblikkelijken toestand

van het menschelijk Lichaam, als den aard eener uitwendige zaak

weergeeft (_vlg. Gevolg II St. XVI D. II_). Een aandoening is dus

(_vlg. Alg. Definitie der Aand._) een verbeelding voorzoover zij

ons den oogenblikkelijken toestand des Lichaams doet kennen.

Derhalve is (_vlg. St. XXI v.d. D_), de Geest slechts tijdens het

bestaan des Lichaams onderhevig aan aandoeningen welke tot de

lijdingen behooren. H.t.b.w.

_Gevolg:_ Hieruit volgt dat geen Liefde eeuwig is dan

alleen de geestelijke.

_Opmerking:_ Letten wij op wat de algemeene opvatting

hieromtrent is, dan zullen wij bevinden dat de menschen

zich weliswaar van de eeuwigheid des Geestes bewust zijn,

maar dat zij deze niettemin met een "duur" verwarren,

terwijl zij haar tevens toekennen aan de verbeelding of

het geheugen, waarvan zij gelooven dat het na den dood

blijft bestaan.

_Stelling XXXV._

God heeft zichzelf lief met een oneindige geestelijke Liefde.

_Bewijs._

God is volstrekt oneindig (_vlg. Definitie VI D. I_) d.w.z.

(_vlg. Definitie VI D. II_), Gods aard verheugt zich in oneindige

volmaaktheid, en dat wel (_vlg. St. III D. II_) met de gedachte

aan zichzelf, d.w.z. (_vlg. St. XI en Definitie I D. I_) met de

gedachte aan zijn eigen oorzaak. En dit is het wat wij in het

Gevolg van Stelling XXXII van dit Deel "geestelijke Liefde"

genoemd hebben.

_Stelling XXXVI._

De geestelijke Liefde van den Geest tot God is de Liefde Gods

zelve, waarmede God zichzelf liefheeft, niet voorzoover hij

oneindig is, maar voorzoover hij zich in het wezen van den

menschelijken Geest, beschouwd onder het gezichtspunt der

eeuwigheid, openbaart. D.w.z. de geestelijke Liefde van den Geest

tot God is een deel dier oneindige Liefde waarmede God zichzelf

liefheeft.

_Bewijs._

Deze Liefde des Geestes moet gerangschikt worden onder zijn

_handelingen_ (_vlg. Gevolg St. XXXII v.d. D. en St. III D.

III_); zij is dan een handeling waarbij de Geest zichzelf

beschouwt met de gedachte aan God als zijn oorzaak (_vlg. St.

XXXII en Gevolg v.d. D._) d.w.z. (_vlg. Gevolg St. XXV D. I en

Gevolg St. XI D. II_) een handeling waarbij God, voorzoover hij

zich in den menschelijken Geest openbaart, zichzelf beschouwt met

de gedachte aan zichzelf. Derhalve is (_vlg. voorgaande St._)

deze Liefde des Geestes een deel dier oneindige Liefde waarmede

God zichzelf liefheeft. H.t.b.w.

_Gevolg:_ Hieruit volgt dat God, voorzoover hij zichzelf

liefheeft, ook de menschen liefheeft en bijgevolg, dat de

Liefde van God tot de menschen en de geestelijke Liefde

van den Geest tot God één en hetzelfde zijn.

_Opmerking:_ Wij kunnen nu helder inzien, waarin ons

heil, onze gelukzaligheid ofwel onze vrijheid bestaat; te

weten in de standvastige en eeuwige Liefde tot God, of in

de Liefde van God jegens de menschen. Deze Liefde of

Gelukzaligheid wordt in de Heilige Schrift "Roem"

genoemd, en niet ten onrechte. Want onverschillig of deze

Liefde aan God dan wel aan den Geest wordt toegeschreven,

kan zij met recht Zielsrust, welke toch inderdaad niet

van Roem [Zelfverheerlijking] onderscheiden is (_vlg.

Definities XXV en XXX der Aand._) genoemd worden. Immers

voorzoover zij tot God behoort is zij (_vlg. St. XXV v.d.

D._) Blijheid--indien ik dit woord hier nog gebruiken

mag--met de gedachte aan zichzelf; wat evenzeer het geval

is wanneer men haar toeschrijft aan den Geest (_vlg. St.

XXVII v.d. D._). Waar voorts het wezen van onzen Geest

alleen in kennis bestaat, welker begin en grondslag God

is (_vlg. St. XV D. I en Opmerking St. XLVII D. II_), zal

het ons thans duidelijk zijn op welke wijze en in welk

opzicht onze Geest naar wezen en bestaan uit den

goddelijken aard voortvloeit en voortdurend van God

afhangt. Ik heb het der moeite waard geacht dit hier op

te merken, om door dit voorbeeld te kunnen doen zien van

hoeveel belang die kennis der bijzondere dingen is, welke

ik de intuïtieve of kennis van de derde soort genoemd heb

(_zie Opmerking II St. XL D. II_), en hoeveel machtiger

zij is dan de algemeene kennis welke ik die van de tweede

soort noemde. Want ofschoon ik in het Eerste Deel in het

algemeen aantoonde dat alles (_en bijgevolg ook de

menschelijke Geest_) in wezen en bestaan van God afhangt,

maakt toch dit bewijs, hoe geldig en boven allen twijfel

verheven het ook moge zijn, niet zulk een indruk op onzen

Geest, dan wanneer wij hetzelfde bewijzen uit het wezen

van elk bijzonder ding dat wij van God afhankelijk

noemden.

_Stelling XXXVII._

Er bestaat niets in de Natuur, wat met deze geestelijke Liefde in

strijd is of haar zou kunnen opheffen.

_Bewijs._

Deze geestelijke Liefde volgt noodzakelijk uit den aard van den

Geest voorzoover hijzelf, als eeuwige waarheid, beschouwd wordt

als [deel van] den aard Gods (_vlg. St. XXXIII en XXIX v.d. D._)

Indien er dus iets bestond dat met deze Liefde in strijd was, zou

het in strijd zijn met de waarheid en bijgevolg zou datgene, wat

die Liefde kon opheffen, bewerken dat wat waar is valsch werd,

hetgeen (_gelijk vanzelf spreekt_) ongerijmd is. Derhalve bestaat

er niets in de Natuur enz. H.t.b.w.

_Opmerking:_ De Grondwaarheid van het vierde Deel heeft

betrekking op de bijzondere dingen, voorzoover zij

beschouwd worden in verband met een bepaalden tijd en

plaats; waaromtrent wel niemand in twijfel zal verkeeren.

_Stelling XXXVIII._

Hoemeer dingen de Geest met de tweede of derde soort van kennis

begrijpt, hoe minder hij zelf van slechte aandoeningen te lijden

heeft en hoe minder hij den dood vreest.

_Bewijs._

Het wezen des Geestes bestaat in kennis (_vlg. St. XI D. II_).

Hoemeer dingen de Geest dus kent met de tweede en derde soort van

kennis, hoe grooter deel er van hem overblijft (_vlg. St. XXIX en

XXIII v.d. D._) en bijgevolg (_vlg. voorgaande St._) hoe grooter

deel van hem niet wordt getroffen door aandoeningen, welke met

onzen aard in strijd, d.w.z. (_vlg. St. XXX D. IV_) welke slecht

zijn. Hoemeer dingen dus de Geest begrijpt met de tweede en derde

soort van kennis, hoe grooter deel van hem ongedeerd blijft en

bijgevolg hoe minder hij van zijn aandoeningen heeft te lijden

enz. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Wij kunnen thans begrijpen wat ik in

Opmerking St. XXXIX D. IV reeds aanstipte en wat ik

beloofde in dit Deel nader te zullen uiteen zetten: dat

namelijk de dood te minder schadelijk is, hoe helderder

en duidelijker de kennis is welke de Geest bezit, en

bijgevolg hoemeer de Geest God liefheeft. Wijl verder

(_vlg. St. XXVII v.d. D._) uit de derde soort van kennis

de hoogst mogelijke zielsrust voortspruit, volgt hieruit

dat de menschelijke Geest zoodanig kan worden, dat wat

van hem, gelijk wij aantoonden (_zie St. XXI v.d. D._)

tegelijk met het Lichaam verdwijnt, van niet de minste

beteekenis is vergeleken bij wat er van hem overblijft.

Doch hierover straks meer.

_Stelling XXXIX._

Wie een Lichaam heeft dat tot velerlei in staat is, heeft een

Geest welks grootste deel eeuwig is.

_Bewijs._

Wie een Lichaam heeft dat in staat is velerlei dingen te doen,

zal het minst gekweld worden door slechte aandoeningen (_vlg. St.

XXXVIII D. IV_) d.w.z. (_vlg. St. XXX D. IV_), door aandoeningen

welke met onzen aard in strijd zijn. Hij zal dus de macht hebben

(_vlg. St. X v.d. D._) om zijn lichaamsindrukken te rangschikken

en te verbinden naar orde des begrips en bijgevolg om te bewerken

(_vlg. St. XIV v.d. D._) dat al zijn lichaamsindrukken in verband

komen met de gedachte aan God. Dientengevolge zal hij (_vlg. St.

XV v.d. D._) jegens God een Liefde gevoelen, welke (_vlg. St. XVI

v.d. D._) het grootste deel van zijn Geest moet innemen of

uitmaken, zoodat hij dus (_vlg. St. XXXIII v.d. D._) een Geest

zal hebben, welks grootste deel eeuwig is. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Wijl de menschelijke lichamen tot velerlei

in staat zijn, lijdt het geen twijfel of het ligt in hun

aard, dat zij behooren kunnen bij Geesten die groote

kennis van zichzelf en van God hebben en wier grootste en

belangrijkste deel eeuwig is, zoodat zij den dood

nauwelijks vreezen. Opdat dit evenwel nog duidelijker

worde, zij er hier op gewezen dat wij leven in een

voortdurende wisseling en nu eens in beter, dan weer in

slechter toestand geraken en dientengevolge gelukkig of

ongelukkig genoemd worden. Immers wie van kind of knaap

in een lijk verandert, wordt ongelukkig genoemd;

daarentegen beschouwt men het als een geluk wanneer men

den geheelen levensstrijd met een gezonden Geest en een

gezond Lichaam kan doorloopen. En inderdaad, wie, zooals

een kind of knaap, een lichaam heeft dat tot zeer weinig

in staat is en in de hoogste mate afhankelijk van

uitwendige invloeden, heeft ook een geest die op zichzelf

beschouwd, zich haast niet bewust is van zichzelf, van

God of van de dingen. Omgekeerd, wie een lichaam bezit,

tot veel bekwaam, heeft ook een Geest, die op zichzelf

beschouwd zich sterk bewust is van zichzelf, van God en

van de dingen. Wij streven er dus in dit leven in de

eerste plaats naar om het kinderlijk lichaam, voorzoover

zijn aard dit gedoogt en voorzoover het nuttig voor hem

is, te veranderen in een dat tot velerlei bekwaam is en

bij een Geest behoort die zich zoo sterk mogelijk bewust

is van zichzelf, van God en van de dingen. En dat wel

zoozeer dat [ten laatste] al wat betrekking heeft op zijn

geheugen of verbeelding, in vergelijking met zijn

verstand van nauwelijks eenige beteekenis wordt, gelijk

ik in de Opmerking der voorgaande Stelling reeds heb

gezegd.

_Stelling XL._

Hoe volmaakter eenig wezen is, hoe meer handelt het en hoe minder

lijdt het. En omgekeerd: hoe meer het handelt, hoe volmaakter is

het.

_Bewijs._

Hoe volmaakter een wezen is, hoe meer werkelijkheid bezit het

(_vlg. Definitie VI D. II_) en bijgevolg (_vlg. St. III en

Opmerking D. III_) hoe meer handelt het en hoe minder lijdt het.

Welk bewijs in omgekeerde volgorde op dezelfde wijze geleverd kan

worden, waaruit volgt dat ook omgekeerd een wezen des te

volmaakter is hoe meer het handelt. H.t.b.w.

_Gevolg:_ Hieruit volgt, dat het deel van den Geest dat

overblijft, van welken omvang het ook zij, volmaakter is

dan het overige. Immers het eeuwig deel van den Geest is

(_vlg. St. XXIII en XXIX v.d. D._) het verstand, het

eenige waardoor wij handelen (_vlg. St. III D. III_). Dat

deel echter dat, naar wij aantoonden, te gronde gaat, is

de verbeelding [voorstelling] zelf (_vlg. St. XXI v.d.

D._), het eenige waardoor wij lijden (_vlg. St. III D.

III en de Alg. Definitie der Aand._). Derhalve is het

eerste (_vlg. voorgaande St._), van welken omvang het ook

zij, volmaakter dan het tweede. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Dit is wat ik mij had voorgenomen aan te

toonen omtrent den Geest, beschouwd buiten verband met

het lichamelijk bestaan. Waaruit blijkt, evenals uit

Stelling XXI Deel I en andere stellingen, dat onze Geest,

voorzoover hij begrijpt, een eeuwige openbaring des

Denkens is, welke door een andere eeuwige denkwijze

bepaald wordt, en deze wederom door een andere en zoo tot

in het oneindige, zoodanig dat al deze openbaringen

tezamen Gods eeuwig en oneindig verstand uitmaken.

_Stelling XLI._

Zelfs al wisten wij niet dat onze Geest eeuwig is, zoo zouden wij

toch vroomheid [rechtschapenheid] godsdienstzin en in het

algemeen alles wat wij in het vierde Deel als behoorende tot

Kloekheid en Edelmoedigheid hebben aangeduid, van het grootste

belang achten.

_Bewijs._

De eerste en eenige grondslag der Deugd of der juiste levenswijze

is (_vlg. Gevolg St. XXII en St. XXIV D. IV_) het behartigen van

het eigen belang. Om echter uit te maken wat de Rede als nuttig

beschouwt, hebben wij in het geheel geen rekening gehouden met de

eeuwigheid van den Geest welke wij eerst in dit Vijfde Deel

hebben leeren kennen. Ofschoon wij dus toentertijd nog niet

wisten dat de Geest eeuwig is, hebben wij niettemin al wat, naar

wij aantoonden, met Zielegrootheid en Edelmoedigheid in verband

staat, als van het hoogste belang beschouwd. Derhalve: al wisten

wij dit nu nog niet, zoo zouden wij nochtans die voorschriften

der Rede van het hoogste belang achten. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Het gewone volk schijnt hieromtrent een

andere meening te hebben. De meesten toch schijnen te

gelooven dat zij vrij zijn voorzoover zij hun lusten

kunnen botvieren en dat zij afstand doen van hun recht,

wanneer zij gehouden zijn volgens het voorschrift der

goddelijke wet te leven. Vroomheid en Godsdienstzin, en

in het algemeen alles wat met zielskracht verband houdt,

vinden zij een last, welken zij na den dood hopen af te

werpen, om het loon voor hun slaafschheid--die Vroomheid

en Godsdienstigheid namelijk--te ontvangen. En niet

alleen door deze Hoop, doch ook, en veel meer nog, door

de Vrees dat zij na den dood zwaar zullen worden

gestraft, worden zij er toe gedreven om volgens de

voorschriften der goddelijke wet te leven, voorzoover

tenminste hun zwakheid en machteloosheid van ziel dit

vermag. Indien deze Hoop en Vrees de menschen niet

vervulden en zij integendeel geloofden dat de Geest met

het Lichaam te gronde ging en dat zij, rampzaligen, nadat

de last der rechtschapenheid hen had uitgeput, niet

langer [hiernamaals] behoefden te leven, zouden zij

terugvallen in hun oorspronkelijken aard, alles naar hun

eigen lusten willen inrichten en liever aan het lot dan

aan zichzelf gehoorzamen. Wat mij niet minder ongerijmd

voorkomt dan dat iemand, wijl hij niet gelooft dat hij

zijn Lichaam in alle eeuwigheid met kostelijke spijzen

zal kunnen voeden, zich liever maar verzadigt met

vergiften en doodbrengende zaken; of dat hij, inziende

dat de Geest niet eeuwig of onsterfelijk is, liever

krankzinnig zou willen zijn en zonder Rede leven. Hetgeen

zoo ongerijmd is dat het nauwelijks verdient ter sprake

te worden gebracht.

_Stelling XLII._

De Gelukzaligheid is niet het loon der Deugd, maar de Deugd

[Zielskracht] zelf en wij verheugen ons niet in haar omdat wij

onze lusten bedwingen, maar omgekeerd, wijl wij ons in haar

verheugen, zijn wij bij machte onze lusten te beheerschen.

_Bewijs._

De Gelukzaligheid bestaat in de Liefde tot God (_vlg. St. XXXVI

en Opmerking v.d. D._), welke Liefde uit de derde soort van

kennis voortspruit (_vlg. Gevolg XXXII v.d. D._). Derhalve moet

deze Liefde (_vlg. St. LIX en III D. III_) den Geest eigen zijn

voorzoover hij handelt en is zij dus (_vlg. Definitie VIII D.

IV_) de Deugd zelf. Dit wat het eerste betreft. Hoe meer voorts

de Geest zich in deze goddelijke Liefde of Gelukzaligheid

verheugt, hoe meer begrijpt hij (_vlg. St. XXXII v.d. D._) d.w.z.

(_vlg. Gevolg St. III v.d. D._) hoe grooter macht heeft hij

tegenover de aandoeningen en (_vlg. St. XXXVIII v.d. D._) hoe

minder heeft hij te lijden onder aandoeningen welke slecht zijn.

Derhalve: doordat de Geest zich in die goddelijke Liefde of

Gelukzaligheid verheugt, heeft hij de macht om zijn lusten te

bedwingen. En wijl de menschelijke macht tot bedwingen der

aandoeningen alleen bestaat in begrijpen, verheugt zich dus

niemand in Gelukzaligheid òmdat hij zijn lusten bedwingt, maar

komt integendeel de macht om zijn lusten te bedwingen voort uit

de Gelukzaligheid zelf. H.t.b.w.

_Opmerking:_ Hiermede heb ik alles afgehandeld wat ik

over de macht van den Geest tegenover de aandoeningen en

over de Vrijheid van den Geest heb willen betoogen. Er

blijkt hieruit, hoeveel de wijze vermag en hoeveel

sterker hij is dan de onwetende die alleen door lust

geleid wordt. Immers behalve dat de onwetende door tal

van uitwendige oorzaken her en der gedreven wordt en

nooit waarachtige zielsrust erlangt, leeft hij bovendien

als onbewust van zichzelf, van God en van de dingen, en

zoodra hij ophoudt te lijden houdt hij tevens op te

bestaan. De wijze daarentegen, voorzoover men hem als

zoodanig beschouwt, wordt nauwelijks van gemoed bewogen

en houdt--met eeuwige noodwendigheid zich bewust van

zichzelf, van God en van de dingen--nooit op te bestaan,

en is steeds de waarachtige zielsrust deelachtig. Indien

al de weg, welke, naar ik aantoonde, daarheen leidt, zeer

bezwaarlijk lijkt te zijn, hij kan nochtans worden

gevonden. En voorzeker, wèl moet het moeilijk zijn, wat

men zóó zelden aantreft. Want indien de redding voor het

grijpen lag en zonder groote inspanning te bereiken was,

hoe ware het dan wel mogelijk dat zij door bijkans

iedereen wordt voorbij gezien? Doch àl voortreffelijks is

even moeizaam als zeldzaam.